plik

CZĘŚCI ZDANIA

PODMIOT
Wykonujący czynność lub pozostający w stanie.

Podmiotem może być:
- rzeczownik (Kot śpi.);
- zaimek rzeczowny (Ktoś ukradł buty.);
- bezokolicznik (Czytać jest pożytecznie.);
- zaimek przymiotnikowy (Nasi zwyciężyli.);
- liczebnik (Dwunasta wybiła.);
- imiesłów przymiotnikowy (Przewodniczący zamknął zebranie);
- przysłówek (Wczoraj było przyjemnie).

Pod względem budowy podmiot może być wyrażony:
- jednym składnikiem (Konie zniknęły.),
- szeregiem (Rejent, Asesor otworzyli usta.);
- skupieniem nierozerwalnym (Trochę pieniędzy zostało.);
- podmiot domyślny (<Deszcz> Pada.).

ORZECZENIE

Podrzędnik związku orzekającego, którego nadrzędnikiem jest obecny lub domyślny
podmiot.

Rodzaje orzeczenia:

- czynne ( Janek zgasił światło.);
- stanowe ( Pies śpi.);
- bierne ( Sprawa była dobrze obmyślana.);
- zwrotne ( Iza przegląda się.).

Ze względu na budowę orzeczenie może być:
- składnikiem (Janek odszedł.);
- szeregiem ( Janek jest pilny i zdolny.).

W zależności od formy osobowej rozróżniamy:
- słowne ( Franek choruje.);
- imienne (Franek jest chory.).

Orzeczenie imienne składa się z łącznika i orzecznika. W funkcji łącznika mogą być
użyte czasowniki: być, stać się, zostać, bywać, stawać się, zastawać.

DOPEŁNIENIE

Określnik związku oznaczający przedmiot, którego dotyczy czynność lub stan.

Rodzaje dopełnienia:
- dopełnienie bliższe - transformacja orzeczenia na stronę bierną powoduje, że
dopełnienie staje się podmiotem (Janek napisał referat. Referat został napisany
przez Janka);
- dopełnienie dalsze - transformacja nie jest możliwa (Janek uczy się matematyki.).

Inny podział dopełnienia:
- dopełniaczowe (Unikać zła.);
- celownikowe (Dziwić się krzywdzie.);
- biernikowe (Widzieć osła.);
- narzędnikowe (Martwić się egzaminem.);
- przyimkowe (Dbać o wiedzę.);
- bezokolicznikowe (Kazać iść.).

OKOLICZNIK

Oznacza okoliczności czynności lub stanu.

Rodzaje:
1. Okolicznik miejsca - ogranicznik przestrzeni (gdzie?, którędy?, skąd?, dokąd?):
- przysłowny (Usiądź obok.);
- przyimkowy (Lecę nad łąką.);
- rzeczowny (Przechodzili lasem.).

2. Okolicznik czasu - ogranicznik czasu (kiedy?, odkąd?, dokąd?):
- przysłowny (Wyruszyli nazajutrz.);
- przyimkowy (Wyszedł po egzaminie.);
- rzeczowny (Jechałem dniem i nocą.).

3. Okolicznik sposobu - charakteryzuje podstawę ze względu na postać, kształt jej
realizacji (jak?, w jaki sposób?):
- przysłowny (Bawili się wesoło.);
- przyimkowy (Umiem na pamięć.);
- rzeczowny (Mówię szeptem.).

4.Okolicznik względu - uściśla i uwydatnia granice, w których obrębie treść podstawy
jest ważna, aktualna, żywotna i właściwa (pod względem..., wedle..., ze

stanowiska..., na podstawie..., z uwagi na..., co do...) - np. Najbogatszy jest Śląsk
pod względem surowców.

5. Okolicznik miary (stopnia) - ogranicznik pod względem ilości, długości itp.
- przysłowny (Książka bardzo się podobała.);
- przyimkowy (Dostali po szklance mleka.);
- rzeczowny (Podróż trwała miesiące.).

6. Okolicznik przyczyny - okoliczność czasowa, która wywołuje treść podstawy:
- przysłowny (Dlaczego narzekasz ?);
- przyimkowy (Twarz pobladła ze strachu.);
- rzeczowny (Żołnierze przymierali głodem.).

7. Okolicznik celu - zawiera okoliczność w czasie późniejszą, która wywołuje treść
podstawy (w jakim celu?, po co?); np. Poszedłem po radę.

8. Okolicznik warunku - zawiera treść myślową uważaną przez mówiącego za
konieczny poprzednik treści podstawy, np. Nie pójdę bez zezwolenia.

9. Okolicznik przyzwolenia - zawiera treść myślową, która zdaniem mówiącego
powinna unicestwić treść podstawy, np. Śmialiśmy się na przekór wszystkiemu.

10. Okolicznik skutku - zawiera treść myślową, któ5ra jest przez mówiącego pojęta
jako rezultat treści podstawy:
- przysłowny ( Do końca kocham - nadaremnie.);
- przyimkowy (Oni zatłuką mnie na śmierć.).

PRZYDAWKA

Określenie rzeczownika oraz zaimka rzeczownego.

Podział:
1. Przydawka charakteryzująca (jaki?, jaka?, jakie?):
- przymiotna (chuda twarz);
- rzeczowna (kobieta demon);
- dopełniaczowa (gałąź akacji);
- przyimkowa (drzwi od piwnicy).

2. Przydawka przynależnościowa (czyj?, czyja?,czyje?):
- wyodrębniająca ( W tej mgle nic nie widać.);
- ilościowa (ilu?, ile?, który z rzędu?);
- imiesłowowa (czytający człowiek).