ł

Cywilizacja 

– poziom rozwoju społeczeństwa w danym okresie historycznym, który charakteryzuje się 

określonym poziomem kultury materialnej, stopniem opanowania środowiska naturalnego i nagromadzeniem 
instytucji społecznych. Stanowi ona najwyższy poziom organizacji społeczeństw, z którymi jednostki identyfikują 
się. W skład cywilizacji wchodzą mniejsze jednostki np.: narody, wspólnoty pierwotne czy inne zbiorowości. 
Kultura 

– Najczęściej rozumiana jest jako całokształt duchowego i materialnego dorobku społeczeństwa. Bywa 

utożsamiana z cywilizacją. Również charakterystyczne dla danego społeczeństwa wzory postępowania, także to, 
co w zachowaniu 

ludzkim jest wyuczone, w odróżnieniu od tego, co jest biologicznie odziedziczone. 

Epoka historyczna 

– okres wyróżniający się własną, odrębną specyfiką. Epoki:  

1) Prehistoria - ok. 5 mln lat temu do ok 1 mln lat temu. Prehistoria 

dzieli się na: 

a) 

Epokę kamienia łupanego- ok 4,5 mln lat temu, do ok 3500 r. p.n.e.  

b) 

Epokę brązu-  3500 p.n.e. do lat 1000- 700 p.n.e. 

c) 

Epokę żelaza- od około 1000-700 roku p.n.e. do starożytności 

2) 

Starożytność- okres od roku ok. 3500 p.n.e. do roku 476 n.e.- czyli upadku Zachodnio-rzymskiego 

3) 

Średniowiecze- za początek epoki przyjmuję się zazwyczaj rok 476;a kończy Upadkiem 

Konstantynopola(1453r.) lub odkryciem Ameryki przez Kolumba(1492r.)  

4) 

Nowożytność- od końca średniowiecza do połowy XIX wieku(Wiosna Ludów, Kongres Wiedeński) 

5) 

Współczesność- okres od Wiosny Ludów - 1848 rok, bądź w rożnych źródeł od I Wojny Światowej aż 

do czasów dzisiejszych 

 

Źródła historyczne – zachowane ślady działalności człowieka na podstawie których można odtworzyć minione 
wydarzenia. Dzielimy je na: 

 

1) Materialne: 

a) pisane 

– (narracyjne i normatywne) 



 

historiograficzne (opisowe) 

– kroniki, roczniki, pamiętniki, wspomnienia, spisy kazań, 

dzieła literackie itp. 



 

narracyjne - 

pamiętniki, kroniki 



 

normatywne (dokumentacyjne, aktowe) 

– powstałe jako dowód czynności prawnej 

(dokumenty, akta, spisy inwentarza gospodarczego, sprawozdania, protokoły – 
powstałe na użytek administracji, dokumentacja obrad parlamentu, konstytucje, 
dekrety) 



 

wszelkiego rodzaju korespondencja) 



 

hagiograficzne 

– żywoty świętych, 



 

biograficzne 

– żywoty cesarzy, monarchów, 



 

epigraficzne 

– napisy na kamieniach, ścianach budowli historycznych 

b) niepisane 



 

wykopaliskowe (

źródła archeologiczne) – szczątki naczyń, uzbrojenia, przedmiotów 

codzienn

ego użytku, pozostałości obiektów mieszkalnych czy grobów 



 

ikonograficzne 



 

obiekty architektoniczne 

– zamki, świątynie, stare kamienice, 



 

dzieła sztuki – obrazy, posągi, rzeźby, biżuteria, 

2) Niematerialne (legendy, obyczaje, itd.) 

3) B

ezpośrednie – zawierają informacje możliwe do uzyskania bez pośrednictwa osób trzecich – można 

wyróżnić wśród nich tradycję oraz pozostałości. 

4) P

ośrednie – relacjonujące przebieg wypadków za czyimś pośrednictwem. 

Rewolucja neolityczna 

– nazwa określająca przejście z koczowniczego trybu życia związanego ze zbieractwem 

i 

łowiectwem do trybu życia osiadłego związanego z rolnictwem. 

Rewolucja neolityczna rozpoczęła się około 10 000 lat p.n.e. wśród ludów Bliskiego Wschodu zamieszkujących 
obszary Mezopotamii, Syrii i Egiptu

. Jednocześnie rozpoczęła się epoka kamienia gładzonego – neolit. W VII i na 

początku VI tysiąclecia społeczności rolnicze zasiedliły Cypr, Kretę i południowe Bałkany. W VI tysiącleciu 
pojawiły się na terenie Iranu, Turkiestanu i południowej Ukrainie. Do około 4 500 r. p.n.e. proces osiedlania się 
pierwotnych r

olników objął już większość Europy, w tym Polskę (kultura ceramiki wstęgowej). W latach 2 500-

1 800 rolnictwo dociera do doliny Indusu (Harappa i 

Mohendżo-Daro). W II tysiącleciu pojawia się na Dalekim 

Wschodzie. 

Pierwsze rolnicze wspólnoty powstały w Anatolii, Syrii i Palestynie. Do najstarszych znanych osiedli 

zaliczają się: Çatal Höyük, Jerycho i Mujerbat. Obok nich wiodły życie grupy pasterzy, które czasowo zmieniały 
miejsca zamieszkania, wędrując w poszukiwaniu odpowiednich pastwisk dla udomowionego bydła i innych 
gatunków zwierząt. 
Despotyzm teokratyczny 

– ustrój, w którym jednostka sprawuje nieograniczoną władzę, będąc jednocześnie 

zwierzchnikiem religijnym (był to zazwyczaj najwyższy kapłan, uważany za pośrednika między światem ludzi i 
bogów), a czasem widziano w nim bóstwo, jak np. w starożytnym Egipcie.

 

Pismo 

starożytne –  

 

1)Piktogramy (pismo ideograficzno-fonetyczne): 

a) pismo klinowe (Sumerowie) 
b) pismo egipskie 



 

hieroglificzne 



 

hieratyczne 



 

demotyczne 

c) pismo chińskie 

 

2)Pismo fonetyczne (alfabet) 

Starożytny Bliski Wschód. Był to obszar kształtowania się najstarszych cywilizacji oraz powstania pierwszych 
miast i organizmów państwowych. To właśnie kilkutysiącletnie dziedzictwo kulturowe Bliskiego Wschodu legło u 
podstaw cywilizacji śródziemnomorskich, takich jak: greckiej, rzymskiej i bizantyńskiej (cywilizacja – stan rozwoju 
społecznego przeciwstawny stanowi barbarzyństwa i dorobek kulturowy osiągnięty przez określone 
społeczeństwo w danej epoce historycznej).  W starożytnym Bliskim Wschodzie, oprócz największych centrów 
cywilizacji, takich jak: Mezopotamia i Egipt, ogromną rolę kulturotwórczą odegrały również Elam, Anatolia, Syria i 
Palestyna. Wszystkie te wyżej wymienione ośrodki – mimo ich wyraźnego wzajemnego zróżnicowania – tworzyły 
wielki krąg cywilizacyjne, który był wyznaczony obszarem Żyznego Półksiężyca. 
Żyzny Półksiężyc – jest to termin zarówno geograficzny, jak i kulturowy, określający większą część starożytnego 
Bliskiego Wschodu, a ściślej obszar ciągnący się łukiem ponad pustynia syryjską – od Palestyny przez Syrię, 
wschodnią część Anatolii, po Mezopotamię i Elam. 

Cechy wspólne cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu: 

1) 

rozwój gospodarki w dolinach wielkich rzek: Nilu, Tygrys. Eufrat, Ganges, Jangcy, Huang-to 

2) 

rozbudowa sieci irygacyjnej, gdyż gospodarka rolna była uzależniona od wylewów rzek 

3) dominacja politeizmu 

– wiara w wielobóstwo 

4) 

powstanie i rozbudowa miast, które z czasem stały się centrami władzy i administracji 

5) 

wykształcenie się zhierarchizowanego społeczeństwa 

6) 

wykształcenie się organizacji państwowej 

Są tu niemal wszystkie zagadnienia potrzebne na I sprawdzian z Historii. Brakuje tylko tematów: 
-

powstanie państwa 

-

gospodarka, technika, nauka i religie cywilizacji starożytnego Wschodu