ekol'2

Międzynarodowe i krajowe akty prawne dotyczące ochrony środowiska

1. Krótki rys historyczny

JuŜ w czasach największego rozkwitu Cesarstwa Rzymskiego stolica Imperium, licząca

wówczas  ponad  milion  mieszkańców,  borykała  się  z  problemami  ekologicznymi,  typowymi
dla  współczesnych  metropolii.  Nie  dotyczyły  one  wprawdzie  konsekwencji  wynikających  z
uprzemysłowienia  i  stanu  techniki,  lecz  z  tak  podstawowych  kwestii  jak:  -  zaopatrzenia  w
wodę, odprowadzenia ścieków, czystości powietrza czy hałasu. Z tego okresu pochodzi okre-
ś

lenie cloaca maxima jakie nadano rzece Tybr, przepływającej przez Rzym. Nie budzi ono

wątpliwości  co do jego treści. Dla rozwiązania problemów gospodarki wodnej powołano, za
rządów  cesarza  Augusta,  specjalny  urząd  wodny,  który  sprawował  consul  aquarum  oraz  pu-
bliczną  słuŜbę  kontrolną  -  curatores  aquarum,  czuwającą  nad  przestrzeganiem  ówczesnych
praw w zakresie ochrony wodociągów (akweduktów).

W czasach nowoŜytnych, w celu zapobieŜenia narastającym zagroŜeniom środowiska,

związanym  zwłaszcza  z  rozwojem  przemysłu,  zaczęto  wydawać  ustawy  o  charakterze  regla-
mentacyjno-ochronnym.  W  Europie  pierwsze  takie  ustawy  pojawiły  się  w  Holandii  (1875  -
ustawa o ograniczeniu wpływu zanieczyszczeń przemysłowych) oraz w Anglii (1876 - ustawa
dotycząca  ochrony  rzek  przed  zanieczyszczeniami).  Na  przełomie  wieków  IX  i  XX  w  wielu
krajach  europejskich  pojawiło  się  prawo  urbanistyczne,  dotyczące  zasad  planowania  prze-
strzennego  rozwoju  miast,  akcentujące  potrzebę  korelowania  tego  rozwoju  w  harmonii  z  lo-
kalnym środowiskiem.

Pomimo tych legislacyjnych środków zapobiegawczych nie zdołano ustrzec się w pierwszej

połowie XX wieku przed ekologicznymi katastrofami. W Londynie np. zmarło w 1952 roku, w
ciągu kilku zaledwie dni, w wyniku zanieczyszczonej atmosfery (smog) 4000 osób, a cztery lata
później 1000 osób. Znane są z tego okresu przypadki płonących rzek, zanieczyszczonych pro-
duktami naftowymi i olejami. Były to sygnały, które wstrząsnęły światem, tym bardziej, Ŝe na-
deszły z krajów takich jak Anglia czy Holandia, gdzie stosunkowo wcześnie zwracano uwagę
na potrzebę ochrony środowiska. Abstrahując od militarnych skutków, za ekologiczną katastro-
fę moŜna równieŜ uznać konsekwencje zrzucenia bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki i
skaŜenie środowiska spowodowane późniejszymi próbami z bronią nuklearną.

2. Zagadnienie ochrony środowiska w prawie międzynarodowym

Kryzys ekologiczny w układzie człowiek-środowisko, zarysowujący się coraz wyraźniej w

pierwszej  połowie XX wieku spowodował, Ŝe problemy z nim związane znalazły się w cen-
trum zainteresowania społeczeństw i rządów wielu krajów, w tym najwyŜszego, światowego
forum - Zgromadzenia ONZ. Zwołana w grudniu 1968 roku, XXIII Sesja Zgromadzenia ONZ,
w całości poświęcona była problemowi ochrony środowiska. Po raz pierwszy w historii ludz-
kości zwrócono uwagę na ogólnoświatowy zasięg kryzysu, obejmujący zarówno kraje rozwi-
nięte, jak i rozwijające się. Zdano sobie przy tym sprawę z tego, Ŝe jeŜeli ten proces degrada-
cji  przyrody  będzie  kontynuowany,  to  przyszłe  Ŝycie  na  ziemi zostanie powaŜnie zagroŜone.
Stało  się  jasne,  Ŝe  wszyscy  Ŝyjemy  w  biosferze,  której  przestrzeń  i  zasoby,  jakkolwiek  ol-
brzymie, są jednak ograniczone.

Jednym z waŜniejszych zadań rezolucji, uchwalonej 3.12.1968 na XXIII Sesji Zgromadze-

nia  Ogólnego  NZ,  było  zobowiązanie  Sekretarza  Generalnego  (U  Thanta)  do  przygotowania
specjalnego dokumentu, który by zwrócił uwagę państwom członkowskim i światowej opinii
społecznej  na  rangę  i  palącą  potrzebę  szukania  rozwiązań  w  zakresie  ochrony  środowiska.
Raport U Thanta zatytułowany „Człowiek i jego środowisko” ukazał się 26.05. 1969 roku. Je-
go treść dotyczyła:
1.  informacji  na  temat  najpowaŜniejszych  zagroŜeń  dla  środowiska  naturalnego,  występują-

cych w róŜnych regionach świata (identyfikacja i inwentaryzacja),

Wykład nr 2 z ekologii

2. klasyfikacji tych zagroŜeń, występujących w skali lokalnej, regionalnej, krajowej i między-

narodowej, przydatnej w polityce ochrony środowiska,

3. znaczenia zagadnień globalnych, które moŜna rozwiązywać jedynie na drodze międzynaro-

dowych porozumień i pod warunkiem, Ŝe narody wyraŜają gotowość wspólnego działania
dla wspólnego dobra,

4. potrzeby zwołania ogólnoświatowej konferencji ONZ nt. ochrony środowiska, dla której w

raporcie zawarto katalog podstawowych problemów, wymagających rozpatrzenia na forum
międzynarodowym.
W czerwcu 1972 roku odbyła się w Sztokholmie pierwsza tego typu konferencja z udzia-

łem przedstawicieli najwyŜszych władz ze 113 krajów, na której to ochrona środowiska pod-
niesiona została do rangi podstawowej funkcji państwa. Owocem tej konferencji był zbiór 26
fundamentalnych zasad, znany pod nazwą „Deklaracji Sztokholmskiej w Sprawie Ochrony
Ś

rodowiska” (16.06.1972.). Na konferencji tej powołano równieŜ do Ŝycia międzynarodową

instytucję UNEP (United Nations Environmental Programm), jako wyspecjalizowaną agencję
ONZ, posiadającą swoje organy, a zwłaszcza Radę Zarządzającą z siedziba w Genewie i Se-
kretariat Rady w Nairobi (Kenia). Do dziś aktualne zasady sformułowane w Deklaracji Sztok-
holmskiej stanowią wytyczne polityki ochrony środowiska, jaką powinny prowadzić państwa
w skali lokalnej i we współpracy międzynarodowej, w zakresie rozwoju badań naukowych,
rozwiązań prawnych i techniczno-organizacyjnych, kształcenia i dokształcania.

Zasada pierwsza podkreśla prawo człowieka nie tylko do wolności i równości, ale i do od-

powiednich warunków Ŝycia, zaznaczając przy tym, Ŝe to on ponosi jednocześnie powaŜną
odpowiedzialność za ochronę i poprawę środowiska naturalnego dla obecnych i przyszłych
pokoleń.

Zasada druga mówi o potrzebie ochrony zasobów naturalnych Ziemi, obejmujących powie-

trze, wodę, glebę, florę i faunę poprzez staranne planowanie przedsięwzięć gospodarczych i
odpowiednie zarządzanie zasobami.

Dalsze zasady wskazują na potrzebę wstrzymania procesu zatruwania przyrody ekotoksy-

nami, tak w skali lokalnej jak i globalnej. Wytyczne w tym zakresie znalazły swoje odzwier-
ciedlenie w wielu późniejszych konwencjach międzynarodowych, ratyfikowanych przez kraje
członkowskie ONZ, w tym i przez Polskę. Z waŜniejszych naleŜałoby wymienić:
- Konwencję Paryską (1974) o ochronie mórz i oceanów,
- Konwencję Genewską (13.07.1979, ratyfikowaną przez Polskę w 1985 roku) w sprawie

transgranicznego zanieczyszczania powietrza,

- Konwencję Wiedeńską (22.03.1985, ratyfikowaną przez Polskę w 1992 roku), o ochronie

warstwy ozonowej,

- liczne konwencje i umowy bi- i multilateralne dotyczące problemów ochrony środowiska

określonych ekosystemów, np. basenu Morza Bałtyckiego (ratyfikowaną przez polski Sejm
w 2000 roku).

Zasady zawarte w Deklaracji Sztokholmskiej podkreślają równieŜ znaczenie i potrzebę ra-

cjonalnego planowania przy lokalizacji przemysłu lub rozwijaniu miast i osiedli, jako podsta-
wowego instrumentu godzenia konfliktów między potrzebami rozwoju, a potrzebami ochrony
i poprawy środowiska. Zwraca się w nich równieŜ uwagę na konieczność podejmowania wy-
siłków  w  dziedzinie  upowszechniania  wiedzy  na  temat  zagroŜeń  ochrony  środowiska,  tak
wśród młodzieŜy, jak i dorosłych. Powinno się równieŜ tworzyć warunki dla swobodnego do-
stępu  do  wyników  badań  naukowych  i  doświadczeń  w  rozwiązywaniu  problemów  środowi-
skowych.

KaŜda z tych 26 zasad, mimo upływu ponad 30 lat od ich ustanowienia, zachowuje nadal

swoją aktualność. Doszły natomiast nowe, sformułowane na drugiej, ogólnoświatowej konfe-

rencji  ONZ  poświęconej  ochronie  środowiska,  jaka  odbyła  się  z  udziałem  liderów  ze  179
państw w Rio de Janeiro, w czerwcu 1992 roku (następna 26.08-04.09.2002r. w Johannesbur-
gu  –  RPA).  W  programowym  dokumencie  tej  konferencji  zatytułowanym  „Globalny  Pro-
gram Działań”, oznaczanym teŜ skrótem „Agenda 21” pomyślano juŜ o potrzebach XXI wie-
ku.  Program  ten  zarysowuje  ogólnoświatową  strategię  ONZ  zrównowaŜonego  rozwoju  spo-
łeczno-gospodarczego,  zgodnego  z  wymogami  ochrony  środowiska.  Obszerny  ten  dokument
(700 stron) definiuje zadania, a w wielu przypadkach określa równieŜ terminy ich realizacji w
najwaŜniejszych obszarach problematyki ekologicznej. W ujęciu przedmiotowym dotyczą one
w szczególności:

1. Ochrony i wspomagania zdrowia człowieka.
2. ZrównowaŜonego rozwoju osiedli ludzkich.
3. Ochrony atmosfery.
4. Bezpiecznego wykorzystywania toksycznych substancji.
5. Gospodarowania odpadami stałymi i ciekłymi.
6. Racjonalnego gospodarowania gruntami.
7. Walki z niszczeniem lasów (ubytek lasów wynosi średnio 20 mln. ha w ciągu roku).
8. ZrównowaŜonego rozwoju terenów górskich, jako waŜnego źródła wody i energii.
9. Ochrony i zagospodarowania zasobów słodkowodnych.
10. Ochrony i zagospodarowania mórz i oceanów (około 600.000 ton ropy zatruwa rocz-

nie wody mórz i oceanów)

11. Zachowania róŜnorodności biologicznej.
12. Walki z pustynnieniem i suszą.

Kolejny „Szczyt Ziemi” (26.08-04.09.2002r. w Johannesburgu RPA) poświęcony był

głównie ocenie realizacji postanowień ze Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro. Niestety okres tych
10 lat przyniósł poszerzanie się obszarów nędzy i biedy, rozwarstwienia społecznego i dalszą
degradację środowiska, wzrost poziomu emisji CO

, zmniejszenie powierzchni lasów o 2,4%.

Wymarło ponad 800 gatunków roślin i zwierząt, a 10.000 ONZ uznała za zagroŜone. Nie-
wielka skuteczność takich konferencji pozwala na ujawnienie gorzkiej prawdy, Ŝe:

- sam Szczyt to biurokratyczna machina, która utrudnia uzyskanie kompromisu,
- przewaŜają w niej partyjne interesy polityków, będących u władzy (np. bliskie wybory),
- o wyniku konferencji decyduje lobby przemysłowo-wojskowo-handlowe wielu krajów,
- biurokraci ONZ bardziej są zainteresowani samym procesem konferencji niŜ jej pozytyw-

nymi wynikami,

- organizatorzy postrzegają Szczyt jako dobry interes, inne problemy interesują ich mniej.

Pod względem prawnym, tak Deklaracja Sztokholmska, jak i „Agenda 21” nie mają takiej

mocy wiąŜącej dla państw, jaką mają np. umowy międzynarodowe. Stanowią one raczej zbiór
wytycznych, które powinno się uwzględniać przy opracowaniu konstytucji, formułowaniu kra-
jowych ustaw i międzynarodowych umów. Rok po konferencji w Sztokholmie, na specjalnej
sesji Rady Ministerialnej państw EWG przyjęto np. przez kraje członkowskie Europejską Kar-
tę na temat ochrony środowiska, a następnie dyrektywę Rady Wspólnoty Europejskiej, mającą
na celu ujednolicenie w krajach członkowskich ustaw, rozporządzeń, zarządzeń i norm tech-
nicznych,  dotyczących  pośrednio  lub  bezpośrednio  ochrony  środowiska,  np.  notyfikacji  nie-
bezpiecznych  substancji  chemicznych,  klasyfikacji  opakowań  i  sposobu  oznakowania  sub-
stancji  niebezpiecznych,  a  takŜe  podejmowania  środków  zapobiegających  eksportowaniu  za-
nieczyszczeń poza własne granice.

3. Polskie prawo ochrony środowiska

W II RP pojawiła się juŜ w 1919 roku Państwowa Zasadnicza Ustawa Sanitarna, określają-

ca podstawowe zasady ochrony środowiska i korzystania z jego dóbr. Dwa lata później powo-

łano do Ŝycia Państwowy Zakład Higieny, funkcjonujący do dziś, a w latach następnych uka-
zało się w randze rozporządzenia prezydenta RP prawo przemysłowe (1927), akt prawny bar-
dziej postępowy z punktu widzenia ochrony środowiska, niŜ powojenna ustawa o działalności
gospodarczej. W tym samym roku wydanych zostało jeszcze szereg innych rozporządzeń Pre-
zydenta RP, a wśród nich rozporządzenie o zwalczaniu zaraźliwych chorób zwierzęcych, bę-
dące do dziś aktualną podstawą prawną do sprawowania nadzoru sanitarno-weterynaryjnego.
Wraz z wieloma jeszcze innymi ustawami i rozporządzeniami, w całym okresie II RP zbudo-
wany został w Polsce komplementarny system aktów prawnych z zakresu ochrony środowi-
ska, nie ustępujący rozwiązaniom innych państw europejskich, a w niektórych dziedzinach
nawet je wyprzedzający.

Przez długie lata po wojnie, a w niektórych przypadkach do dziś obowiązywały i obowią-

zują nadal prawne podstawy ochrony środowiska, wykształcone w czasach II RP. Wiele po-
wojennych aktów prawnych miało charakter nowelizacji ustaw przedwojennych, jak np.: no-
welizacje prawa wodnego z 1962 i 1974 roku, ustawy o ochronie przyrody z 1949 i 1991 ro-
ku, ustawy o lasach z 1991 roku i wiele innych.

W wyniku pojawienia się dawniej nie znanych problemów ekologicznych, Sejm uchwalił

ustawy o zupełnie nowych treściach normatywnych, jak np.
- ustawa o prawie geologicznym (1960),
- ustawa o substancjach trujących (1963)
- ustawa o ochronie powietrza atmosferycznego (1966).

Charakterystyczną cechą rozwoju prawodawstwa ochrony środowiska z okresu przed ogło-

szeniem raportu U Thanta (1969), było koncentrowanie się na poszczególnych komponentach
ś

rodowiska, lub wybranych aspektach jego ochrony. Raport uświadomił konieczność zupełnie

nowego, kompleksowego podejścia do problemów ochrony środowiska. Z tych potrzeb zro-
dziła się równieŜ w Polsce legislacyjna koncepcja, całościowego ujęcia podstawowej proble-
matyki prawnej ochrony środowiska, która znalazła swój wyraz w ustawie z dnia 31 stycznia
1980 roku „O ochronie i kształtowaniu środowiska” (dalej w tekście określanej skrótowo
przez ”uoś”). Od dnia wejścia w Ŝycie tej ustawy moŜemy mówić, nie jak dotychczas o praw-
nych podstawach ochrony środowiska w Polsce, lecz o istnieniu polskiego prawa ochrony śro-
dowiska.

Uchwalenie „uoś” nie oznacza bynajmniej, Ŝe zakończony został definitywnie proces upo-

rządkowania obowiązującego w Polsce prawa w dziedzinie ochrony środowiska. Jej znaczenie
polega na dostosowaniu całego stanu prawnego do celów i załoŜeń polityki państwa w zakre-

sie  ochrony  środowiska,  zbieŜnych  z
treścią  dokumentów  ONZ,  o  których
była  mowa  wyŜej. W koncepcji legi-
slacyjnej  „uoś”  znajduje  wyraz  pew-
nego  rodzaju  kompromis  między
„ramowością” regulacji prawnej, gdy
w  niektórych  dziedzinach  określa
tylko  ogólne  zasady,  odsyłając  do
przepisów  szczegółowych,  a  „szcze-
gółowością”,  w  tych  dziedzinach,  w
których  ma  ona  charakter  kodekso-
wy,  stanowiąc  kompleksową  regula-
cję  prawną  bez  odsyłania  do  przepi-
sów  szczegółowych.  Przy  jej  reda-
gowaniu zwracano szczególną uwagę
na pełną zgodność i spójność przepi-

100

120

140

160

180

90 92 94 96 98

ustwy

rozporz.

Rys.2.1.

Liczba aktów praw-

nych (nowych i aktualizowa-
nych) dotyczących ochrony
ś

rodowiska, ustanowionych

w Polsce w latach 1990-2007

sów „uoś” z przepisami innych ustaw, pochodzących z wcześniejszych okresów.

W Polsce w ostatnich latach (p. wykres na rys.2.1) opracowano szereg aktów prawnych w

randze ustaw i rozporządzeń. Problematyka ochrony przyrody znalazła teŜ naleŜne sobie miej-
sce w Konstytucji RP, uchwalonej w 1997 roku. W związku z wejściem Polski do Unii Euro-
pejskiej  wzrastała  w  latach  90-tych  ubiegłego  wieku  liczba  aktów  prawnych  (ustaw  i  rozpo-
rządzeń),  dotyczących  ochrony  środowiska,  osiągając  maksimum  na  przełomie  wieków.  Po
dostosowaniu naszego prawa do prawa UE liczba tych aktów zaczęła maleć i naleŜy oczeki-
wać  w  najbliŜszych  latach  będzie  ona  systematycznie  spadać.  NajbliŜsze  ustawy  i  rozporzą-
dzenia będą raczej tylko nowelizować nasz system prawny w tej dziedzinie.

Z waŜniejszych, przyjętych przez Sejm w ostatnich kilkunastu latach, regulacji prawnych

dotyczących ochrony środowiska wymienić moŜna ustawy:
- 1991 - O Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. 91.77.335),
- 1994 - Lasy (Dz. U. 94.79.363)
- Badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U.

95.2.4)

- 1995 - Ochrona gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. 95.16.78)
- 1996 - Utrzymanie czystości i porządku w gminach (Dz. U. 96.132.622)
- 1997 - Odpady (Dz. U. 97.96.592)
- Klasyfikacja odpadów (Dz. U. 97.162.1135).

W dobie intensywnej prywatyzacji przedsiębiorstw w Polsce, jest sprawą niezwykle waŜną,

aby  w  umowach  prywatyzacyjnych  umieszczano  proekologiczne  klauzule,  uwzględniające
wyniki  wcześniej  przeprowadzanych  przeglądów  ekologicznych  prywatyzowanych  przedsię-
biorstw.  Pomimo  podejmowanych  wysiłków  porządkujących  stan  prawny,  w  wielu  dziedzi-
nach ochrony środowiska jest on nadal niezadowalający, szczególnie gdy chodzi o aspekt sa-
nitarny i egzekwowanie obowiązującego prawa (policja ekologiczna). W całości problematyki
gospodarczej, ochrona środowiska wciąŜ jeszcze zbyt często zajmuje podrzędne miejsce.

4. Uwarunkowania wymuszające konieczność włączenia problematyki ochrony środowi-

ska do systemu zarządzania przedsiębiorstw
Idea zrównowaŜonego rozwoju, zawarta w Globalnym Programie Działań, będącym wyni-

kiem Światowej Konferencji Ekologicznej w Rio de Janeiro („Szczyt Ziemi”, czerwiec 1992),
podkreśla ścisły związek między ekonomią a środowiskiem naturalnym. Zakłada ona rozwój
gospodarczy, ale nie za cenę (wszelką cenę) niszczenia przyrody, rabunkowej eksploatacji za-
sobów naturalnych i degradacji
ś

rodowiska.

KaŜde

zatem

przedsiębiorstwo,

perspekty-

wicznie  myślące  o  przyszłości,
powinno  być  świadome  swoje-
go  oddziaływania  na  środowi-
sko  i  konsekwentnie  dąŜyć  do
eliminowania  negatywnych  dla
otoczenia  skutków  stosowanej
technologii  i  nieekologicznych
cech wytwarzanych produktów.
Przewiduje się, Ŝe w niedalekiej
przyszłości  wszystkie  dziedziny
funkcjonowania

przedsię-

biorstw będą silniej musiały
uwzględniać aspekty ochrony
ś

rodowiska. Będzie to wyni-

PODATKI, OPŁATY

OPINIA PUBLICZNA, WYBORY

PŁ

) P

I P

- UWRAśLIWIENIE ŚWIADOMOŚCI

EKOLOGICZNEJ

- PROEKOLOGICZNE ZACHOWANIA

- "Ekologiczne myślenie" przy planowaniu i realizacji celów
przedsiębiorstwa
- Zwiększenie proekologicznej motywacji współpracowników
- Podnoszenie odpowiedzialności w zakresie ochrony
środowiska

UWZGLĘDNIENIE EKOLOGICZNYCH

ASPEKTÓW PRZY TWORZENIU

AKTÓW PRAWNYCH I PLANÓW

GOSPODARCZYCH

SPRZĘśENIA PROEKOLOGICZNYCH ZACHOWAŃ

Rys. 2.2. Wzajemne oddziaływanie społeczeństwa, przemysłu i rzą-

du na rzecz ochrony środowiska

kiem szeregu uwarunkowań (p. rys. 2.2):
- wzrostu świadomości ekologicznej społeczeństw (w szczególności młodego pokolenia),
- mnoŜącej się liczby aktów prawnych o restrykcyjnym wręcz charakterze,
- gotowości płacenia przez klientów wyŜszej ceny za wyroby proekologiczne,
- dyskryminowania technologii zanieczyszczających środowisko oraz procesów energo- i ma-

teriałochłonnych,

- konieczności dbania o image firmy, w celu pozyskiwania sympatii klientów,
- konieczności dostosowania się do wymogów UE i konwencji międzynarodowych.

Uwzględnienie w ogólnej strategii firmy działań mających na celu ochronę środowiska bę-

dzie zatem jednym z zasadniczych uwarunkowań dla rozwoju firmy. W sprawach dotyczących
ś

rodowiska nie wystarczają zatem strategie pasywne, sprowadzające się do wybiórczego

przestrzegania tylko koniecznych przepisów, a nawet godzenia się na płacenie kar za zatruwa-
nie środowiska. Nie gwarantują przedsiębiorstwu pomyślnej przyszłości równieŜ strategie de-
fensywne, polegające na wycofaniu z rynku wyrobów zagraŜających środowisku i rezygnacji
z technologii nie spełniających wymogów ekologicznych. Dla wszystkich przedsiębiorstw,
które powaŜnie myślą o swojej przyszłości, podstawą działań w zakresie ochrony środowiska
muszą być strategie ofensywne i innowacyjne, skierowane na:
- stałą modernizację procesów technologicznych pod kątem ich zagroŜenia dla środowiska,
- budowaniu „kultury ekologicznej” wśród załogi (szkolenie),
- nadawaniu wytwarzanym produktom walorów proekologicznych (podatność do recyklingu),
- szukaniu nowych produktów i technologii ich wytwarzania.

W nowym ujęciu spraw dotyczących zarządzania przedsiębiorstwem, problematykę ochro-

ny środowiska włącza się do kręgu spraw o strategicznym znaczeniu dla firmy. Wyrazem tego
mogą  być  deklaracje  składane  przy  formułowaniu  misji  nowoczesnych  przedsiębiorstw.  Pod
pojęciem  „zarządzanie  środowiskiem”  naleŜy  przy  tym  rozumieć  te  elementy  całkowitego
procesu  zarządzania  przedsiębiorstwem,  które  określają  i  realizują  politykę  proekologiczną.
Jak  dotąd  spora  część  przedsiębiorstw  w  Polsce  przedkłada  doraźne  potrzeby  i  zyski  ponad
myślenie strategiczne. Nastąpiła jednak juŜ integracja z UE i ona będzie coraz silniej wymu-
szać  konieczność  dostosowania globalnej polityki w zakresie ochrony środowiska do wymo-
gów i standardów obowiązujących państwa członkowskie. Konieczne jest zatem wprowadze-
nie  i  efektywne  egzekwowanie  odpowiednio  skonstruowanych  instrumentów  prawno-
ekonomicznych, czyniących opłacalną wszelką działalność słuŜącą ochronie środowiska i sku-
tecznie zniechęcających do podejmowania działań jemu szkodzących.

5. Światowe standardy z zakresu zarządzania środowiskowego:

Normy BS7750, EMAS, ISO 14000
W latach 70-tych ubiegłego wieku rozpoczęły się pierwsze przeglądy (audity) środowisko-

we w północnoamerykańskim przemyśle chemicznym. Ze względu na duŜe zagroŜenie dla
ś

rodowiska ze strony przedsiębiorstw tej gałęzi przemysłu i presję społeczeństwa, idea sfor-

malizowanej kontroli działalności przedsiębiorstw przemysłowych zaczęła się upowszechniać
takŜe w Europie. W latach 80-tych rozpoczęła pracę specjalna komisja EU, która w 1991 roku
doprowadziła do przyjęcia przez kraje członkowskie rozporządzenie w sprawie EKO-Audytu.
W zakresie zarządzania przedsiębiorstwem uwzględniającym aspekty środowiskowe, popu-
larnych jest obecnie w Europie kilka inicjatyw normalizacyjnych. Najstarszą z nich jest bry-
tyjska norma BS7750 (British Standards), opublikowana w 1992 roku, dotycząca elementów
systemu EMS (Environmental Management System) zarządzania środowiskowego w przed-
siębiorstwie.

System tego rodzaju umoŜliwia firmom określenie i opracowanie procedur słuŜących usta-

leniu środowiskowej polityki i jej celów oraz sposobu ich osiągania w zgodności z innymi ce-

lami przedsiębiorstwa. W odróŜnieniu od późniejszych norm, BS ogranicza się do sektorów
produkcyjnych, wydobywania surowców, gospodarki energetycznej i zarządzania odpadami.

Korzystając z doświadczeń brytyjskich, nieco później, bo od 23 czerwca 1993 roku, z my-

lą o obszarze obowiązywania obejmującym wszystkie kraje Unii Europejskiej, opublikowano

normę EEC 1836/93, znaną pod kryptonimem EMAS (Eco-Mamagement and Audyt Sche-
me), zawierającą wytyczne umoŜliwiające przedsiębiorstwom o dowolnym profilu działalno-
ś

ci gospodarczej osiągnięcie i prezentowanie swojej przyjaznej środowisku działalności.

Norma EMAS jest podobna do BS i tak jak ona stawia wysokie wymagania przedsiębior-
stwom. Jej charakter jest restrykcyjny, wzorowany na ustawodawstwie niemieckim.

Zasadniczym celem EMAS jest promowanie ciągłego rozwoju prośrodowiskowej działal-

ności. Firmy chcące uzyskać certyfikat EMAS muszą wykazać się efektywną polityką w za-
kresie ochrony środowiska, utworzeniem systemów realizacji tej polityki, które regularnie au-
ditowane będą dostarczały opinii publicznej obiektywnych informacji o prowadzonych dzia-
łaniach proekologicznych.

Zarówno BS jak i EMAS nie chronią przedsiębiorstwa przed kontrolą i egzekwowaniem

kar przez instytucje i urzędy stojące na straŜy przestrzegania obowiązującego w danym kraju
prawa odnoszącego się do spraw ochrony środowiska. Fundamentalnym natomiast aspektem
obu regulacji jest to, Ŝe przewidują one zintegrowanie środowiskowego zarządzania z innymi
stosowanymi w przedsiębiorstwie systemami zarządzania, np. z systemem zarządzania jako-
ś

cią (QMS = Quality Management System), finansami, produkcją itp. w jeden globalny i

spójny system zarządzania przedsiębiorstwem.

5.1. Geneza norm ISO 14000

Podobnie jak to było i nadal jest w przypadku normy ISO 9000, norma ISO 14000 w duŜej

mierze wynika z wymagań rynku. Normy te wymuszają określone zachowania producentów i
usługodawców,  związane  z  koniecznością  podejmowania  wysiłku  organizacyjnego,  którego
celem  jest  uzyskanie  certyfikatów  ISO  9000  lub  ISO  14000.  Posiadanie  takich  certyfikatów
jest pewnego rodzaju demonstracją zdolności organizacyjnych przedsiębiorstwa do spełnienia
określonych  wymagań  w  zakresie  zapewnienie  jakości  (ISO  9000)  czy  ochrony  środowiska
(ISO 14000).

W przypadku sfery związanej z ochroną środowiska wymuszenia zdeterminowane są

wspomnianym juŜ wzrostem świadomości ekologicznej społeczeństw i proekologicznymi za-
chowaniami konsumentów. Zmuszają one producentów do zwiększenia dbałości o ochronę
ś

rodowiska nie tylko poprzez proekologiczną modernizację procesów wytwórczych, ale rów-

nieŜ przez produkcję wyrobów, których uŜytkowanie i likwidacja w najmniejszym, moŜliwym
do uzyskania stopniu, będzie obciąŜać środowisko. Niemały teŜ wpływ wymuszający proeko-
logiczną strategię rozwoju przedsiębiorstw mają uregulowania prawne i podatkowe, stosowa-
ne  coraz  powszechniej,  zwłaszcza  w  krajach  zachodnich.  Przykładem  w  tej  mierze  jest  nie-
mieckie  prawo  dotyczące  branŜy  motoryzacyjnej,  sprowadzające  się  do  rozciągnięcia  odpo-
wiedzialności  producenta  za  wyrób  w  całym  cyklu  jego  uŜytkowania,  łącznie  z  konsekwen-
cjami  dla  środowiska,  wynikającymi  z  jego  likwidacji.  Coraz  częściej  równieŜ  sami  produ-
cenci,  bez  zewnętrznych  czynników wymuszających, dostrzegają moŜliwość obniŜenia kosz-
tów swej działalności przez zmianę technologii. Zmiany te dotyczą zarówno energo- jak i ma-
teriałochłonności procesów oraz ograniczenia ilości odpadów powstających w tych procesach.

Dlatego to równolegle z inicjatywami legislacyjnymi, podejmowanymi w krajach wysoko

rozwiniętych (USA, Anglia, EU), organizacja ISO (Internationale Standard Organisation) po-
wołała Strategiczną Grupę d/s Środowiska (SAGE), której powierzono opracowanie między-
narodowych  norm  zawierających  standardy  w  zakresie  zarządzania  środowiskowego,  oceny
przedsiębiorstw  pod  względem  ich  środowiskowej  polityki  i  działalności,  a  takŜe  środowi-
skowej  oceny wytwarzanych produktów. W ramach tej grupy utworzony został w roku 1993

Komitet  Techniczny  ISO/TC  207  „Environmental  Management  System”  (EMS),  który  zlecił
opracowanie  normy  ISO  serii  14000  sześciu  podkomitetom.  Normy  te,  podobne  do  norm
ISO  9000,  określają  standardy  zarządzania,  a  nie  standardy  działalności.  Pierwsza  z  tej  serii
norma ISO 14001, która pojawiła się jesienią 1996 roku, zawiera główne wymagania w zakre-
sie  rozwoju  i  wdroŜenia  EMS,  jakie muszą być spełnione przy występowaniu o certyfikację.
Charakterystykę  dotychczas  opracowanych  norm  z  serii  14000  przedstawiono  w  tabelarycz-
nym ujęciu poniŜej. Dwie najwaŜniejsze z nich to:
- ISO 14001, dotycząca systemów zarządzania środowiskowego, zawiera stosowne specyfika-

cje i wytyczne stosowania,

- ISO 14004, dotycząca ogólnych wytycznych co do zasad zarządzania środowiskowego, sys-

temów i technik wspomagających.

Tabela 2.1 CHARAKTERYSTYKA NORM ISO serii 14000

STANDARD

NAZWA (OPIS)

14000

Przewodnik na temat zasad zarządzania środowiskowego, technik wspomagających i syste-
mów

14001

Norma ta zawiera główne wymagania dla rozwoju i wdroŜenia systemu zarządzania środowi-
skowego,  w  ramach  którego  moŜna  dokonać  certyfikacji.  Dotyczy  to  wszystkich  organizacji
bez  względu  na  wielkość,  rodzaj  prowadzonej  działalności  lub  lokalizacji.  Wykorzystać  ją
moŜna  do  polepszenia  działalności  proekologicznej  oraz  integracji  projektowanego  systemu
zarządzania środowiskowego z istniejącymi procedurami i polityką.

14004

Wytyczne, zasady oraz techniki wspierające przedsiębiorstwo w inicjowaniu, wdraŜaniu i lub
ulepszaniu ESM. Norma skupia się na elementach EMS (SZŚ) i dostarcza praktycznych porad,
jak wdraŜać taki system. Zasady EMS zawierają wytyczne i wymagają zaangaŜowania w cią-
gły rozwój i ocenę działalności środowiskowej

14010

Norma określa ogólne zasady audytu środowiskowego. Dostarcza wytycznych dla przedsię-
biorstw, audytorów i klientów w zakresie ogólnych zasad niezbędnych dla przeprowadzenia
audytu

14011

Dotyczy procedury audytu środowiskowego. Zawiera wytyczne dla przedsiębiorstw w zakresie
określenia i ciągłego realizowania polityki środowiskowej, celów standardów i wymagań. Pro-
cedury audytu zostały określone w celu planowania i przeprowadzania kontroli funkcjonowa-
nia EMS, a takŜe w celu określenia jego rezultatów.

14012

Określa kryteria kwalifikacyjne dla audytorów środowiskowych. Mają one zastosowanie za-
równo dla audytorów zewnętrznych, jak i wewnętrznych oraz audytora wiodącego.

14013

Zawiera programy zarządzania audytem środowiskowym.

14014

Wytyczne odnoszące się do wstępnego przeglądu środowiskowego.

14015

Wytyczne w zakresie środowiskowej oceny zakładu

14020

Określa cele i zasady środowiskowego znakowania i etykietowania

14021

Pojęcia i definicje w zakresie samodeklaracji i Ŝądań środowiskowych.

14022

Dotyczy rodzaju i zasad stosowania symboli.

14023

Określa metodologię testowania i weryfikacji.

14024

Podaje praktyczny program, zasady i wytyczne w zakresie środowiskowego znakowania i ety-
kietowania

14030

Zawiera standardy oceny działalności środowiskowej.

14031/32

Wytyczne w zakresie oceny działalności środowiskowej, systemu zarządzania i jego powiązań
ze środowiskiem.

14040-43

Dotyczy ogólnych zasad i praktyki analizy cyklu Ŝycia produktów (inwentaryzacja, analiza,
ocena, oddziaływania, interpretacja)

14050

Słownik i definicje

14060

Przewodnik odnośnie do włączenia aspektów środowiskowych do standardów produktu

Ogólnie, wymagania stawiane przez normę ISO 14000 moŜna określić jako bardziej łagod-

ne w porównaniu ze standardami BS i EMAS. Norma ISO 14000 wymaga np. tylko identyfi-
kacji  znaczących  aspektów  środowiskowych,  powiązanych  z  działalnością  zakładu.  Nie  wy-
maga,  a  jedynie  sugeruje,  aby  program  zarządzania  środowiskowego  miał  narzucone  ramy
czasowe.  Nie  odnosi  się  ona  równieŜ  do  działalności  środowiskowej  kooperantów  i  dostaw-
ców. Norma nie wymaga równieŜ szczegółowego przeglądu środowiskowego ani obligatoryj-
nego raportowania celu, zadań środowiskowych i wyników kontroli ich realizacji oraz aktual-
nego  stanu.  Normy  ISO  14000,  wzorowane  na  opracowanych  wcześniej  i  szeroko  stosowa-
nych normach ISO 9000, oparte są na tych samych czterech załoŜeniach:
- dobrowolności stosowania przez przedsiębiorstwa (norma nie jest obligatoryjna),
- dąŜeniu do ciągłego doskonalenia (poprawy),
- uniwersalności strukturalnego systemu (EMS), przystosowanego do powszechnego zastoso-

wania, niezaleŜnie od wielkości i rodzaju przedsiębiorstwa,

- moŜliwości kontroli i sprawdzenia funkcjonowania systemu.

Obecnie w Unii Europejskiej wdroŜenie systemu zarządzania środowiskowego wg ISO

14001  jest  uznawane  jako  spełnienie  wymagań  Rozporządzenia  1836/93  (EMAS),  pod  wa-
runkiem  sporządzenia  raportu  (Public  Statement)  o  funkcjonowaniu  firmy  w  odniesieniu  do
jej  oddziaływania  na  środowisko.  Dlatego  teŜ  wdroŜenie  ISO  14001  jest  praktycznie równo-
znaczne z wpisaniem do rejestru EMAS. MoŜna teŜ wprost skorzystać z doświadczeń EMAS
przy wdraŜaniu ISO 14000.

5.2. Model systemu zarządzania środowiskiem wg ISO 14001

Podstawowymi elementami systemu zarządzania środowiskiem wg normy ISO 14001 są:

- Polityka środowiskowa

- Planowanie

- WdroŜenie i funkcjonowanie

- Sprawdzanie i działania korygujące

- Przegląd dokonywany przez kierownictwo

Norma zawiera wymagania, które moŜna poddać obiektywnemu przeglądowi i ocenie dla

potrzeb certyfikacji. Stosowanie jej jest uzasadnione gdy organizacja (przedsiębiorstwo, fir-
ma) chce zademonstrować i zapewnić klientów, Ŝe ma wdroŜony skuteczny system zarządza-
nia środowiskiem. System ten zakłada wprowadzenie niekończącego się łańcucha (pętli) dzia-
łań mających na celu ciągłe doskonalenie zarządzania środowiskiem i włączenia w te działa-
nia wszystkich osób danej organizacji (p. rys. 2.3). Analogicznie jak system zarządzania jako-
ś

cią, wchodzi on głęboko w całość zarządzania i jest mocno sformalizowany.

Rys. 2.3. Łań-
cuch pętli dzia-
łań mających na
celu ciągłe do-
skonalenie za-
rządzania
ś

rodowiskowego

Polityka środowiskowa

(przegląd kierownictwa)

Planowanie

przedsięwzięć

Ciągłe doskona-

lenie

Sprawdzanie i

korygowanie

WdraŜanie i funkcjono-

wanie

Elementy systemu zarządzania środowiskiem wg norm ISO 14000 mają bardzo duŜo cech

wspólnych z opracowanym wcześniej (1988) przez Amerykańską Agencję ds. Ochrony Śro-
dowiska, Programem Czystszej Produkcji. NaleŜą do nich:

- uzyskanie poparcia kierownictwa,
- formalne zadeklarowanie przez kierownictwo gotowości przystąpienia do realizacji pro-

gramu i wdroŜenia postanowień normy,

- opracowanie polityki ekologicznej, określenie jej celów i planowanie realizacji,
- informowanie i szkolenie pracowników,
- stworzenie systemu „ciągłego ulepszania” i warunków dla jego realizacji,
- przeprowadzanie okresowych ocen skuteczności funkcjonowania,
- dokumentowanie prowadzonych działań,
- zaangaŜowanie wszystkich pracowników organizacji do realizacji opracowanej polityki

ekologicznej.

5.2.1. Polityka środowiskowa

Polityka środowiskowa jest to deklaracja organizacji dotycząca jej intencji i zasad odno-

szących się do ogólnych efektów działalności środowiskowej, określająca ramy i cele tych
działań. W myśl wymagań normy, politykę ekologiczną danej organizacji musi zdefiniować
kierownictwo najwyŜszego szczebla, które przy jej ustalaniu powinno wziąć pod uwagę aby:

•

była ona odpowiednia do charakteru, skali i rodzaju oddziaływań ekologicznych, wynikają-
cych ze stosowanych technologii czy świadczonych usług, a takŜe dotyczących samego
produktu,

•

wykazywała zaangaŜowanie w ciągłe usprawnianie procesów i minimalizację zanieczysz-
czeń (odpadów),

•

określała ramy czasowe dla wyznaczania i przeprowadzania okresowych przeglądów celów
i zadań ekologicznych,

•

była dokumentowana, wdroŜona i kontynuowana oraz przekazywana do wiadomości
wszystkim pracownikom i społeczeństwu.

Mając na uwadze przewidziane w normie ISO 14000 weryfikowanie przez zewnętrznego

auditora  wypełnienie  zobowiązań  podjętych  w  deklaracji,  wymagania  polityki  ekologicznej
powinny  uwzględniać  moŜliwości  ich  osiągnięcia  przez  organizację.  Cele  tej  polityki,  jak  i
osiągane  wyniki  powinny  być  komunikowane  i  udostępnione  pracownikom,  społeczeństwu  i
wszystkim zainteresowanym stronom.

5.2.2 Planowanie

Norma ISO obliguje organizację do ustanowienia programów osiągania celów i realizacji

zadań. Mają one najczęściej charakter harmonogramów, które dla poszczególnych zadań okre-
ś

lają osoby (zespoły) odpowiedzialne za ich realizację, za przeznaczone środki i terminy reali-

zacji. Planowanie ma zatem na celu sformułowanie planu działania zmierzającego do realiza-
cji polityki środowiskowej. Przy opracowywaniu planu wdroŜenia polityki środowiskowej da-
nej organizacji powinno wziąć się pod uwagę:

•

Aspekty środowiskowe. Polega to na identyfikowaniu wpływu na środowisko wynikające-
go z działalności, z cech produktów lub usług świadczonych przez daną firmę. Jest to pro-
ces, który musi uwzględniać przeszłe, aktualne i potencjalne przyszłe oddziaływanie orga-
nizacji na środowisko. Liczba zidentyfikowanych aspektów środowiskowych powinna być
moŜliwie jak największa, kaŜdy z nich dokładnie opisany pod względem potencjału zagro-
Ŝ

enia, by móc na tej podstawie określić hierarchię waŜności i kolejność realizacji przed-

sięwzięć proekologicznych.

•

Wymagania prawne i inne. Dla zachowania zgodności z przepisami, organizacja powinna
sobie przyswoić wymagania prawne odnoszące się do jej działalności, wytwarzanych przez
nią produktów, czy świadczonych usług. JeŜeli zewnętrzne normy nie odpowiadają potrze-
bom organizacji lub nie istnieją, to naleŜy opracować i stosować własne kryteria i prioryte-
ty, które w połączeniu z normami zewnętrznymi pomagają w opracowaniu zadań i celów.

•

Cele  i  zadania.  Cele  i  zadania  muszą  być  zgodne  z  polityką  środowiskową  i uwzględniać
zidentyfikowane wpływy ekologiczne, jak i wnioski z przeglądów środowiskowych. WaŜ-
ną  rzeczą  jest,  aby  po  ustaleniu  zadań  i  celów  określić  wymierne  wskaźniki  działalności
ekologicznej,  które  mogą  słuŜyć  za  podstawę  systemu  ocen  działalności  ekologicznej.
Przykładowymi  wskaźnikami  mogą  być:  ilość  zuŜytych  surowców  i  energii  na  jednostkę
produkcji, wielkość emisji CO

, NO

, procent zawróconych do ponownego przerobu odpa-

dów, wielkość inwestycji na ochronę środowiska itp.

5.2.3 WdraŜanie i funkcjonowanie

Skuteczne wdroŜenie systemu zarządzania środowiskowego (SZŚ) wymaga przygotowania

rodków i mechanizmów wspomagających, w zaleŜności od poziomu organizacyjnego i tech-

nicznego, na jakim znajduje się organizacja. Powinno się przy tym określić:

•

Strukturę SZŚ i odpowiedzialność personalną za realizację zadań wynikających z przyjętej
polityki ochrony środowiska. Kierownictwo powinno zapewnić środki niezbędne do jej
wdroŜenia i nadzór nad SZŚ.

•

Zakres niezbędnego szkolenia, podnoszenia świadomości i kompetencji. Troska ta dotyczy
nie tylko własnej załogi, ale objąć nią trzeba równieŜ pracowników obcych firm wykonują-
cych pracę na terenie danej organizacji oraz firm kooperujących.

•

Komunikowanie.  Norma  ISO  14001  wymaga  aby  organizacja  ustanowiła  i  utrzymywała
procedurę komunikowania wewnętrznego i zewnętrznego w odniesieniu do aspektów śro-
dowiskowych  i  SZŚ.  Formy  mogą  przy  tym  być  róŜne:  roczne  sprawozdania,  publikacje,
internet,  organizowanie  otwartych  dni,  a  wewnętrznie  poprzez  komunikaty  na  tablicach
ogłoszeń, biuletyny, pocztę elektroniczną.

•

Sposób dokumentowania SZŚ. Organizacja powinna ustanowić i systematycznie prowadzić
dokumentację  w  formie  zapisu  na  papierze  lub  na  nośnikach  elektronicznych,  opisującą
funkcjonowanie podstawowych elementów SZŚ. Choć norma ISO 14001 nie wymaga, jak
w przypadku normy ISO 9000, prowadzenia księgi zarządzania środowiskiem, to w prakty-
ce  jest  ona  często  sporządzana,  co  poprawia  przejrzystość  dokumentacji  i  usprawnia  sys-
tem.  Dokumentacja  powinna  być  czytelna,  datowana  i przechowywana w uporządkowany
sposób  przez  określony  czas.  Charakter  dokumentów  moŜe  być  róŜny,  w  zaleŜności  od
wielkości  i  złoŜoności  organizacji.  Wygodnym  i  nowoczesnym  sposobem  prowadzenia  i
nadzorowania  dokumentacji  dotyczącej  zarządzania  środowiskowego  jest  korzystanie  ze
specjalistycznych programów komputerowych.

•

Sterowanie operacyjne. Organizacja powinna określić te operacje i działania, które są zwią-
zane ze zidentyfikowanymi, w przypadku danego zakładu, aspektami środowiskowymi.
Sterowanie operacyjne koncentruje się zazwyczaj na trzech kategoriach działań:
- na działaniach zapobiegających zanieczyszczaniu i chroniących zasoby naturalne,
- codzienne działania menedŜerskie, zapewniające zgodność realizowanych procesów z

wymaganiami wewnętrznymi i zewnętrznymi,

- strategicznych działaniach będących wynikiem przewidywania i reagowania na zmienia-

jące się wymagania odnośnie ochrony środowiska.

•

Sytuacje awaryjne. Organizacja powinna ustanowić i utrzymać procedury identyfikowania
potencjalnie moŜliwych wypadków i sytuacji awaryjnych oraz sposób reagowania na awa-
rie mogące spowodować zagroŜenie dla środowiska. Plany postępowania na wypadek za-

groŜeń i awarii powinny zawierać między innymi: listę osób odpowiedzialnych, szczegóły
dotyczące odpowiednich słuŜb, informacje w kwestii łączności wewnętrznej i zewnętrznej,
oraz rodzaju działań podejmowanych w przypadku poszczególnych zagroŜeń, informacje o
niebezpiecznych materiałach, plany szkoleń.

5.2.4. Sprawdzanie i działania korygujące

Sprawdzanie i działania korygujące są kluczowymi elementami SZŚ, zapewniającymi

zgodność  działania  z  określonym  programem  zarządzania  środowiskiem.  Zgodnie  z  normą
ISO  14001,  organizacja  powinna  ustanowić  i  utrzymać  udokumentowane  procedury  w  celu
regularnego monitorowania i pomiarów kluczowych charakterystyk swoich operacji i działań
mogących  mieć  znaczący  wpływ  na  środowisko.  W  pomiarach  naleŜy  stosować  środki  za-
pewniające wiarygodność. WaŜne jest by kontrolowanie określonych wskaźników było proce-
sem ciągłym, a uzyskiwane wyniki obiektywne, sprawdzalne i powtarzalne.

Stwierdzenia i zalecenia wynikające z przeprowadzanych auditów, przeglądów lub sygna-

łów przekazywanych przez personel, powinny być udokumentowane ze wskazaniem co naleŜy
zrobić, kto to ma wykonać i jakimi środkami. Działania korygujące i zapobiegawcze muszą
być dostosowane do skali problemu oraz współmierne do wywołanego wpływu środowisko-
wego.

Norma ISO 14001 przewiduje równieŜ prowadzenie systematycznych zapisów dotyczących

szkoleń oraz wyników auditów i przeglądów. Poza wymienionymi juŜ kwestiami obejmują
one między innymi: informacje o dostawcach i surowcach, o skargach, procesach sądowych i
incydentach ze społecznością lokalną, o prowadzonych badaniach w zakresie ochrony środo-
wiska.

Podobnie jak w przypadku normy ISO 9000, dotyczącej systemu zapewnienia jakości, au-

dyty  SZŚ  przeprowadza  się w celu potwierdzenia zgodności systemu z wymaganiami normy
oraz  skuteczności  jego  wdroŜenia,  jak  i  wypełnienia  zadań  określonych  w  polityce  środowi-
skowej danej organizacji. Raporty z audytów powinny być wykorzystywane przez kierownic-
two do oceny funkcjonowania systemu. O częstotliwości przeprowadzania audytów decyduje
charakter  działalności  organizacji  i  potencjalne  zagroŜenia  dla  środowiska  wynikające  z  tej
działalności.  Praktyka  wykazuje,  Ŝe  przeprowadzenie  audytu  przynajmniej  raz  w  roku  jest
niezbędnym minimum. Zalecane są okresy półroczne.

5.2.5. Przegląd wykonywany przez kierownictwo

NajwyŜsze kierownictwo organizacji powinno, z określoną przez siebie częstotliwością

dokonywać przeglądu SZŚ w celu zapewnienia by system ten był zawsze odpowiedni i efek-
tywny.  Efektem  przeglądu  powinna  być  modyfikacja  polityki  ekologicznej  i  ulepszanie  SZŚ
uwzględniające: wyniki auditu, zmieniające się uwarunkowania zewnętrzne (np. prawne) oraz
zaangaŜowanie  firmy  w  ciągłe  ulepszanie.  Podobnie  jak  w  przypadku  auditów,  norma  nie
określa częstotliwości przeglądów, ale większość jednostek certyfikujących wymaga aby były
one przeprowadzane najmniej raz w roku.

Przeglądy powinny być dokumentowane raportami, które zawierają odpowiednie wnioski

prowadzące do ciągłego doskonalenia SZŚ. Treść raportu powinna być przekazywana do zain-
teresowanych komórek organizacyjnych wewnątrz organizacji, a takŜe stanowić podstawę do
przygotowania informacji na zewnątrz organizacji.

5.2.6. Certyfikowanie

Zakład chcący uzyskać certyfikat normy ISO 14000 dla opracowanego przez siebie SZŚ,

musi się zwrócić o nadanie takiego certyfikatu do jednej z renomowanych firm, mającej
uprawnienia jednostki certyfikującej. Procedura obejmuje:

•

ZłoŜenie wniosku o przeprowadzenie audytu certyfikującego,

•

Wstępną ocenę dokumentów systemu,

•

Zaplanowanie auditu (istnieje moŜliwość przeprowadzenia audytu wstępnego),

•

Przeprowadzenie właściwego audiytu certyfikującego,

•

Zawarcie umowy o nadzór nad systemem wraz z przyznaniem na trzy lata certyfikatu,

•

Coroczne audyty nadzorujące,

•

Ewentualny audit powtórny po upływie trzech lat.

5.2.7. Korzyści wynikające z wdroŜenia systemu zarządzania środowiskiem

Korzyści jakie daje wdroŜenie SZŚ leŜą w róŜnych obszarach, przedstawionych w synte-

tycznym ujęciu na rys. 2.4.

KORZYŚCI Z WDROśENIA NORM ISO 14000

MIEJSZE OBCIĄśENIE ŚRODOWISKA

WIĘKSZA KONKURENCYJNOŚĆ FIRMY

OBNIśENIE KOSZTÓW PRODUKCJI

POPRAWA FUNKCJONOWANIA PRZEDSIĘBIORSTWA

ZMNIEJSZENIE RYZYKA

Rys. 2.4. Korzyści z wdroŜenia systemu zarządzania środowiskowego

Korzyści ekologiczne

Celem zasadniczym wprowadzania SZŚ jest osiąganie określonych korzyści ekologicz-

nych. Zaliczyć do nich naleŜy:

•

poprawa czystości środowiska,

•

racjonalne korzystanie z zasobów naturalnych (zachowywanie zasobów),

•

lepsze warunki pracy dla pracowników,

•

zwiększenie bezpieczeństwa ekologicznego,

•

przyczynianie się do wzrostu świadomości ekologicznej społeczeństwa,

•

pozytywne oddziaływanie w zakresie ochrony środowiska na strony zainteresowane (pod-
dostawców, kooperantów, klientów).

Wzrost konkurencyjności firmy

NajwaŜniejsze jednak korzyści, mające obecnie coraz większe znaczenie, odnoszą się do

wzrostu konkurencyjności przedsiębiorstwa. Sprowadzają się one bowiem do następujących
kwestii:

•

certyfikat ISO 14001 jest waŜnym atutem marketingowym,

•

przewagi konkurencyjnej wobec firm bez SZŚ,

•

dobrych stosunków z otoczeniem firmy i władzami lokalnymi (public relation),

•

uwiarygodnienia starań organizacji o ochronę środowiska (image).

ObniŜenie kosztów funkcjonowania

Niemałe korzyści moŜna równieŜ osiągnąć poprzez obniŜenie kosztów przedsiębiorstwa.

MoŜliwości te wynikają z:

•

ujawnienia i wykorzystania potencjału oszczędnościowego, tkwiącego w zmniejszeniu zu-
Ŝ

ycia energii i materiałów,

•

stosowania oszczędnych procesów,

•

redukcji kosztów usuwania odpadów,

•

niŜszych opłat związanych z korzystaniem z zasobów środowiska,

•

niŜszych stawek ubezpieczeniowych w związku ze zmniejszeniem ryzyka.

Poprawa funkcjonowania organizacji

WdroŜenie systemu zarządzania środowiskiem poprawia równieŜ ogólne funkcjonowanie

firmy poprzez:

•

usprawnienie zarządzania organizacją (planowanie, ustalanie celów i zadań oraz progra-
mów),

•

zorganizowany sposób przekazywania informacji i komunikowania,

•

istnienie zapisów umoŜliwiających przeprowadzanie analiz i ocen,

•

regularne audyty wewnętrzne umoŜliwiające szybkie wykrycie słabych miejsc,

•

audyt certyfikujący (oraz nadzorujący) umoŜliwiający niezaleŜną, obiektywną ocenę sku-
teczności funkcjonowania SZŚ przez kompetentnych audytorów jednostki certyfikującej,

•

stosowanie nowoczesnych rozwiązań przyczyniających się do rozwoju organizacji,

•

zadowolenie pracowników.

Zmniejszenie ryzyka

Korzyści moŜna teŜ znaleźć w obszarze tzw. zmniejszonego ryzyka. Osiąga się je przez:

•

unikanie szkód i wypadków,

•

minimalizowanie odpowiedzialności za wyrób,

•

unikanie procesów sądowych związanych ze szkodami ekologicznymi,

•

spełnienie wymagań prawnych,

•

większą wiarygodność wobec zainteresowanych stron,

•

ułatwiony dostęp do preferencyjnych kredytów i funduszy ekologicznych,

•

ciągłą identyfikację słabych miejsc i ich systematyczne eliminowanie.

ekol’2