WYKŁAD 1



Błażej Smykowski (2010)

Psychologia rozwoju człowieka – wykłady

ATERIAŁ

EDNOSTKA A ZMIANA SPOŁECZNA

Przedmiotem badań współczesnej psychologii rozwoju człowieka jest rozwojowa zmiana w

zachowaniu się, procedurach i strukturach psychicznych człowieka, ale również zmiany roz-

wojowe zachodzące w psychice i zachowaniu w toku rozwoju gatunkowego i dziejów histo-

rycznych ludzkości (Tyszkowa, 1995 s.29, 31).

ILOGENEZA A ONTOGENEZA

Psychologia rozwoju docieka sposobu istnienia i rozwoju zjawisk psychicznych. Rozwo-

jem osobniczym zajmuje się ontogeneza a gatunkowym filogeneza. Istnieje ścisły wzajemnie
warunkujący się związek między oboma typami rozwoju. Rozwój osobniczy przekraczający
poziom rozwoju gatunku określa tendencję rozwojową gatunku.

NTERAKCJA SYMBOLOCZNA

(G.H.Mead)

Związki ludzkie są procesem interpretacji i definicji. Interakcja niesymboliczna bezpo-

średnia odpowiedź na gesty,
Interakcja symboliczna wzajemna interpretacja gestów i czynności w oparciu o znaczenia

wyłonione w wyniku interpretacji,

Interakcja symboliczna - proces twórczy, ciągła interpretacja linii działania, wzajemność

czynności (1) dostosować własne zamiary, pragnienia, uczucia i postawy (2) ocenić
zgodność norm, wartości i nakazów grupowych do sytuacji kształtowanych przez działa-
nia innych,

Interakcja symboliczna - obejmują współpracę, konflikt, niezgodę, wspólnotę przekonań itp.

MIANA SPOŁECZNA A ZMIANA STYLU FUNKCJONOWANIA JEDNOSTKI

Wchodzące ze sobą w złożone związki zmiany makrospołeczne (historyczne) i mikrospo-

łeczne (lokalne) stawiają przed jednostkami wyzwania z jakimi nie spotykał się człowiek do-
tychczas. Nie tylko liczba zmian, ale i to przede wszystkim ich waga staje się centralną de-
terminantą ludzkiego rozwoju. Rozwój dotyczy tu przede wszystkim sprawności w zakresie
adaptacji do zmieniających się warunków życia.

Społeczna psychologia rozwoju zakłada, że jednostka jest aktywnym elementem środowi-

ska swojego życia, w toku swojego rozwoju: zdolna jest przejmować kontrolę nad procesami
swojego życia, nabiera społecznego znaczenia, możliwe są formy wsparcia powyższych pro-
cesów. Sprawności brania odpowiedzialności za własny los w swoje ręce i wywiązywanie się
z tej powinności w zgodzie z własnymi i innych oczekiwaniami wytwarzały się ewolucyjnie
wraz ze zmianami relacji w jakiej pozostawały ze sobą organizacja społeczna i organizacja
psychiczna tworzących ją jednostek.

M.Mead (1978) w analizie historycznej śledząc kolejne formy organizacji kultur (postfi-

guratywna, kofiguratywna, prefiguratywna) rozpoznała procesy i mechanizmy odpowiedzial-
ne, za zmianę pozycji jednostki względem procesów społecznych i kulturowych. Analiza ta
wykazała jak w toku rozwoju filogenetycznego jednostka z zależnej od wzoru swojej kultury
stała się wiodącą w kreowaniu nie tylko sobie, ale i innym, warunków życia i rozwoju.

To, że proces zmian jednostki pod wpływem zmian jej pola ma skomplikowaną, dwustron-

ną  postać  zostało  docenione  dopiero  w  latach  60-tych.  Taki  interakcyjny  sposób  ujmowania
relacji  między  jednostką  i  środowiskiem  jej  rozwoju,  mimo,  że  głoszony  już  wiele  lat  wcze-
śniej np. przez L.S.Wygotskiego stał się podstawą nowoczesnych badań dotyczących procesów
i zjawisk dotyczących wzajemnego warunkowania się zmian jednostki i jej środowiska.  Jed-
nostka  jest  tu  ujmowana  jako  aktywny  element  swojego  pola.  M.  Fortes  pisze,  że  jednostka
tworząc swoją przestrzeń społeczną sama jest przez nią kształtowana. Zmiana w jednostce po-
ciąga za sobą zmiany w jej polu. Każda zmiana w zakresie umiejętności, wiedzy, świadomości
prowadzi  do  zmiany  pozycji  jednostki  względem  innych  działających  w  polu  sił.  Człowiek
równocześnie sam się rozwija i jest zanurzony w rozwoju innych zjawisk; społecznych, histo-
rycznych itd. Tak, jak zjawiska te nie pozostają ze sobą bez związków, tak i linie ich rozwoju
wzajemnie od siebie zależą. Człowiek w każdym momencie swojego rozwoju tylko w jakimś
stopniu jest jego sprawcą. Przez całe swoje życie pozostaje pod wpływem sił działających w



Błażej Smykowski (2010)

Psychologia rozwoju człowieka – wykłady

polu w którym przebiega jego życie. W toku rozwoju zmianie (poszerzaniu, restrukturacji)
ulega zarówno owe pole, a więc treść, liczba, moc działających sił, jak i wzrasta moc kompe-
tencji człowieka odpowiedzialnych za organizowanie swojego życia „po swojemu”.

ROCES ADAPTACJI DO WARUNKÓW ŻYCIA

Człowiek w swoim rozwoju uczestniczy w długotrwałym procesie przekształceń w ramach

sposobu  przeżywania  swojej  aktualności.  Początkowe  zatopienie  dziecka  w  świecie  zmysło-
wym i niemal całkowita zależność od niego jego zachowań (Piaget, 1966; Szuman, 1985; Erik-
son, 1980; Wygotski, 1984, 1992) ustępuje w kolejnych fazach rozwojowych takim sposobom
funkcjonowania  w  których  coraz  wyraźniej  zaznacza  się  jego  wola  i  społeczne  nastawienie.
Proces ten prowadzi w kierunku poszerzania zakresu własnego wpływu na charakter własnych
przeżyć poprzez opanowanie kompetencji pozwalających na projektowania stanów świata i im
właśnie podporządkowywania własnych zachowań.

RODOWISKO NATURALNE

SPOŁECZNE

PROJEKTOWANE

Wraz ze wzrostem w zakresie kompetencji panowania nad warunkami swojego życia po-

przez najpierw opanowanie kulturowych narzędzi panowania nad elementami świata natural-
nego,  potem  panowania  również  nad  własną  kulturą  człowiek  opanował  kompetencje  nie-
zbędne do projektowania. Wraz ze wzrostem sprawności odpowiedzialnych za formułowanie
odległych  i  ambitnych  celów  człowiek  opanował  umiejętności  potrzebne  do  tworzenia  wa-
runków  sprzyjających  ich  realizacji.  Współczesny  człowiek  żyje  w  warunkach  środowiska
zaprojektowanego (Bańka, 2002). Każdy jego element w mniejszym  lub większym  stopniu
jest  efektem  świadomych  działań  swoich  lub  kogoś  innego.  Centralnym  problemem  dla
współczesnych  społeczności  staje  się  koordynacja  zamierzeń.  Sprzeczność  w  tym  zakresie,
owocuje konfliktem znaczeń bądź to elementów, bądź większych całości otoczenia jednostki.
Stać się to może przyczyną utrudnień, a nierzadko zaburzeń w rozwoju jej sprawności adap-
tacyjnych.

K. Lewin (1890-1947), psycholog niemiecki; od 1932 w USA, prof. Iowa State University

i Massachusetts  Institute  of  Technology;  twórca  kierunku  zw.  psychologią  topologiczną
lub  psychologią  pola;  wywarł  znaczny  wpływ  na  rozwój  współczesnej  psychologii;  A
Dynamic Theory of Personality (1935) twierdził, że człowiek jest w różnych momentach
w różnym stopniu zależny od sił działających w jego polu życiowym. W polu stabilnym
człowiek uzyskuje stosunkowo łatwo kontrolę, ale narzędzia kontroli są prymitywne. W
polu  dynamicznym  proces  prowadzący  do  kontroli  działających  sił  jest  trudny,  często
związany z niepowodzeniem, ale sukces prowadzi do nabycia złożonych narzędzi kontro-
li sytuacji.

Rozwój związany jest ze: wzrostem zróżnicowania czynności, emocji, potrzeb, relacji

itd., wzrostem złożoności czynności, rozszerzeniem obszarów aktywności, wzajemnością
zależność specjalistycznych zachowań, wzrostem realizmu

YTUACJA

Tomaszewski, T. (1975). s. 35., Tomaszewski, T. (1984) s.126, Tomaszewski, T. (1985). s. 148, Tyszkowa, M.

(1986). s.11,12.

Osoba

Przestrzeń

psychologiczna

Przestrzeń

życiowa

Niepsychologiczne

aspekty świata



Błażej Smykowski (2010)

Psychologia rozwoju człowieka – wykłady

To  zespół  tych  elementów środowiska (otoczenia społeczno - kulturowego i naturalnego) i
tych stanów psychicznych  (nastroje,  poczucia.  sądy,  przewidywania, wiedza, umiejętności
itd.) jednostki,  które "tu i teraz" wywierają istotny wpływ na jakość jej  funkcjonowania. Sy-
tuacja ulega przekształceniom w toku działań, jakie w niej podejmuje jednostka.  Jest  zawsze
CZYJAŚ  (ma podmiotowe odniesienie).

YTUACJĘ

można analizować z perspektywy:



OBSERWATORA (osoby stojącej z boku, o ograniczonej przejawowej, zewnętrznej acz-

kolwiek obiektywnej (weryfikowalnej) dostępności do całości zjawisk)



AKTORA (osoby bezpośrednio będącej w sytuacji mającej subiektywny, nieweryfiko-

walny wgląd w jej całość - SYTUACJA PSYCHOLOGICZNA)

Rodzaje sytuacji psychologicznych
S

YTUACJA ZNANA

NORMALNA

- występuje w momencie DOSTOSOWANIA możliwości

wykonawczych   człowieka   do  wymogów stawianych mu przez sytuację, w której się ak-
tualnie znajduje;  gdy  człowiek  posiada zarówno adekwatne doświadczenie,  jak  i  po-
żądany  w  danej  sytuacji schemat czynnościowy. Jest to sytuacja stabilizacji,  nierozwo-
jowa, nie  tworząca  okazji  do  zdobywania  nowej wiedzy  (doświadczeń) i umiejętności
(form działalności).

YTUACJA NOWA

- występuje w momencie NIEDOPASOWANIA aktualnie posiadanych

przez człowieka możliwości wykonawczych  do  wymogów,  jakie  stawia  przed nim sy-
tuacja, w  której się znajduje. Jest to sytuacja destabilizacji, zaburzenia   relacji   zadanie  -
wykonanie.  Gdy    mamy    do  czynienia  z  sytuacją  nową  -  stan  ten  ma  jednak  charakter
przejściowy.  Utrzymuje    się    on    do    czasu,    gdy    jednostka    posiądzie    lub    wytworzy
umiejętność wykorzystania, twórczego przekształcania już posiadanych doświadczeń   lub
dostarczonych  z  zewnątrz  (pomoc)  dla zbudowania nowego,    adekwatnego do sytuacji
schematu  czynnościowego. Jest  to  więc  sytuacja  rozwojowa,  prowadząca  do przyrostu
wiedzy i umiejętności, zachowująca jednak ich ciągłość.

YTUACJA TRUDNA

- Układy warunków NIESPRZYJAJĄCYCH wykonywaniu czynności

oraz sytuacje PRZYKRE dla jednostki, określa  się potocznie przymiotnikiem "trudne".
W    psychologii  pojęcie  "sytuacja  trudna"  odnosi  się  przede  wszystkim  do  wykonywania
czynności.    Ogólnie    mówiąc,    za    cechę  wyróżniającą    sytuacji      zwanych      trudnymi
uważa  się  to,  że zawierają   one   jakiś  czynnik  [...]  powodujący   PRZECIĄŻENIE
systemu  regulacji  ja  - otoczenie, które  zmusza  osobnika do nowej koordynacji w celu
osiągnięcia stanu  umożliwiającego  kontynuowanie   czynności ukierunkowanej na reali-
zację dążenia. Jest to więc taka sytuacja rozwojowa, która może prowadzić:



jeżeli uda się osobnikowi uzyskać nową koordynację - do pozytywnych zmian jako-
ściowych w funkcjonowaniu człowieka.



w niesprzyjających osobnikowi warunkach - może prowadzić do przedłużającej się desta-
bilizacji układu lub zmian o charakterze regresywnym (powrót do rozwojowo wcze-
śniejszych form realizacji w otoczeniu swoich dążeń).

ODZAJE SYTUACJI TRUDNYCH



EPRYWACJI

- bycie pozbawionym czegoś, co jest POTRZEBNE do normalnego życia

lub funkcjonowania.



RZECIĄŻENIA

- gdy trudność zadania jest na GRANICY sił fizycznych, umysłowych

lub wytrzymałości nerwowej podmiotu.



TRUDNIENIA

- gdy możliwość poradzenia sobie z zadaniem jest utrudniona na skutek

występowania jakichś PRZESZKÓD (elementów zbędnych) lub braku jakichś niezbęd-
nych elementów (np. środków, informacji, narzędzi)



ONFLIKTOWE

- gdy człowiek znajduje się w polu PRZECIWSTAWNYCH SIŁ (fizycz-

nych, społecznych, moralnych itd.)



AGROŻENIA

- gdy istnieje zwiększone prawdopodobieństwo NARUSZENIA jakiejś

WARTOŚCI cenionej przez podmiot działający (np. życia, pozycji, poglądu)



Błażej Smykowski (2010)

Psychologia rozwoju człowieka – wykłady

KTYWNOŚĆ

Stanem normalnym każdej istoty żywej jest stan aktywności, a obniżenie się poziomu aktyw-
ności może być uznawane za przejaw patologiczny (Tomaszewski, 1984). Aktywność czło-
wieka ukierunkowana przez jego potrzeby, dążenia i zadania, które stają przed jednostką lub
które ona sama stawia przed sobą, przebiega w określonych warunkach zewnętrznych i przy
pewnym stanie możliwości i warunków wewnętrznych osobnika działającego (Tomaszewski,
1985).

EORGANIZACJA AKTYWNOŚCI

Rozwój w kierunku nowej organizacji aktywności stwarza zapotrzebowanie na doświadczenie
danego typu, a przygotowanie zmiany wymaga efektywności uczenia się, jak ma to miejsce w
tzw. okresach sensytywnych w rozwoju. Procesom szybkiej strukturacji lub restrukturacji
sprzyjają z kolei doświadczenia zmuszające do dokonywania nowej selekcji i odmiennej wa-
loryzacji doświadczeń uprzednich. Stąd też nazywa się je doświadczeniami krytycznymi lub
zdarzeniami krytycznymi (Tyszkowa, 1988).

OŚWIADCZENIE

Rozumiane jako ślad (reprezentacja, efekt) własnej uprzedniej aktywności człowieka. W sto-
sunkach ze światem przejawiałoby się głównie w modyfikowaniu przebiegu i rezultatów wła-
snych  działań,  zachowań  i  przeżyć  w  przekształceniach  jej  schematów  czynnościowych  i
wzorów aktywności  wewnątrzpsychicznej. Obejmuje ślady wszystkich rodzajów i obszarów
aktywności, ważnych dla jednostki w ciągu życia. Wiąże się więc z pełnieniem ról społecz-
nych,  z  działalnością  człowieka,  z  przeżyciami  odnoszącymi  się  do  jego  sytuacji  w  świecie
oraz zmian dokonujących się w jego organiznie i w psychice (Tyszkowa, 1988).

P

RYMITYWIZM A WYŻSZE FORMY ZACHOWAŃ

Termin „prymitywizm” w odniesieniu do systemu społecznej czy psychicznej organizacji

opisuje  funkcjonalną  ograniczoność  podstawy  zachowania  (Wygotski,  1971,  s.  62-63;  Erik-
son, 1963, s. 156 i  180). Prymitywnymi  formami integracji są te, które są wysoce  etnocen-
tryczne,  skoncentrowane  na  dostosowaniu  do  określonego  fragmentu  przyrody  (np.  obrona
zajmowanego terytorium czy zdobywanie pożywienia) poprzez rozwój konkretnych narzędzi i
magii.  W  takich  społecznościach  cele  działania  dotyczą  realnie  występujących  zjawisk  i  są
sztywno powiązane ze sposobami działania. Mimo, że tego typu formy integracji mogą trwać
tysiąclecia charakteryzują się tymczasowością, doraźnością. Znacząca zmiana warunków na-
turalnych, społecznych, kulturowych czy historycznych ujawnia ich ograniczoną funkcjonal-
ność,  doprowadzając  do  poczucia  bezsensu  korzystania  ze  starego  sposobu  zorganizowania
zachowań w nowej, aktualnej sytuacji. Rozwinięta organizacja społeczna stanowi środowisko
rozwoju  wysoce  wyspecjalizowanych  mechanizmów  adaptacyjnych.  Poprzez  fakt,  że  takie

Smykowski, B. (2000). Prymitywizm a wyższe formy organizacji zachowań. W: A. Brzezińska (red.), Z Wy-

gotskim w tle (w serii: Nieobecne dyskursy). (s. 9 – 23). Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu im. Mikołaja
Kopernika.

Sytuacja znana

Sytuacja nowa.

Reorganizacja

aktywności

Doświadczenie

Sytuacja trudna

Deprywacji

Przeciążenia

Utrudnienia

Konfliktowe

Zagrożenia

Aktywność

Nauczanie



Błażej Smykowski (2010)

Psychologia rozwoju człowieka – wykłady

społeczności dopuszczają do osobistego rozpoznania i modyfikowania znaczeń strukturo-
twórczych elementów organizacji systemu współuczestniczą one w wyzwalaniu potencjału
ludzi potrzebnego do podporządkowywania zmienności swoim zamiarom i jednocześnie za-
sadom etycznym, związanym z etosem kultury, w której i z której wyrośli

EORETYCZNE INSPIRACJE EKOLOGII ROZWOJU CZŁOWIEKA

Celem psychologii ekologicznej jest badanie procesów progresywnej i wzajemnej akomo-

dacji między aktywnym, rozwijającym się człowiekiem a zmieniającymi się właściwościami
siedliska w którym żyje (Bronfenbrenner, 1979 za: Brzezińska,2000).

Punktem wyjścia natomiast psychologii ekologicznej

jest założenie iż zachowanie się

jednostki  jest  powiązane  na  różne,  złożone  sposoby  zarówno  z  czynnikami  wewnętrznymi
(takimi jak jakość funkcjonowania organizmu, czy psychiki) jak i z zewnętrznym kontekstem
(np.  sposób  zorganizowania  środowiska  fizycznego  i  społecznego  jednostki).  Rozpoznanie
sensu zachowania jednostki wymaga więc jego interpretacji w kontekście warunków jej ży-
cia.  Poza  tym  kontekstem,  lub  umieszczone  w  innym  kontekście  zachowanie  to  może  być
błędnie  interpretowane.  Środowisko  życia  człowieka  jest  w  znacznej  mierze  środowiskiem
ukształtowanym i regulowanym przez kulturę. Jednostka ludzka od urodzenia znajduje się w
środowisku wytworzonym przez kulturę, żyje wśród ludzi przez nią ukształtowanych, wśród
przedmiotów  będących  wytworami  ludzi  i  stworzonych  przez  nich  instytucji,  podlega  od-
działywaniu  wzorów  i  norm  obowiązujących  w  danym  społeczeństwie  i  reprezentujących
określone wartości itd. (za: Tyszkowa, Przetacznik-Gierowska, 1996).

Do ustaleń w zakresie znaczeń (np. przedmiotów zmysłowych czy idei) z ludźmi, którzy od tej chwili stają się

członkami  tej  samej  kultury  dochodzi  w  efekcie  koordynowania  linii  indywidualnych  działań  jednostek
(Schaffer, 1994d; Schieffelin, Ochs, 1995). Zanim przedmiot stał się elementem znaczącym w relacji między
ludźmi musiał już  wcześniej być  w jakimś sensie przedmiotem indywidualnego przeżycia. Taka sytuacja ma
miejsce zarówno, kiedy dochodzi do wytworzenia znaczenia przedmiotu w relacji rówieśniczej, jak i w relacji
dziecko - dorosły. Inna jednak jest rozwojowa waga każdej z tych relacji. Istotnym, podstawowym zadaniem
obu  relacji  jest  ustalenie  zasad,  zgodnie  z  którymi  zarówno  w  przeżyciu  jednego,  jak  i  drugiego  występuje
przedmiot przeżycia. Istotą ustalania znaczeń jest integracja z innymi. Bezpośrednio obserwujemy jedynie pro-
ces dochodzenia  do porozumienia  między uczestnikami interakcji,  pośrednio „widzimy” proces wzajemnego
wprowadzania się uczestników relacji w strukturę znaczeń, w wytwarzaniu której każdy z nich już wcześniej
uczestniczył współdziałając z innymi ludźmi.

Próby ustalenia zależności między rozwojem człowieka a czynnikami środowiskowymi spowodowały wykrysta-

lizowanie się specjalnego kierunku badań nad procesami społecznymi, określanego mianem szkoły ekologicz-
nej (Szczepański, 1961, s.215-221). Opiera się na założeniach dotyczących zależności organizmów żywych od
środowiska organicznego i nieorganicznego (E. Haeckel). W latach dwudziestych w Chicago za sprawą takich
badaczy jak R. E. Park, E. W. Burgess, czy R. D. McKenzie w badaniach ekologicznych rozwinął się kierunek
społeczny. Kierunek ten w początkowej fazie swojego rozwoju, podobnie jak wczesne studia antropologiczne
nad kulturami pierwotnymi czy geograficzne nie ustrzegł się jednostronności analiz wpływu jedynie środowiska
na styl funkcjonowania i organizowania życia jednostek. Filozoficznych podstaw dla dwustronnych analiz do-
starczył dopiero K. Marks pisząc, że „Warunki tak samo tworzą ludzi, jak ludzie tworzą warunki” zamykając w
tym sformułowaniu istotę dialektycznej współzależności między człowiekiem i środowiskiem (cytat z pracy:
Niemiecka ideologia)

Wioska Masajów na pograniczu z Tanzanią



Błażej Smykowski (2010)

Psychologia rozwoju człowieka – wykłady

U. Bronfenbrenner prekursor rozwojowego podejścia do związków między jednostką a

środowiskiem  jej życia analizując wpływ otoczenia na działania jednostek pisze, że (1)
elementami środowiska jednostki są te, które nabrały dla niej znaczenia, zostały przez nią
psychicznie odzwierciedlone, (2) wpływ ten może mieć  charakter bezpośredni  bądź po-
średni, (3) jednostka w ciągu swojego życia zmienia siedliska (przesunięcie ekologiczne),
(4) środowisko rozwoju człowieka składa się z zawierających się systemów (mikrosys-
tem, mezosystem, egzosystem, makrosystem).

POŁECZNY EKOSYSTEM

K.J. Tillmann

analizując proces wymiany między jednostką a jej otoczeniem doszedł do wniosku,

że jednostka poruszając się w tzw. płaszczyznach społecznych pola socjalizacji powiązanych ze sobą
w  większe  układy  wytwarza,  indywidualną  strukturę  zależności  między  ich  elementami.  Również
inni badacze ujmują proces socjalizacji jako relacje między dynamicznie, dwustronnie oddziaływują-
cymi na siebie systemami. R.A. Hinde i J. Stevenson-Hide wyróżniają  trzy poziomy tzw. złożoności
społecznej (1) osób i interakcji, (2) związków grupowych, (3) relacji między  grupowych. F.D. Ho-
rowitz opisując konteksty społeczne w których zanurzony jest system funkcjonowania jednostki pisze
o środowisku jako (1) układzie stymulatorów, (2) tworzącym okazje do uczenia się, (3) wspierającym
systemie  społecznym,  (4)  kontekście  kulturowym.  A.  Brzezińska  (2000  s.208)  rozdziela  powiązane
ze sobą systemy na warunkujące rozwój jednostki (1) poziom społeczny, (2) poziom instytucjonalny,
(3) poziom grupowy, i wyznaczające rozwój jednostki (4) poziom interpersonalny, (5) poziom intra-
personalny.

korzysta tu ze strukturalnego modelu warunków socjalizacji D. Geulen i K. Hurrelmanna – płaszczyzna intrap-

sychiczna, interpersonalna, środowisk socjalizujących, ogólnospołeczna)

Interpersonalny

Intrapsychiczny

Instytucjonalny

Grupowy

Społeczny

Mikrosystem

Mezosystem

Egzosystem

Makrosystem