4.09. SZUBER-BEDNARZ EWA.doc

534

Ewa SZUBER-BEDNARZ
Wyższa Szkoła Kadr Menedżerskich w Koninie

PODSTAWOWE ZASADY POBYTU I PRZEMIESZCZANIA SIĘ CZŁONKÓW

SIŁ ZBROJNYCH PAŃSTW – STRON NATO NA TERYTORIUM RZECZYPO-

SPOLITEJ POLSKIEJ A WPŁYW NA BEZPIECZEŃSTWO PAŃSTWA

Funkcjonowanie na arenie międzynarodowej jej podmiotów stwarza koniecz-

ność wyeliminowania sytuacji potencjalnie zagrażających suwerenności państwo-
wej. Od zarania dziejów państwa podejmowały działania mające na celu zapewnić
stabilność i bezpieczeństwo powszechne. Poszukiwanie optymalnego rozwiązania
w zakresie bezpieczeństwa spowodowało, iż państwa zaczęły wspólnie realizować
cel nadrzędny jakim jest zapewnienie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa
powszechnego. Podjęto działania zmierzające do stworzenia warunków, w których
mogłaby panować sprawiedliwość i poszanowanie zobowiązań opartych na trakta-
tach i innych źródłach prawa międzynarodowego,

a więc m.in. na zwyczaju mię-

dzynarodowym rozumianym jako utrwalony sposób postępowania państw.

Państwo jako podmiot prawa międzynarodowego podejmuje działania zmie-

rzające do zapewnienia w możliwie najszerszym zakresie bezpieczeństwa.

Siły zbrojne państwa stanowią organ reprezentujący państwo na zewnątrz,

gdy uczestniczą względnie mogą uczestniczyć w manewrach wojskowych wspólnie
z innymi siłami zbrojnymi należącymi do drugiego państwa.

Zakres podmiotowy sił

zbrojnych obejmuje wszystkie jednostki militarne niezbędne dla prawidłowego
funkcjonowania sił zbrojnych państwa.

Państwo polskie regulując w wewnętrznym ustawodawstwie status wojsk so-

juszniczych przebywających na naszym terytorium, określa zarazem kogo zaliczyć
należy do kategorii sił zbrojnych należących do państw – członków Paktu Północ-
noatlantyckiego, opierając się w tej kwestii tak na porozumieniu zawartym pomię-
dzy państwami – stronami Paktu dotyczącym statusu sił zbrojnych przebywających
bądź przemieszczających się przez terytorium innego państwa – członka NATO,

jak i ustawie o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium Rzeczypospolitej Pol-
skiej.

Ta ostatnia w odniesieniu do zakresu podmiotowego odwołuje się do obo-

wiązującego Polskę Porozumienia NATO – SOFA. Zgodnie z nim przez obce (so-
jusznicze) siły zbrojne rozumie się: personel należący do lądowych, morskich lub
powietrznych sił zbrojnych jednej z umawiających się stron, na obszarze Traktatu
Północnoatlantyckiego w związku z obowiązkami oficjalnymi.

Z kolei przez perso-

nel należący do lądowych, morskich czy powietrznych sił zbrojnych rozumie się
zarówno żołnierzy, jak i osoby fizyczne nie należące do sił zbrojnych, które z da-
nym rodzajem sił zbrojnych łączy jedynie stosunek pracy, bądź osoby, które pozo-

Karta Narodów Zjednoczonych z dnia 26 czerwca 1945r., Dz. U. z 1947, Nr 23, poz. 90, preambuła

R. Bierzanek, J. Jakubowski, J. Simonides: Prawo międzynarodowe i stosunki międzynarodowe.

Warszawa 1980, s. 39

Umowa między Państwami – Stronami Traktatu Północnoatlantyckiego dotycząca statusu ich sił zbroj-

nych. Dz. U. z 2000, Nr 21, poz. 257 zwana Porozumieniem NATO – SOFA, art. I

Ustawa z 23 września 1999r. o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

oraz zasadach ich przemieszczania się przez to terytorium. Dz. U. z 1999, Nr 93, poz. 1063, art.

Porozumienie NATO – SOFA ,op. cit. , art. I

535

stają w stosunku powinowactwa lub pokrewieństwa z żołnierzem sił zbrojnych
danego państwa.

Ponadto władze polskie w przedmiotowej regulacji przyjęły, iż w skład sił

zbrojnych wchodzi także personel cywilny – stanowiący korpus cywilnych pracow-
ników sił  zbrojnych, oraz członkowie rodzin żołnierzy  sił  zbrojnych, poza tym per-
sonel rezerwy sił zbrojnych i sił paramilitarnych. W odniesieniu do personelu cywil-
nego  przyjmuje  się,  iż osoby  fizyczne,  to  osoby,  z  którymi  konkretna  jednostka
organizacyjna sił zbrojnych nawiązała stosunek pracy. Porozumienie NATO – SO-
FA normuje zakres  znaczeniowy pojęcia „personel cywilny”, przez który rozumieć
należy  pracowników cywilnych (tj. nie powołanych  do służby  wojskowej) sił  zbroj-
nych, którzy są zatrudnieni na podstawie umowy o pracę w siłach zbrojnych i któ-
rych  członkowie  nie  są  ani  osobami  bezpaństwowymi,  ani też  obywatelami  jakie-
gokolwiek państwa, nie będącego stroną Traktatu Północnoatlantyckiego.

Perso-

nel cywilny jest w ten sposób odróżniany od członków rodziny, personelu, który
zakresem podmiotowym obejmuje małżonka członka sił zbrojnych lub personelu
cywilnego albo dziecko członka będące na jego utrzymaniu.

Siły zbrojne należące do państw – członków NATO zachowują status podmio-

tu praw i obowiązków w sytuacjach uczestniczenia w ćwiczeniach wojskowych na
terytorium innego państwa – strony Sojuszu Paktu Północnoatlantyckiego.

Zgodnie z obecną strukturą siły te dzielą się na trzy rodzaje: siły natychmia-

stowego reagowania, siły szybkiego reagowania, główne siły obronne oraz siły
wzmocnienia.

Pierwsze z nich obejmują wszechstronnie mobilne siły lądowe, morskie i lotni-

cze będące w stałej gotowości bojowej, zdolne do szybkiej akcji militarnej. Składają
się one z międzynarodowych związków taktycznych, stanowiących podstawowy
element militarnego rozwiązywania sytuacji kryzysowych powstałych na terytoriach
obowiązywania Traktatu Północnoatlantyckiego.

W czasie pokoju są one podpo-

rządkowane Naczelnemu Dowództwu Sił Zbrojnych w Europie, dzieląc się na siły
natychmiastowego reagowania i szybkiego reagowania. Składają się one z jedno-
stek lądowych, powietrznych oraz stałych sił morskich NATO znajdujących się
w Kanale La Manche i na Morzu Śródziemnym, osiągając gotowość bojową w cią-
gu 72 godzin.

Drugie z kolei tworzą stałe siły morskie oraz inne jednostki lądowe, powietrzne

i morskie, które są rozmieszczane z jednostek o wysokiej gotowości bojowej udo-
stępnionych Sojuszowi przez państwa członkowskie.

Główny trzon tej formacji

stanowi korpus liczący od 70 do 100 tysięcy żołnierzy, pochodzących w prawie 50
proc. z Wielkiej Brytanii, tj. 10 dywizji narodowych i wielonarodowych wydzielonych
przez państwa członkowskie NATO. Gotowość bojową siły szybkiego reagowania
osiągają w terminie od 5 do 20 dni, w zależności od rejonu działań.

Porozumienie NATO – SOFA, op. cit., art. I

Porozumienie NATO – SOFA, op. cit., art. I

C. Archer: Organising Europe London 1994, s. 99 i n.

Vademecum NATO. Warszawa 1999, s. 247

E. Przewodzki: Kierunki przemian w siłach zbrojnych państw w geopolitycznym otoczeniu Polski,

Warszawa 1996, s. 8

Zob. też: M. Chojnacki, M. Fornal: Infrastruktura NATO. Charakterystyka programu inwestycji NATO

na rzecz bezpieczeństwa. Warszawa 2000, s. 44

Vademecum NATO, op. cit., s. 248

E. Przewodzki, op. cit., s. 8

536

Zakresem podmiotowym objąć należy także siły obronne składające się z li-

niowych rodzajów sił zbrojnych zdolnych do odstraszania i obrony oraz sił wzmoc-
nienia  wchodzących  w  skład  innych  jednostek  o różnym  stopniu  gotowości  i  do-
stępności,  które  mogą  zostać  użyte  dla wsparcia  każdego  regionu  lub  obszaru
morskiego NATO w celu odstraszenia, obrony lub rozwiązywania sytuacji kryzyso-
wej. Obejmują one związki taktyczne wojsk, dla których sprzęt bojowy składowany
jest  w Europie.  W  przypadku  konieczności  ich  użycia  żołnierze  należący  do  tych
związków  taktycznych  zostaną  przetransportowani  drogą  bądź  powietrzną,  bądź
morską.

Wszystkie jednak wyodrębnione struktury, tak militarne jak i cywilne czy poli-

tyczne, stanowią co do zasady zakres podmiotowy sił zbrojnych należących do
państw - członków NATO i mają wspomagać państwo w zapewnieniu bezpieczeń-
stwa indywidualnie oznaczonego państwa, jak i całej społeczności międzynarodo-
wej.

Czyniąc rozważania na temat zakresu podmiotowego sił zbrojnych nie sposób

pominąć w nich Zintegrowaną Strukturę Dowodzenia tworzoną przez wszystkie siły
zbrojne wydzielane przez państwa członkowskie dla wspólnej obrony.

Zintegrowaną strukturę tworzą obecnie dwa wyższe dowództwa - Połączo-

nych Sił Zbrojnych NATO w Europie (Supreme Allied Commander Europe) i Połą-
czonych Sił Zbrojnych NATO na Atlantyku (Supreme Allied Commander Atlantic)
oraz Grupa Planowania Regionalnego dla Kanady i Stanów Zjednoczonych.

Z punktu widzenia podmiotowego zintegrowaną strukturę dowodzenia NATO

uzupełniają liczne agencje wojskowe, instytucje badawcze oraz szkoleniowe od-
powiedzialne przed Komitetem Wojskowym i wyższymi dowódcami, a także wspo-
mniany wcześniej Wielonarodowy Korpus Północno – Wschodni z siedzibą
w Szczecinie.

Przytaczane przykłady oddziałów wojskowych, rodzajów dowództw przeszły

ewolucję w zakresie uprawnień, a także struktury wewnętrznej. Charakteryzuje się
ona przede wszystkim zmianą podejścia do problemu bezpieczeństwa. Nowa stra-
tegia kładzie nacisk na zdolność do elastycznego reagowania na każde zagrożenie
regionu poprzez obecność w rejonie świata pozostającego w obrębie działania
Sojuszu, a także na określenia tego, jakie rodzaje wojsk podlegać będą prawom
i obowiązkom wynikającym z zakresu podmiotowego.

Kolejną kwestią związaną z omawianym zakresem w aspekcie pobytu człon-

ków sił zbrojnych należących do państw – stron NATO na terytorium Rzeczypospo-

C. Archer, op. cit., s. 107

Siły Zbrojne RP. Warszawa 2000, s. 98

Siły Zbrojne RP, op. cit., s. 98

Konwencja z dnia 5 września 1998r. między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej, Rządem Królestwa

Danii  i  Rządem  Republiki  Federalnej  Niemiec  w  sprawie  Wielonarodowego  Korpusu  Północno  –
Wschodniego. Dz. U. z 1999, Nr 52, poz. 531, art. 13 ust. 1 i 2. Analizując zakres podmiotowy szcze-
gólną uwagę należy zwrócić na Wielonarodowy Korpus Północno – Wschodni z siedzibą w Szczecinie,
z uwagi  na  to,  że  siedziba  Kwatery  Głównej  Korpusu  jest  nienaruszalna.  W szczególności  dotyczy  to
wypełniania  czynności  służbowych  przez  urzędników,  w tym  celników  i  inspektorów  urzędów  pracy,
którzy  dla  ich  wykonywania,  zgodnie  z posiadanymi  kompetencjami  są  uprawnieni  do  wchodzenia  na
teren siedziby, mogą to wykonać po uprzednim uzyskaniu upoważnienia od dowódcy bądź jego przed-
stawiciela. W nagłych przypadkach lub na podstawie decyzji wydanej przez uprawniony organ prowa-
dzący dochodzenie lub wykonujący inne czynności służbowe, osoba upoważniona lub instytucja może
wejść na teren siedziby Kwatery Głównej.

B. Balcerowicz: Rola Polski w NATO. Warszawa 1999, s. 85

537

litej  Polski  jest  interoperacyjność,  a  więc  zdolność  do  współdziałania  różnych  ro-
dzajów sił zbrojnych, począwszy od dowództw sił zbrojnych związków taktycznych
do brygady, eskadry, okrętu czy pododdziału włącznie. Interoperacyjność to także
zdolność systemów, jednostek , wojsk do świadczenia usług lub ich przyjmowania
od innych  systemów,  jednostek,  wojsk  oraz  wykorzystywania  tych  usług  w celu
bardziej skutecznego, wspólnego działania. Aby zostało to osiągnięte należy zinte-
grować  system  zarządzania  i  dowodzenia  oraz przygotować  się  do  przyjęcia  na
własnym  terytorium  sił  NATO.  Państwo  polskie  zobligowało  się  do  podjęcia  nie-
zbędnych  działań  w  celu  osiągnięcia  interoperacyjności,  a  więc  zrealizowania
oczekiwań ze strony sił zbrojnych czasowo przebywających na terytorium Rzeczy-
pospolitej.

Zakres

standaryzacji

jest

tożsamy

zakresem

przedmiotowym

w rozpatrywanym aspekcie przebywania wojsk należących do państw Organizacji
Paktu Północnoatlantyckiego na terytorium państwa sojuszniczego.

Decyzja o udostępnieniu STANAG wynikała ze wzrastającej ilości wspólnych

ćwiczeń  wojskowych  w  ramach  programu  Partnerstwo  dla Pokoju  (PdP),  realizo-
wanego przez NATO i państwa kandydujące do członkostwa w nim. Na podstawie
m.in.  STANAG  umawiające  się  strony  dokonują  wszelkiego  rodzaju  uzgodnień
w odniesieniu  do  wyposażenia  technicznego  i  logistycznego  w  trakcie  wspólnych
ćwiczeń na terytorium innego państwa – członka Organizacji Paktu Północnoatlan-
tyckiego, realizując tym samym zobowiązania do wzajemnej integracji wojskowej.

Proces zmian celów i założeń, jakie dokonują się od początku lat dziewięć-

dziesiątych  XX  w.,  w  ramach  strategii  Sojuszu  spowodował,  iż  nastąpiła  zmiana
koncepcji użycia wojsk poszczególnych rodzajów sił zbrojnych, a tym samym celów
wykorzystania  terytorium  danego  państwa  przez  członków  sił  zbrojnych  państw
należących  do  NATO.  Przeprowadzana  reforma  najwyraźniej  widoczna  jest
w strukturze  sił  zbrojnych.  Państwa  członkowskie  NATO  zostały  zobligowane  do
wydzielenia ze swych sił zbrojnych pewnych ściśle określonych formacji wchodzą-
cych  w  skład  Zintegrowanego  Systemu  Obrony  Powietrznej  NATO.  Podstawową
cechą tego Systemu jest zachowanie pełnej kompatybilności technicznej i interope-
racyjności. Jest to możliwe, gdyż system ten tworzą jednostki lotnicze i rakietowe,
a także  systemy  wczesnego  wykrywania.  Przestrzeń  powietrzna  daje  siłom  zbroj-
nym  pole  do  skutecznego  działania,  dlatego  też  jest  ona  tak  istotną  z punktu  wi-
dzenia obronności.

H. Mosler: The International Society as a Legal Community, Dordrecht, 1980, s. 157

M. Tabor, op. cit. , s. 189: Celem osiągnięcia interoperacyjności pomiędzy siłami zbrojnymi państw

NATO, niezbędna jest również znajomość języka dowodzenia – angielskiego na wszystkich szczeblach
dowodzenia sił zbrojnych NATO. Pamiętać o tym należy, bowiem interoperacyjność jest jednym z po-
ziomów standaryzacji, która odgrywa ważną rolę w zapewnieniu efektywnej współpracy sił zbrojnych
w ramach Sojuszu

Kolejnym działaniem państwa polskiego podjętym w związku z realizacją zobowiązań wynikających

z otrzymania statusu członka Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego tj. strony stosunku prawnomię-
dzynarodowego,  była  próba  kompleksowej  reformy  systemu  obronnego  państwa  polskiego  ,  w  tym
również sił zbrojnych podjęta po 1999r., już obecnie widoczna. Przede wszystkim zredukowano liczeb-
ność sił zbrojnych do około 230 tysięcy. Dokonano również zmian struktury dyslokacji jednostek w taki
sposób, iż obecnie około 45% wojsk znajduje się w części zachodniej kraju, około 30% w części cen-
tralnej  i  około  25%  we wschodnim  rejonie  państwa.  Konsekwencją  wprowadzenia  tychże  zmian  było
powołanie  czwartego  –  Krakowskiego  Okręgu  Wojskowego  obok  dotychczas  istniejącego  Śląskiego
Okręgu  Wojskowego,  Pomorskiego  Okręgu  Wojskowego  oraz  Korpusu  Powietrzno  –  Zmechanizowa-
nego.

538

Z uwagi na możliwość czasowego pobytu członków sił zbrojnych należących

do państw – stron NATO na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej istotnym jest
określenie zakresu terytorialnego tegoż pobytu.

W świetle prawa międzynarodowego terytorium państwowe to przestrzeń, na

którą rozciąga się zwierzchnictwo terytorialne państwa.

Za część terytorium uwa-

ża się także (z zastrzeżeniem pewnych sytuacji) jednostki morskie, powietrzne
i kosmiczne podnoszące banderę lub posiadające znak przynależności danego
państwa. Są to tzw. terytoria „pływające”, „latające”, „kosmiczne”.

Takie postrze-

ganie terytorium wynika z przesłanki, iż państwo jest „porządkiem normatywnym”,
w którym terytorium jest sferą kompetencji przestrzennej państwa, jako zakresu
obowiązywania jego porządku prawnego.

Analizując elementy teorii przestrzen-

nej terytorium, uznającej iż terytorium jest przestrzenią, w której państwo wykonuje
swą jurysdykcję,

a także dodając elementy teorii przedmiotowej, uznającej,

iż terytorium jest przedmiotem własności państwa, potwierdzona zostaje koncep-
cja, iż w skład terytorium państwowego należy zaliczyć również terytoria „pływają-
ce”, „latające” i „kosmiczne”.

W obecnym stanie prawnym, jak i sytuacji politycznej nie sposób wyobrazić

sobie niekontrolowanego napływu sił zbrojnych należących do państwa – sojuszni-
ka. Formacje wojskowe należące do państw – członków NATO mogą przebywać
na terytorium tak lądowym, jak i morskim czy powietrznym innego państwa, w celu
wykonywania określonych zadań, po uprzednim uzgodnieniu tego z organami pań-
stwa przyjmującego tego pobytu.

Każdorazowy zamiar organizowania np. wspólnych ćwiczeń czy manewrów

jest  odpowiednio  wcześnie  konsultowany  ewentualnie  negocjowany  z właściwymi
organami  państwa  kompetentnymi  do  podejmowania  stosownych  decyzji  co  do
wyrażenia  zgody  na  pobyt  sił  zbrojnych  należących  do  państw  –  stron  NATO
na danym terytorium.

Polska ustawa z dnia 23 września 1999r., regulująca kwestie dotyczące poby-

tu wojsk obcych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,

stanowi, iż zgodę na

pobyt wojsk obcych wydaje Minister Obrony Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej,
z tym, że w przypadku, gdy liczebność wojsk mających zamiar stacjonować czy
tylko przemieszczać się przez terytorium Polski przekracza tysiąc osób, wówczas
właściwy minister ma obowiązek niezwłocznie poinformować o tym fakcie Radę
Ministrów.

Celem takiego obostrzenia jest dodatkowe zabezpieczenie nie tylko

przed niekontrolowanym napływem zbyt dużej liczby wojsk obcych, lecz także po-
tencjalną możliwością niekontrolowanego przekroczenia granic państwa polskiego.
Zarazem ustawa ta stwarza obowiązek określenia, w jakim rejonie Polski siły
zbrojne należące do państw – członków Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego
będą przebywać w czasie realizacji ćwiczenia wojskowego.

M. Shaw: Territory in International Law, London 1987, s. 73 i n.

L. Gelberg: Zarys prawa międzynarodowego, Warszawa 1979, s.38

R. Bierzanek, J. Simonides: Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2004, s. 194

Zob. też: W. Jorge, M. Villacres: Public International Law, Guayaguil 1976, s. 59

Ustawa z dnia 23 września 1999r. o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej(...), op. cit. , art.1

Ibidem, op. cit. , art.3

539

Zgoda wydawana przez Ministra Obrony Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej

w  odniesieniu  do  pobytu  lub  przemieszczania  się  wojsk  NATO  przez  terytorium
Rzeczypospolitej  Polskiej  oprócz  tego,  iż zawiera  formalne  zezwolenie  na  pobyt
lub przemieszczanie się wojsk należących do państwa – strony Sojuszu Północno-
atlantyckiego przez terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, określa dokładnie liczeb-
ność  sił  zbrojnych  należących  do  tego  państwa,  datę  i  miejsce,  w  którym
te formacje  wojskowe  przekroczą  granicę  Rzeczypospolitej  Polski.  Dodatkowym
wymogiem przy przemieszczaniu się sił zbrojnych należących do państwa - strony
NATO oraz wytyczaniu trasy ich przejazdu jest możliwie jak najmniejsze zakłócanie
normalnego  ruchu  innych  pojazdów  –  użytkowników  dróg  czy  to  lądowych,  mor-
skich, czy powietrznych.

Obligatoryjnie zgoda musi określać cel pobytu, jak i planowany czas przeby-

wania na terytorium państwa przyjmującego.

Decyzja zezwalająca na pobyt lub przemieszczanie się sił zbrojnych państwa -

członka  Organizacji  Paktu  Północnoatlantyckiego  przez  terytorium  Polski  określa
również trasy przejazdu tych wojsk, a także miejsce ich stacjonowania. Niedopusz-
czalne  jest,  by  wojska  państwa  wysyłającego  po  przekroczeniu  granicy  państwa
polskiego  mogły  wybrać  dowolną  trasę  i  zmienić  dokonane  ustalenia,  co  do  ich
przejazdu.

Tylko i wyłącznie w okolicznościach uniemożliwiających przemieszczanie się

zgodnie z wyznaczoną trasą przejazdu, może dojść do jej zmiany. Jednakże mu-
szą być one oczywiste i bezsprzeczne, np. w sytuacji klęsk żywiołowych jak po-
wódź, pożar, trzęsienie ziemi, kiedy nie ma możliwości, bez narażenia ludzi i sprzę-
tu, przebycia wyznaczonej trasy bezpiecznie.

Są to wszakże sytuacje wyjątkowe i gdyby okoliczności takie wystąpiły przed

przekroczeniem przez formacje wojsk należących do państwa wysyłającego grani-
cy  państwa  Polski,  jako  przyjmującego,  wówczas  władze  Rzeczypospolitej  mają
obowiązek  niezwłocznie  poinformować  władze  dowództwa  tych  wojsk  o  zaistnia-
łych okolicznościach, w celu ostrzeżenia i ewentualnej zmiany trasy bądź też prze-
sunięcia  wspólnego  przedsięwzięcia  do  czasu  ustabilizowania  sytuacji.  Decyzja
określa  też  miejsce  stacjonowania  sojuszniczych  wojsk  na terytorium  państwa
przyjmującego.

Miejsce stacjonowania powinno być w szczególny sposób przygotowane

i oznaczone zgodnie z przytaczanymi już standardami STANAG, aczkolwiek nie-
koniecznie musi być nim poligon, lecz miejsce w sposób szczególny wyodrębnione
określane jako obozowisko.

W zależności od uzgodnień pomiędzy stronami i celu wspólnego przedsię-

wzięcia, a także czasu pobytu wymagania te są zróżnicowane. Istotnym jest fakt,
iż pobyt wojsk NATO na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wymaga podjęcia
wielu działań zarówno ze strony państwa przyjmującego, jak też państwa wysyła-
jącego.

Przy przekraczaniu granicy Rzeczypospolitej Polskiej przez wojska należące

do państw – stron NATO ich członkowie są obowiązani do posiadania osobistych
kart identyfikacyjnych (karty tożsamości), wystawionych przez państwo wysyłające,
opatrzone danymi personalnymi tj. imieniem, nazwiskiem, datą urodzenia, stop-
niem wojskowym, miejscem pełnienia służby oraz fotografią.

Porozumienie

NATO – SOFA, op. cit. , art. III

540

W przypadku nieposiadania karty tożsamości dopuszczalny jest indywidualny

lub zbiorowy rozkaz wyjazdu wystawiony przez uprawniony organ państwa wysyła-
jącego bądź uprawniony organ Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego, potwier-
dzający status osoby czy grupy, z określeniem miejsca docelowego pobytu lub
trasy przejazdu. Możliwe jest zatem legitymowanie się innym dokumentem po-
twierdzającym prawo pobytu członków sił zbrojnych na terytorium Rzeczypospolitej
Polskiej niż indywidualna karta tożsamości.

Natomiast w odniesieniu do personelu cywilnego i członków rodzin sił zbroj-

nych należących do państw – stron NATO przekraczających granicę, warunkiem
niezbędnym jest, by osoby te posiadały, oprócz ważnych paszportów odpowiednie
wpisy w nich dokonane, które będą potwierdzały posiadany status bądź to członka
rodziny bądź to status personelu cywilnego.

Ponadto ich pobyt na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej możliwy jest w charakterze członka personelu cywilnego
tylko razem z siłami zbrojnymi państwa wysyłającego, a także w tym samym rejo-
nie, w którym stacjonują jednostki wojskowe państwa wysyłającego.

W razie zaistnienia konieczności niezwłocznego przemieszczania się określo-

nych  formacji  wojskowych  w  związku  z  zagrożeniem  istniejącego  ładu  i  bezpie-
czeństwa  narodowego,  do  przekroczenia  granicy  państwa  włącznie  –  w  myśl  za-
wartych porozumień – wystarczą jedynie indywidualne karty tożsamości tzw. karty
„D„  i  rozkaz  wyjazdu,  wystawiony  przez  uprawniony  organ.  Jest  to  o  tyle  uprosz-
czone,  iż  członkowie  sił  zbrojnych  należący  do  specjalnie  przygotowanych  grup
szybkiego reagowania są wyposażeni w indywidualne karty identyfikacyjne.

Pozwala to bez zbędnych formalności i ponoszenia dodatkowych kosztów wy-

ekspediować niezbędną formację do włączania się do akcji.

Żołnierze sił zbrojnych należących do państw – członków Organizacji Paktu

Północnoatlantyckiego mogą kierować pojazdami przemieszczając się po drogach
publicznych państwa polskiego, gdy przebywają na ćwiczeniach czy manewrach,
o ile posiadają uprawnienia do kierowania pojazdami lub ich zespołami wydanymi
przez właściwe organy państw, których są obywatelami.

Miejsce stacjonowania sił zbrojnych sojusznika na danym terytorium powinno

być oznaczone  zgodnie  z  wymaganiami porozumienia STANAG przez stronę  wy-
syłającą. W przypadku przeprowadzania przez państwa – strony Sojuszu Północ-
noatlantyckiego ćwiczeń wojskowych w warunkach ekstremalnych, strona przyjmu-
jąca ma obowiązek udostępnienia poligonów o odpowiednim stopniu przygotowa-
nia. Jeśli zaś pobyt sił zbrojnych państwa – strony NATO planowany jest na okres
dłuższy,  miejsce  stacjonowania  musi  posiadać  odpowiednio  oznakowane
i zabezpieczone zaplecze techniczno – organizacyjne. Zabezpieczenia tego, zgod-
nie z ustaleniami STANAG dokonuje strona przyjmująca. Chodzi tu przede wszyst-
kim o opiekę medyczną,  zaopatrzenie, miejsca odpoczynku i rekreacji, możliwość
edukacji  zarówno  przez  dzieci  członków  sił  zbrojnych,  jak  i  samych  członków  sił
zbrojnych i personelu cywilnego.

Zamiar przemieszczenia się jednostek lotniczych sił zbrojnych należących do

państw – stron NATO przez polską przestrzeń powietrzną wymaga również uzy-
skania zgody odpowiednich organów państwa z oznaczeniem czasu, w którym ma
nastąpić przemieszczanie się wojskowych statków powietrznych należących

Ibidem

541

do tego państwa, a także strona wysyłająca swe statki powinna określić kierunek
przelotu oraz przybliżony czas pozostawania w polskiej przestrzeni powietrznej.

Pobyt wojsk sojuszniczych NATO na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej to

również kwestia ich czasowego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
tzn. od jakiego i do jakiego momentu wojska te będą przebywać na obszarze Pol-
ski.

Porozumienia regulujące czasowe przebywanie sił zbrojnych należących do

państw – stron Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego czy też przemieszczanie
się ich przez terytorium państwa przyjmującego zawierane są w formie już przyta-
czanego, tzw. Porozumienia „STANAG”. Konieczność zawierania w tej formie po-
rozumień dyktowana jest podporządkowaniem organom państwa wszystkiego co-
się na terytorium danego państwa znajduje.

W przypadku zamiaru czasowego pobytu sił sojuszniczych na terytorium Pol-

ski, zgodnie z wymaganiami stawianymi stronom współpracującym, strona obca
składa stosowny wniosek, bądź to do Ministra Obrony Narodowej Rzeczypospolitej
Polskiej, jeżeli zamierzony okres pobytu nie przekracza trzech miesięcy, bądź to do
Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli zamierzony okres pobytu przekra-
cza trzy miesiące, o wyrażenie zgody na pobyt tych sił zbrojnych strony wysyłającej
na polskim terytorium.

Wniosek taki powinien zawierać określenie rodzaju wojsk, dokładną ich liczbę,

czas pobytu, miejsce, a także wyszczególnienie sprzętu specjalistycznego, jak
i zmechanizowanego.

Mając na względzie rozpatrywany aspekt zagadnienia, kwestie te normowane

są  postanowieniami  wspominanej  ustawy  z  dnia  23 września  1999r.  o  zasadach
pobytu  wojsk  obcych  na  terytorium  Rzeczypospolitej  Polskiej  oraz  zasadach  ich
przemieszczania  się  przez  to  terytorium,

a uprawnionym do wydania stosownej

decyzji jest Minister Obrony Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej, o ile dotyczyć
ma ona sił zbrojnych należących do państw – stron Sojuszu Północnoatlantyckie-
go, względnie formacji wojskowych pozostających pod dowództwem organów Pak-
tu Północnoatlantyckiego, w przypadku, gdy ich pobyt ma nie przekraczać trzech
miesięcy.

Zgodnie z treścią art. 3 ust. 1 pkt 1 b ustawy z 1999r.

jeżeli o zgodę na pobyt

lub przemieszczanie się ubiegają się formacje wojskowe pozostające pod dowódz-
twem  organów  organizacji  międzynarodowych  nie będących  stronami  Organizacji
Paktu Północnoatlantyckiego, wówczas Minister Obrony Narodowej Rzeczypospo-
litej  Polskiej,  po  zasięgnięciu  opinii  zainteresowanych  ministrów,  wydaje  zgodę,
o ile  okres  pobytu  nie przekracza  trzech  miesięcy,  natomiast  liczebność  wojska –
tysiąca osób.

Niezbędnym wymogiem dla wydania zgody na czasowy pobyt sojuszniczych

formacji wojskowych na terytorium Polski, jest to, by pobyt ten był nie tylko czaso-
wy, lecz przede wszystkim, by miał na celu udział w szkoleniu wojskowym. Jed-
nakże w przypadku, gdy okres pobytu wojsk sojuszniczych - przekracza trzy mie-
siące, wówczas zgodę taką wydaje Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej. To

R. Bierzanek, J. Simonides: Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2004, (wyd. VIII), s. 203

Ustawa z dnia 23 września 1999r. o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej (...), op. cit., art. 3

Ibidem, art. 3 ust. 1, pkt.1b

Ibidem, art. 3, pkt. 1 i 2

542

samo dotyczy przedłużenia już zaakceptowanego pobytu wojsk obcych przez Mini-
stra Obrony Narodowej, wówczas zgodę wydaje również Rada Ministrów o czym
informowani są przez Ministra Obrony Narodowej Prezydent Rzeczypospolitej Pol-
skiej, a także Marszałkowie Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej oraz inne
zainteresowane organy władzy publicznej.

Zgoda strony polskiej określa datę (i miejsce) przekraczania przez wojska so-

jusznicze granicy państwa przyjmującego, nadto stan liczebny wyposażenia
i uzbrojenia wwożonego przez formacje wojskowe oraz trasę przejazdu i dokładne
miejsce stacjonowania.

Wymagania formalnoprawne zawarte zarówno w aktach prawa wewnątrzpań-

stwowego, jak i aktach prawa międzynarodowego mają na celu przede wszystkim
zapewnienie bezpieczeństwa tak globalnego, jak i indywidualnego. Państwa nie-
ustannie dążą do umocnienia i udoskonalenia wzajemnej współpracy i współdzia-
łania w tym zakresie.

Ustawa z dnia 23 września 1999r. o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej (...), op. cit., art. 3

Ibidem