PIERWSZA POMOC MEDYCZNA-DWICZENIA3 

Ułożenie boczne 

Obrażenia klatki piersiowej i jamy brzusznej 

Przy otwartych ranach klatki piersiowej lub pęknięciach miąższu płucnego powstaje 

łącznośd między wnętrzem klatki piersiowej a powietrzem atmosferycznym. Działanie 

tępego urazu prowadzi z reguły do powstania zamkniętego obrażenia klatki piersiowej. 

Zaistniałym uszkodzeniom nie towarzyszą rany zewnętrzne ani otwarcie klatki 
piersiowej

.

 

 

Otwarte zranienie klatki piersiowej to najczęściej rany kłute lub postrzałowe. Gdy 

rana drąży tak głęboko że narusza nie tylko skórę i mięśnie lecz również opłucną 

ścienną i opłucną płucną oraz samo płuco, elastyczne elementy miąższu płucnego 

mogą spowodowad zapadnięcie się płuca. W chwili gdy powietrze dostaje się do 

przestrzeni między opłucnowej rozpoczyna się odklejanie powierzchni płuca od 

wewnętrznej ściany klatki piersiowej. Rozmiar zapadnięcia się płuca zależy od ilości 

nagromadzonego powietrza a ilośd tego powietrza od wielkości uszkodzenia i okresu 

trwania komunikacji z otoczeniem. Zapadnięcie się płuca i przedostanie powietrza do 

jamy opłucnej nazywamy odmą opłucnową (pneumothorax). Odma zwykle dotyczy 

jednej strony. Jeżeli drugie płuco jest zdrowe i nie zmienione to wystarcza na 

utrzymanie wydolności oddechowej pod warunkiem nie wykonywania przez chorego 

żadnych wysiłków. Ostry stan groźny dla życia powstaje wówczas gdy w ranie ściany 

klatki piersiowej wytwarza się tzw. mechanizm wentylowy! Polega on na tym, że przy 

wdechu, powietrze przenika do zranionej połowy klatki piersiowej, lecz w fazie 

wydechowej nie może wydostad się na zewnątrz. W takim przypadku powietrze 

gromadzi się nadal Nawe wówczas gdy płuco uległo już całkowitemu zapadnięciu. 

Powstałe nadciśnienie przesuwa narządy mieszczące się w śródpiersiu w stronę 

drugiego nieuszkodzonego płuca. Mechanizm ten sprawia, że śródpiersie wraz z 

mieszczącymi się w nim narządami zostaje poddane uciskowi. Ucisk dużych naczyo i 

serca pogarsza z minuty na minutę krążenie i oddech chorego. Powstaje stan groźny 

dla życia a powodem tego jest odma opłucnowa z nadciśnieniem. Zamknięte 

uszkodzenia klatki piersiowej występuje najczęściej w czasie wypadków 

samochodowych gdy nie przypięty kierowca uderza klatką piersiową w kierownicę lub 

tablicę rozdzielczą. Przy zamkniętych uszkodzenia klatki piersiowej często nie stwierdza 

się żadnej rany lub najwyżej podskórne podbiegnięcia krwawe. Najczęstszym 

uszkodzeniem są pęknięcia i złamania żeber. Złamanie żebra jest bardzo bolesne ale w 

zasadzie nieszkodliwe jeżeli nie uszkadza naczynia powierzchni płuca. W przypadku gdy 

złamaniu ulega większa liczba żeber powoduje to utratę sztywności klatki piersiowej co 

zaburza normalne ruchy oddechowe. W czasie wdechu pozbawiona sztywności ściana 

klatki piersiowej zostaje wciągnięta do wewnątrz przez powstałe podciśnienie nie 

pozwalając na rozprężenie się płuca. 

 

Urazowe uszkodzenie większego naczynia może spowodowad krwawienie 

wewnętrzne do jamy opłucnowej. Narastająca ilośd krwi powoduje stopniową utratę 

zdolności rozprężania się płuca uciskając je od zewnątrz. Występuje silna dusznośd, 

która łącznie z utratą krwią wywołuje wstrząs krwotoczny. Wszelkie zranienia klatki 

piersiowej charakteryzują się dusznością spowodowaną bólowym ograniczeniem 

wdechu i wydechu. Ranny usiłuje sam zmniejszyd dusznośd przyjmując pozycje 

półsiedzącą ułatwiająca oddychanie. Za uszkodzeniem płuca przemawiają bardzo silne 

duszności oraz ukazująca się często przy kaszlu żywo czerwona pienista krew. 

Postępujące pogorszenie się krążenia i wzrastające objawy wstrząsu, dusznośd i ślady 

obrażeo klatki piersiowej nasuwają podejrzenie krwawienia wewnętrznego do jamy 

opłucnej. Szybkie narastanie niewydolności krążenia i oddechu nasuwa podejrzenie 

odmy opłucnowej. Jednym z najważniejszych środków postępowania w przypadku 

duszności jest przybranie przez chorego pozycji półsiedzącej ułatwiającej oddychanie. 

Przy uniesionym tułowiu jest lepsza wentylacja. W tej pozycji łatwiej można 

mobilizowad mięśnie. 

 

Urazy czaszkowo-mózgowe 

Charakterystyczną cechą tkanki mózgowej jest jej wrażliwośd na ucisk i 

niedotlenienie. Uszkodzenia czaszko-mózgowe stanowią stosunkowo najczęstszą 

przyczynę zgonu w nagłych wypadkach. Uszkodzenie czaszkowo-mózgowe powstaje na 

skutek nagłego urazu mechanicznego głowy. W zależności od ostrego czy tępego urazu 

powstają otwarte albo zamknięte uszkodzenia czaszkowo-mózgowe. Uraz głowy 

powoduje różnego rodzaju obrażenia mózgu jak: wstrząśnienie, otwarte zranienie 

czaszkowo-mózgowe lub uszkodzenie pnia mózgu. Mogą one również występowad w 

różnych kombinacjach. Występujące wówczas objawy współuczestniczących uszkodzeo 

nakładają się na siebie a zagrożenia się sumują. 

 

Zamknięte uszkodzenie czaszkowo-mózgowe. 

W przeważającej liczbie przypadków urazu głowy nie stwierdza się bezpośredniego 

zetknięcia tkanki mózgowej z otoczeniem. Siła uderzenia przenosi się jednak w postaci 

fali uderzeniowej na zawartośd czaszki czyli na mózg. Taki przypadek nazywamy 

wstrząśnieniem mózgu. Zaburzenia czynności nerwowych powoduje utratę 

przytomności. Czas utrzymywania się tego stanu i jego głębokości zależą od rozmiaru 

uszkodzenia. Stłuczona tkanka mózgowa ulega obrzękowi, który wywołuje dalsze 

zaburzenia czynności mózgu. W większości przypadków są one całkowicie odwracalne. 

Uszkodzony mechanicznie podczas wypadku mózg jest szczególnie wyczulony na 

niedostatek tlenu. 

Wstrząśnienie mózgu - całkowita utrata przytomności! 

Po mocnym, tępym urazie głowy stanowi decydujący objaw wstrząśnienia mózgu. 

Następuje zwiotczenie mięśni, wypadanie odruchów obronnych, brak reakcji na 

wszystkie bodźce, z kontuzjowanym nie można nawiązad kontaktu słownego. W 

różnym czasie całkowita utrata przytomności ustępuje. Występują bóle głowy, zawroty, 

wymioty- są to już objawy obrzęku mózgu. Częstym objawem po wstrząśnieniu mózgu 

jest luka pamięci obejmująca zdarzenia jakie miały miejsce bezpośrednio przed 

wypadkiem. 

 

Po każdym wstrząśnieniu lub urazie mózgu choremu zagraża wiele 

niebezpieczeostw: krwawienie mózgu, utrata przytomności, zachłyśnięcie, bezdech. 

 

1 Krwawienie mózgu 

Uraz głowy może uszkodzid naczynia krwionośne. Najczęściej dotyczy to naczyo 

biegnących między powierzchnią mózgu  a kostna pokrywą czaszki. Wynaczyniona 

krew nie mając drogi odpływu uciska coraz mocniej na  tkanki mózgowe. W zależności 

od intensywności krwawienia  do wnętrza czaszki miękka masa mózgu  jest poddawana 

coraz większemu ciśnieniu (wzrost ciśnienia śródczaszkowego). Objawy ucisku mózgu 

mogą się pojawid nawet po dłuższym czasie po urazie. Pacjent odzyskuje na krótko 

utraconą świadomośd tzw. „przerwa jasna” po czym ponownie popada w stan 

nieprzytomności gdy niewielkie ale nasilające się krwawienie powoduje ucisk mózgu. 

 

2 Utrata przytomności 

Narastający ucisk na mózg powoduje uciśnięcie określonych ośrodków mózgowych 

i przesunięcie włókien nerwowych łączących ze sobą poszczególne okolice mózgu. 

Dochodzi do zaburzenia świadomości a potem do jej utraty. 

 

3 Zachłyśnięcie 

Wchłonięcie do drzewa oskrzelowego. U nieprzytomnego zanikają odruchy 

obronne i spada napięcie mięśniowe. Mogą ulec zatkaniu drogi oddechowe ciałem 

obcym lub nasada zapadniętego języka. Przy równoczesnym urazie kości twarzy, 

krwawieo jamy ustnej czy gardła u pacjenta leżącego w niekorzystnej pozycji krew 

napływając do dróg oddechowych powoduje ich niedrożnośd. 

 

4 Bezdech 

Bezdech może byd obwodowy i ośrodkowy. 

Bezdech obwodowy: przyczyną bezdechu może byd wchłonięcie ciała obcego do 

dróg oddechowych które z powodu braku odruchu obronnego nie może zostad 

wyksztuszone. 

Bezdech ośrodkowy: przyczyną jest nasilający się ucisk na mózg. Następuje 

przesunięcie się względem siebie poszczególnych części mózgu. Wtedy dolna partia 

móżdżku zostaje wklinowana do wielkiego otworu potylicy uciskając na rdzeo kręgowy 

w miejscu przejścia mózgu w rdzeo kręgowy gdzie znajduje się ośrodek oddechowy. 

 

Zasadniczym działaniem w przypadku urazu mózgowo-czaszkowego jest ochrona 

pacjenta przed dodatkowymi uszkodzeniami mózgu, które mogą zaistnied na skutek 

niedoboru tlenu lub ucisku mózgu. Pierwszą czynnością jaką wykonujemy jest kontrola 

oddechu. Jeżeli samoistny oddech jest w normie stosuje się ułożenie boczne dla 

utrzymania drożności dróg oddechowych. Jeżeli oddech jest chrypliwy rzężący lub 

towarzyszą mu inne nieprawidłowe szmery świadczy to o mechanicznej przeszkodzie w 

oddychaniu. Należy ją usunąd przez oczyszczenie jamy ustnej i wygięcie głowy ku 

tyłowi. Obowiązuje stała kontrola oddechu i tętna w kilku minutowych odstępach. Brak 

oddechu wymaga bezzwłocznego zastosowania sztucznego oddychania. Natychmiast 

wzywamy pogotowie ratunkowe. Nawet gdy u chorego powraca świadomośd powinien 

nadal leżed i najmniej się poruszad ponieważ wciąż grożą mu niebezpieczeostwa: ucisk 

mózgu, ponowna utrata przytomności, zakrztuszenie i bezdech. Po każdym przypadku 

wstrząśnienia mózgu pacjent powinien  ca najmniej 24 h przebywad w szpitalu. 

 

Otwarte zranienie czaszkowo-mózgowe 

Gdy w czasie urazu siła koncentruje się na stosunkowo małej powierzchni dochodzi 

do uszkodzenia skóry, kości czaszki i mózgu. Nazywamy to otwartym złamaniem 

czaszko-mózgowym. Krwawiące rany najczęściej spotyka się na czole i owłosionej 

skórze głowy. 

 

Uszkodzenie powierzchni mózgu może prowadzid do obrzęku 

mózgu 

i utraty przytomności. Przy ograniczonym uszkodzeniu miejscowym  określonych pól 

mózgowych mogą również wystąpid kurcze. Gdy po zranieniu wytworzy się duży ubytek 

kostny w pokrywie czaszki może wystąpid wybrzuszenie na zewnątrz obrzękniętego 

mózgu, zwykle w postaci zakrwawionego „grzyba tkanki mózgowej” . Zasada 

postępowania: każdą ranę głowy należy traktowad jako uszkodzenie czaszkowo-

mózgowe ze wszystkimi grożącymi niebezpieczeostwami (zachłyśnięcie, bezdech, rana, 

możliwośd zakażenia). 

 

Najważniejszym zadaniem pierwszej pomocy jest utrzymanie lub wznowienie 

czynności oddechowej.

 

 

Ranę na głowie przykrywa się bez ucisku luźnym i suchym jałowym materiałem 

opatrunkowym. Sterczące w ranie czaszki ciała obce pozostawia się zabezpieczając, 

obowiązuje stała kontrola tętna i oddechu, natychmiast wzywamy karetkę. Nakładając 

opatrunek nie należy nacisnąd uszkodzonej okolicy czaszki czy obnażonej tkanki 

mózgowej. Wpadniętego fragmentu mózgu nie wolno dotykad ani wciskad go z 

powrotem do wnętrza czaszki. 

 

Złamanie podstawy czaszki

 

Powstaje w wyniku przekroczenia granicy elastyczności podstawy czaszki przez 

działanie ucisku na dużej powierzchni. Dochodzi do szczelinowatych złamao kostnych w 

miejscach najbardziej podatnych na uszkodzenia. Typowym mechanizmem tego 

uszkodzenia jest uderzenie głową w przednią szybę samochodu podczas zderzenia 

czołowego. Linie złamao uszkadzają naczynia i nerwy oraz okolice mózgu stykające się z 

podstawa czaszki. Częstym objawem jest wyciek z nosa, uszu i ust. Wyciekiem jest krew 

z płynem mózgowo-rdzeniowym. Obserwuje się obustronne podbiegnięcia krwawe w 

luźnej tkance oczodołów oraz na powiekach tzw. okulary. Często dochodzi do utraty 

przytomności ale nie jest to warunek koniczny do rozpoznania. Naruszenie tkanki 

mózgowej może powodowad zaburzenia świadomości oraz oddechu. Nieregularnośd 

oddechu i krwawienie z jamy ustnej mogą spowodowad zachłyśnięcie i bezdech. Grozi 

także zakażenie powłok czaszki i mózgu. Obowiązuje kontrola oddechu i tętna co kilka 

minut. Nie opatrujemy krwistego wycieku z nosa, ust i uszu. Padaczka, Epilepsja. 

 

Padaczka jest występującym napadowo schorzeniem mózgowym. Istnieje wiele 

rodzajów i stopni nasilenia padaczki różniących się siłą, częstością i odstępami 

czasowymi między napadami. Napady padaczkowe występują samoistnie i łączą się 

zazwyczaj z utratą przytomności. Napady padaczkowe są związane z niekontrolowanym 

wyładowaniem elektrycznym w mózgu, których przyczyna nie została w pełni 

wyjaśniona. Występuje najczęściej po przebytych urazach mózgu, guza mózgu lub bez 

przyczyny. Ciężkie napady padaczki charakteryzują się nagłym załamaniem chorego 

często z towarzyszeniem krzyku. Typowy jest początkowy bezdech i sinica. Kolejny 

okres drgawkowy rozpoczyna się zesztywnieniem przechodzącym z drgawki, które w 

sposób niekontrolowany trwają kilka sekund, minut ale i dłużej. Na usta występuje 

piana, mimowolne moczenie się, rozszerzone źrenice, niemożno0śc mówienia. Po 

okresie drgawek chory popada w głęboki sen, z którego trudno go wybudzid. 

Niebezpieczeostwo zachłyśnięcia. Choremu grożą urazy, których może doznad 

przypadkowo padając na ziemię lub w wyniku niekontrolowanych ruchów w ataku. 

Bardzo często przygryza sobie język lub wargi. 

 

Należy: zabezpieczyd chorego przed dodatkowymi urazami, należy usunąd z 

bezpośredniego otoczenia wszelkie przedmioty, przenieśd chorego w bezpieczne 

miejsce, próbowad wcisnąd w usta chusteczkę. Obowiązkowa kontrola oddechu, 

ułożenie w miarę możliwości na boku. Nie wolno unieruchamiad!

 

 

Bezdech 

Zaburzenie oddechu staje się groźne dla życia wówczas gdy czynności oddechowe 

nie wystarczają do nasycenia krwi tlenem  wystarczającym na zapotrzebowanie. 

Poszczególne narządy maja zdolnośd przezwyciężania niedoboru tlenu bez doznania 

istotnych uszkodzeo. Najbardziej wyczulony na brak tlenu jest mózg gdzie już po 2-3 

minutach obumierają komórki mózgowe. Ze względu na to że ani tlen ani energia nie 

mogą byd magazynowane w znaczących ilościach konieczne jest ciągłe i nieprzerwane 

zaopatrzenie w tlen. Przy zaburzeniach oddychania dwutlenek węgla nie zostaje w 

znacznym stopniu wydalony. We krwi wzrasta zawartośd kwasu węglowego, dochodzi 

do zakwaszenia tkanek co doprowadza do dalszych uszkodzeo komórek.

 

Na skutek 

dłużej trwającego bezdechu musi dojśd do zatrzymania

 

czynności sercowo-

krążeniowej.

 

 

 

 

Przyczyny bezdechu 

Bezdech obwodowy: 

1 zatkanie dróg oddechowych 

2 zapadnięcie się nasady języka u nieprzytomnego leżącego na wznak 

3 wchłonięcie przy wdechu wymiocin, krwi, śluzu, cząsteczek pokarmów i zatkanie 

prze to dróg oddechowy 

4 obrzęk błony śluzowej gardła np. użądlenie przez owada 

5 znaczny obrzęk błony śluzowej krtani i gardła w przebiegu chorób zakaźnych 

6 połknięcie ciała obcego 

7 połknięte duże ciało obce może uciskad na dno 

8 zaduszenie lub utopienie 

9 powieszenie i uduszenie 

10 choroby dróg oddechowych (astma oskrzelowa) 

Bezdech ośrodkowy: 

1 uszkodzenia czaszkowo-mózgowe i uszkodzenia rdzenia kręgowego 

2 zatrucia (środki nasenne i przeciwbólowe) 

3 przy uszkodzeniach ośrodka oddechowego zanikają bodźce oddechowe, 

spowolnienie częstotliwości oddechu i spłycenie oddechu a to prowadzi do bezdechu 

( standardowo ok. 70 razy uderzenie serca na minute i 15-16 oddechów na minute) 

Inne zaburzenia to: mała ilośd tlenu w powietrzu, działanie prądu elektrycznego, 

zaburzenie wymiany gazowej, obrzęk, odma opłucnowa, zablokowanie hemoglobiny, 

zatrucie tlenkiem węgla, zablokowanie oddychania wewnętrznego, działanie wysokich 

lub niskich temperatur, udar cieplny, przechłodzenie.

 

 

Cechy charakterystyczne bezdechu 

Utrata przytomności, sino-blada twarz (wyjątkiem jest zatrucie tlenkiem węgla 

wtedy twarz jest różowa i zatrucie cyjanowodorem wtedy nie jest sina), niewyczuwalny 

przepływ powietrza, niewidoczne ruchy.

 

 

W przypadku bezdechu już po 3-5 minutach następują nieodwracalne uszkodzenia. 

Należy przeprowadzid reanimacje. Szanse na przeżycie są większe im szybciej po 

bezdechu się zacznie reanimacje. Sztuczne oddychanie zastępuje oddychanie. 

Powietrze wydychane zawiera jeszcze ok. 17% tlenu i to wystarcza.

 

 

Ostre zatrzymanie krążenia 

Śmierd kliniczna- mózg pracuje a serce nie, może ulec odwróceniu 

Śmierd biologiczna- mózg i serce nie pracują, nieodwracalna 

Nagłe zatrzymanie krążenia może wystąpid jako skutek przy ciężkich schorzeniach 

serca (zator, zawał), w nie zatamowanym krwawieniu, po uszkodzeniu mózgowo-

czaszkowym, zatruciach, porażeniach prądem elektrycznym, przy uszkodzeniu 

stymulatora serca, odruchowe przy nagłym zanurzeniu się w zimnej wodzie, w 

uczuleniach. Występuje nagle ale najczęściej jest odwracalnym zjawiskiem.

 

 

Masaż serca wykonuje się tylko wtedy gdy stwierdzono na pewno zatrzymanie 

krążenia czyli: utrata przytomności, zatrzymanie oddechu, blado-szara barwa skóry(z 

wyjątkiem zatrucia cyjanowodorem i tlenkiem węgla), brak tętna nad tętnicami 

szyjnymi, rozszerzone, sztywne źrenice.