2014-01-10
1
Biologiczne podstawy zachowań;
genetyka zachowania
Robert K. Filipkowski
filipkowski@vizja.pl
J.W. Kalat, str. 188-207
1. Reagują na nacisk, zginanie lub inne zniekształcenia receptora.
2. Zmysły mechaniczne:
- dotyk
- ból
- inne wrażenia z ciała
- zmysł równowagi
- słuch
ZMYSŁY MECHANICZNE
Właściwości dźwięku
natężenie dźwięku
subiektywna głośność
liczba drgań na sekundę (Hz)
subiektywna wysokość
wyższy
niższy
głośniejszy
cichszy
Zakres słyszalności człowieka: 15 Hz – 20 000 Hz (20 kHz)
Spektrogram (przykład)
Narząd słuchu; budowa ucha
UCHO
ZEWNĘTRZNE
WEWNĘTRZNE
ŚRODKOWE
- małżowina uszna
- kanał słuchowy
zewnętrzny
- ślimak
- narząd równowagi
- kosteczki słuchowe:
- młoteczek,
- kowadełko,
- strzemiączko
błona bębenkowa
okienko owalne
Receptory słuchu – komórki włoskowate ślimaka
nerw słuchowy
2014-01-10
2
Receptory słuchu – komórki włoskowate ślimaka,
aktywacja
zasada częstotliwości
– częstotliwość drgań = częstotliwość potencjałów czynnościowych
(teoretycznie możliwe do 1000 Hz ze względu na okres refrakcji)
zasada salwy
– powyżej 100 Hz kilka komórek rejestruje szczyty fal dźwiękowych
zasada częstotliwości
– częstotliwość drgań = częstotliwość potencjałów czynnościowych
(teoretycznie możliwe do 1000 Hz ze względu na okres refrakcji)
zasada salwy
– powyżej 100 Hz kilka komórek rejestruje szczyty fal dźwiękowych
zasada miejsca
– powyżej 4000 Hz decydują właściwości
błony podstawnej
miękka – przy wierzchołku
twarda – u podstawy
(obok okienka owalnego)
Droga słuchowa
pierwszorzędowa kora słuchowa
wzgórek czworaczy dolny
wzgórek czworaczy górny – część drogi wzrokowej!!!
większość sygnałów wędruje
kontralateralnie
Tonotopowa organizacja kory słuchowej
głuchota przewodzeniowa
– uszkodzenie kosteczek ucha środkowego
leczenie:
aparat słuchowy / implant ślimakowy
2014-01-10
3
głuchota nerwowa
– uszkodzenie ucha wewnętrznego lub nerwu słuchowego
głuchota przewodzeniowa
– uszkodzenie kosteczek ucha środkowego
leczenie:
implanty pniowe
mikrofon
przetwornik cyfrowy
połączenie
z nerwem słuchowym
lub pniem mózgu
głuchota nerwowa
– uszkodzenie ucha wewnętrznego lub nerwu słuchowego
głuchota przewodzeniowa
– uszkodzenie kosteczek ucha środkowego
szumy uszne
–
tinnitus
, przeważnie „słyszenie fantomowe” powiązane z utratą zdolności
słyszenia wysokich tonów
różnica czasie przybycia
– szybciej do ucha bliższego źródła dźwięku
różnica w głośności
– dźwięk cichszy w „cieniu akustycznym”
przesunięcie w fazie
– fala dźwiękowa może być w innej fazie;
dla dźwięków o niskiej częstotliwości,
kluczowa wielkość głowy
J.W. Kalat, str. 194-195
J.W. Kalat, str. 197-207
1. Reagują na nacisk, zginanie lub inne zniekształcenia receptora.
2. Zmysły mechaniczne:
- dotyk
- ból
- inne wrażenia z ciała
- zmysł równowagi
(- słuch)
1. Wykrywa pozycję i ruch głowy.
2. Narząd przedsionkowy (przylega do ślimaka):
- narządy otolitowe (woreczek i łagiewka; otolity – ziarna węglanu wapnia)
- trzy przewody półkoliste
(wypełnione galaretowatą substancją, wyścielone komórkami włoskowatymi)
Układ czucia somatycznego –
somatosensoryczny
(przetwarza wrażenia z ciała i jego ruchów)
Obejmuje wiele zmysłów:
- różne odmiany
dotyku
,
- nacisk
głęboki
,
- czucie
zimna
,
- czucie
ciepła
,
- czucie
bólu
,
- czucie
swędzenia
,
- czucie
łaskotania
,
- czucie
położenia i ruchu stawów
.
2014-01-10
4
Dermatomy
–
Obszary skóry unerwione
przez kolejne czuciowe nerwy
rdzeniowe
J.W. Kalat, Rys. 7.14
Różny przebieg dróg czucia; drogi czucia a drogi bólu
Neurony
I-rzędowe
II-rzędowe
III-rzędowe
Ciała neuronów
I-rzędowych w zwojach
rdzeniowych lub czaszkowych
Ból
- nieprzyjemne doznanie
czuciowe i
emocjonalne
, związane z aktualnym,
potencjalnym lub domniemanym uszkodzeniem
tkanek organizmu
Ból
Międzynarodowe Towarzystwo Badań nad Bólem
subiektywne składniki bólu:
-
sensoryczny
-
emocjonalny
por. J.W. Kalat, str. 204
Cechy bólu:
- doznanie mało precyzyjne
- o słabo wyrażonej lokalizacji
- nie ulega habituacji
- podlega kontroli mechanizmów rdzeniowych i nadrdzeniowych
(pnia mózgu)
-
niejednorodny (wiele rodzajów), np.
- ból fizjologiczny
- ból patologiczny
Ból fizjologiczny
- sygnalizator potencjalnego lub rzeczywistego uszkodzenia (
znaczenie ochronne
)
- przyczyny:
- bodziec mechaniczny lub termiczny (
skóra)
- uderzenie w kość
- naprężenie więzadła
- naciągnięcie torebki stawowej
Ból patologiczny / przyczyny:
- uszkodzenia mechaniczne
(skaleczenie, zranienie, złamania kości, zwichnięcia stawów)
- uszkodzenia chemiczne (działanie kwasów, zasad)
- uszkodzenia termiczne (oparzenia)
- zmiany zapalne
- procesy nowotworowe (np. rozrost, naciek, ucisk)
- niedokrwienie narządów
- ucisk na nerwy (
nerwoból, rwa
)
- uszkodzenie nerwów (
ból neuropatyczny
)
- kamienie nerkowe i żółciowe
- zabiegi operacyjne
Ból patologiczny może
trwać mimo braku
szkodliwego bodźca
przyczyna
– funkcjonalne
zmiany w obwodowych
neuronach czucia bólu
hiperanalgezja
– nadwrażliwość na ból, nadmierne odczuwanie bólu
allodynia
– odczuwanie jako bólowych takich bodźców, które normalnie nie sprawiają bólu
Różny przebieg dróg czucia
Neurony
I-rzędowe
II-rzędowe
III-rzędowe
Ciała neuronów
I-rzędowych w zwojach
rdzeniowych lub czaszkowych
2014-01-10
5
Przyczyna bólu:
aktywacja
nocyceptorów
(receptory bólu);
ich drażnienie powoduje
odruchy obronne
(
nocyceptywne
)
czucie bólu -
nocycepcja
Nocyceptory, receptory bólu (występowanie):
- skóra
- narządy ruchu (okostna, torebki stawowe, więzadła)
- rogówka oka
- miazga zębowa
- opona twarda mózgu
Nocyceptory skóry (2 rodzaje) – receptory bólu
:
-
mechaniczne receptory bólu
: gołe zakończenia nerwowe
zmielinizowanego
aksonu
typu
A
d
, pobudzane przez ucisk, kłucie; odpowiedzialne za
początkową
percepcję bólu
(ostry, kłujący, zlokalizowany)
-
nocyceptory polimodalne
: gołe zakończenia
niezmielinizowanych
włókien typu
C
;
pobudzane przez wysoką temperaturę, bodźce mechaniczne i chemiczne; percepcja
bólu palącego, źle zlokalizowanego i źle tolerowanego,
późnego
Kinetyka przewodzenia informacji o bólu
nocyceptory
receptory
dotyku
włókno A
b
(60 m/s)
włókno A
d
(10 m/s)
włókno C (1 m/s)
ból ostry, „szybki”
ból piekący, „wolny”
rodzaje obwodowych włókien nerwowych,
(Sadowski, str. 158; Longstaff, str. 99)
Szybciej przewodzą włókna zmielinizowane i grubsze.
nocyceptory
Ból „wolny” może się przedłużać
włókno C (1 m/s)
ból piekący, „wolny”
Substancje wzmagające ból
(uwrażliwienie nocyceptorów)
/mediatory zapalenia:
- bradykinina
- histamina
- serotonina (5-HT)
- prostaglandyny
- jony potasu
Aktywacja gleju
substancja P
(peptydowy neuroprzekaźnik)
komórka tuczna
(mastocyt)
substancja P
Ból „wolny” może się przedłużać
substancja P
(peptydowy neuroprzekaźnik)
komórka tuczna
(mastocyt)
substancja P
histamina
bradykinina
serotonina
prostaglandyny
jony potasu
komórka
zwoju rdzeniowego
korzenia grzbietowego
rdzeń kręgowy
róg grzbietowy
Ból „wolny” może się przedłużać ;
rozwija się
ból patologiczny
+ aktywacja gleju
+ NGF (więcej zakończeń nerwowych)
naczynie
krwionośne
Sensytyzacja bólu
(
por. J.W. Kalat, str. 204
)
Neuron czuciowy I-rzędowy, komórka rzekomojednobiegunowa
komórka
zwoju rdzeniowego
korzenia grzbietowego
rdzeń kręgowy
róg grzbietowy
2014-01-10
6
Teoria bramkowania; bramka rdzeniowa
Modulowanie czucia bólu
neuron II-rzędowy
włókno C (analogicznie włókno A
d
)
włókno A
b
silna aktywacja
neuron II-rzędowy
włókno C
włókno A
b
słaba lub obniżona aktywacja
róg grzbietowy rdzenia
kręgowego
(istota galaretowata)
(zmniejszenie czucia bólu dzięki masowaniu okolic rany,
akupunkturze)
Teoria bramkowania; bramka rdzeniowa
Modulowanie czucia bólu
neuron II-rzędowy
włókno C (analogicznie włókno A
d
)
włókno A
b
silna aktywacja
neuron II-rzędowy
włókno C
włókno A
b
słaba lub obniżona aktywacja
(zmniejszenie czucia bólu dzięki masowaniu okolic rany,
akupunkturze)
Neuroprzekaźniki
pobudzenie:
- glutaminian
-
substancja P
(włókna nocyceptywne;
sygnał silnego bólu)
hamowanie:
-
enkefalina (endorfina)
(interneurony hamujące)
por. J.W. Kalat, str. 202
Teoria bramkowania; bramka rdzeniowa
Modulowanie czucia bólu
neuron II-rzędowy
do ośrodków
czucia bólu
w mózgowiu
odruch
nocyceptywny
kolaterala
Trzy drogi przenoszenia informacji do ośrodków czucia bólu w mózgu
przez wzgórze
przez twór siatkowaty
do śródmózgowia
rdzeń
kręgowy
rdzeń
przedłużony
most
śródmózgowie
wzgórze
kora czuciowa
Droga przez wzgórze
kora czuciowa
wzgórze
rdzeń
kręgowy
rdzeń
przedłużony
most
ocena lokalizacji bólu
do kory
asocjacyjnej
Droga przez twór siatkowaty
(dochodzi do
tworu siatkowatego
w rdzeniu i moście
)
kora czuciowa
twór siatkowaty
rdzeń
kręgowy
rdzeń
przedłużony
most
neuron z projekcją do
wzgórza
do kory
asocjacyjnej
twór siatkowaty
wzgórze
pobudzenie
tworu siatkowatego
funkcje:
- wywołanie stanu wzbudzenia, trudności z zaśnięciem
- regulacja reakcji emocjonalnej
- modulacja odruchów nocyceptywnych
- tłumienie bólu
2014-01-10
7
Droga do śródmózgowia
(dochodzi do
istoty szarej okołowodociągowej
)
śródmózgowie
istota szara
okołowodociągowa
rdzeń
kręgowy
rdzeń
przedłużony
most
wzgórki czworacze górne
wzgórki czworacze dolne
- rola w tłumieniu bólu
Ośrodkowy system tłumienia bólu
analgezja
- znieczulenie
śródmózgowie
istota szara
okołowodociągowa
rdzeń
kręgowy
rdzeń
przedłużony
most
komórka zwoju rdzeniowego
korzenia grzebietowego
istota szara okołowodociągowa
(nadrzędny ośrodek tłumienia bólu)
drażnienie elektryczne
– całkowita analgezja
podwzgórze
wzgórze
ciało migdałowate
twór siatkowaty mostu
rdzeń kręgowy (impulsy bólowe)
stymulacja interneuronów
hamujących
Aspekt czuciowy i
emocjonalny bólu
wzgórze
podwzgórze
por. J.W. Kalat, str. 204
szlak „emocjonalny”
bólu
istota szara
okołowodociągowa
jądro środkowe
ciała migdałowatego
The molecular dynamics of pain control
Stephen P. Hunt & Patrick W. Mantyh
Nature Reviews Neuroscience 2, 83-91
szlak hamujący
czucie bólu
aktywacja kory
zakrętu obręczy
kora czuciowa
szlak „czuciowy”
bólu
rdzeń
kręgowy
(interpretacja
sygnału jako ból)
Czynniki wywołujące
ANALGEZJĘ
stres (u zwierząt, u ludzi – np. na polu bitwy, po wypadkach samochodowych)
akupunktura
stany emocjonalne (np. pobudzenie seksualne)
mechanizm:
- blokowanie bramki rdzeniowej
- stymulacja ośrodków tłumienia bólu
- uwolnienie
endorfin
znieczulenie:
-
miejscowe
(np.
lidokaina
u dentysty (
blok pompy sodowo-potasowej
))
-
regionalne
(tzw. blokada, np. przy porodzie, np.
bupiwakaina
(
blok kanałów sodowych
) +
opioidy
)
-
ogólne
(blokowanie przewodzenia w korze mózgowej,
np.
halotan
–
agonista GABAR
,
ketamina
–
antagonista NMDAR
)
Jak to się dzieje, że morfina w ogóle działa na człowieka?
Receptory opioidowe
m
(mi)
d
(delta)
k
(kappa)
występują w strukturach układu tłumiącego ból
Antagoniści
nalokson
–
antagonista
receptorów opioidowych, działanie krótkie
naltrekson
–
antagonista
receptorów opioidowych, działanie przedłużone
zastosowanie:
- leczenie zatruć morfiną
- różnicowanie form analgezji (opioidowe/nieopioidowe)
Agoniści
neuroprzekaźniki – naturalne endogenne opioidy
opioidy – ogólna nazwa na substancje działające na receptory dla opioidów
opiaty – substancje pochodzące z opium: np. morfina.
opioidy = opiaty + substancje niepochodzące z opium,
np. syntetyczna kodeina, endogenna endorfina
Trzy białka prekursorowe – źródło endorfin
endorfina
= endogenna morfina
proopiomelanokortyna (POMC)
proenkefalina
prodynorfina
ACTH – hormon adrenokortykotropowy (kortykotropina)
b
-END –
b
-
endorfina
M – met-
enkefalina
(e. metioninowa)
L – leu-
enkefalina
(e. leucynowa)
D8 –
dynorfina
N –
neodynorfina
endomorfina
-1
endomorfina
-2
2014-01-10
8
Działanie endorfin
1. Działają na receptory opioidowe (metabotropowe)
2.
Aktywacja hamujących białek G
, zahamowanie cyklazy adenylanowej
(hamowanie neuronu)
3. Otwarcie kanałów potasowych (hiperpolaryzacja błony)
(hamowanie działania neuronu)
Uwalnianie endorfin
1. Silny ból, którego nie można uniknąć
2. Zachowania seksualne
3. Wysiłek fizyczny („euforia biegacza”)
4. Doznania estetyczne (słuchanie muzyki)
Stosowanie morfiny
Najskuteczniejsze jeszcze przed rozpoczęciem operacji chirurgicznej
J.W. Kalat, str. 205
Układ endokannabinoidowy /
uczestniczy m.in. w regulacji czucia bólu
kannabinoidy - neuroprzekaźniki
Receptory
CB
1
(m.in. w mózgu)
CB
2
(gł. komórki ukł. odpornościowego,
komórki mikrogleju
)
Receptory CB
1
są powiązane z białkami G,
ich aktywacja prowadzi do spadku stężenia cAMP.
Endokanabinoidy
np.
- anandamid
- 2-arachidonoiloglicerol
Działają jako neuroprzekaźniki wsteczne!
por. J.W. Kalat, str. 457-458
Metody badania bólu u zwierząt
Test gorącej płytki
(otrząsanie i lizanie tylnej kończyny)
Test cofania ogona
(pod wpływem wiązki światła)