POWSZECHNA HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA 

 

 
1)Zagadnienia Wstępne : 
a)Ramy chronologiczne i terytorialne przedmiotu  
b)Pojęcia podstawowe - państwo ,prawo ,stratyfikacja społeczeństwa - klasy i stany ,formacja 
społeczno - ekonomiczna ,układ ,typ i forma państwa ,asynchronizm  
 
2)Epoka Przedfeudalna : 
a)Germanowie :  
b)Słowianie : 
 
3)Państwo feudalne : 
a)Państwo frankońskie:  

•  rys historyczny : 

o

 

panowanie Merowingów : 

ƒ  496 - Klodwik przyjmuje katolicyzm  
ƒ  podział państwa na 3 części: Neustria, Burgundia, Austrazja  
ƒ  królowie tracili władzę na rzecz arystokracji i majordomów  
ƒ  687 - Pepin Heristal (majordom) przywrócił jedność państwa  
ƒ  732 - bitwa pod Poitiers (syn Pepina Karol Martel odpiera najazd Arabów) 
ƒ  751 - syn Karola Pepin Mały koronuje się na króla Franków   

o

 

panowanie Karolingów : 

ƒ  800 - Karol Wielki zostaje cesarzem rzymskim  
ƒ  tendencje odśrodkowe ,najazdy Normanów 
ƒ  843 - traktat w Verdun (podział państwa na 3 części  

•  warunki i ustrój społeczno - gospodarczy : 

o

 

upadek handlu wskutek odcięcia Europy od Bliskiego Wschodu przez Arabów 

o

 

brak znaczenia gospodarczego miast  

o

 

brak możliwości ingerencji państwa w gospodarkę 

o

 

rozwój wielkiej własności ziemskiej : 

ƒ  rodzaje wielkiej własności : 

•  własność królewska - dawne królewskie domeny , majątki władców 

podbitych ,grunty niczyje  

•  własność kościelna - nadania monarchy i wielkich właścicieli 

ziemskich ,od Pepina Małego dziesięcina (cała ludność) 

•  majątki świeckich możnowładców - nadania królewskie, bezprawne 

zabory ,pochłanianie drobnej własności prywatnej (prekaria - 
dobrowolne oddawanie się wolnych chłopów pod opiekę wielkich 
właścicieli ; chłop oddawał swemu panu swoją ziemię na własność i 
otrzymywał ją z powrotem w użytkowanie w zamian za pewne 
świadczenia ,pan natomiast zapewniał chłopu bezpieczeństwo) 

ƒ  organizacja wielkiej własności - system dominialny - grunty seniora dzieliły 

się na grunty uprawiane na własny rachunek przez pana i na grunty 
użytkowane przez chłopów  

ƒ  immunitet - przywilej nadawany na rzecz wielkiego właściciela, w którym 

król wzbraniał swym urzędnikom wkraczania - w zakresie określonym w 
przywileju - na dobra immunizowane dla pobierania podatków lub 
wykonywania sądownictwa  

o

 

społeczeństwo dzieliło się na ludzi wolnych oraz półwolnych i niewolnych  

o

 

ustrój lenny - dotyczy wzajemnych powiązań pomiędzy feudałami oraz ich stosunku 
do monarchy ;poszczególni feudałowie mieli określone miejsce w hierarchii 
feudalnej jako wasale dzierżący od króla albo od innych seniorów ziemię w zamian 
za służbę wojskową oraz jako seniorzy w stosunku do własnych wasali : 

ƒ  stosunek wasalny był stosunkiem osobistym ;wolni oddawali się pod opiekę 

króla lub innych możnych i zobowiązywali się wobec nich pod przysięgą do 
wiernej dożywotniej służby jako ich wasale (komendacja); kapitularz z 

Mersen (847) - nakazywał wszystkim wolnym wybrać sobie seniorów ,a 
wszystkim seniorom nakazywał stanie się wasalami królewskimi   

ƒ  stosunek beneficjalny - stosunek rzeczowy pomiędzy feudałami ; nadanie 

ziemi w użytkowanie dla wynagrodzenia lub pozyskania sobie wasala 
;początkowo dożywotnie później dziedziczne  

•  władza królewska : 

o

 

państwo frankońskie było związkiem szczepowym (związkiem osobowym) , więc 
król tytułował się rex Francorum - król Franków  

o

 

król miał początkowo obowiązki jedynie wobec Franków (inne ludy były tylko 
ludami podbitymi) ,od czasów Karola Wielkiego władza królewska rozciągała się na 
wszystkich poddanych  

o

 

monarchia miała charakter patrymonialny - królowie traktowali ziemię ,którą władali 
jako swoją własność prywatną (nadawali immunitety ,rozdawali ziemię) 

o

 

następstwo tronu : 

ƒ  godność królewska stała się dziedziczna  
ƒ  państwo podlegało podziałom między członków królewskiego rodu 

(prowadziło to do wojen dynastycznych) 

ƒ  po traktacie w Verdun (843) monarchia stała się elekcyjna (prawo wyboru 

króla miała wąska grupa możnych świeckich i duchownych) 

o

 

zakres władzy królewskiej : 

ƒ  sprawy wojny i pokoju ;w jego ręku spoczywa władza wojskowa 
ƒ  król był strażnikiem pokoju ;czuwał nad utrzymaniem miru królewskiego (za 

złamanie groziły wysokie kary) ; 

ƒ  posiadał zwierzchnictwo sądowe - król mógł powołać przed swój sąd każdą 

sprawę ,której rozsądzeniem był zainteresowany  

ƒ  posiadał władzę wykonawczą (bannus) - prawo wydawania rozkazów (za 

złamanie rozkazu groziły wysokie kary) 

ƒ   posiadał władzę ustawodawczą - miał prawo do wydawania kapitularzy (na 

wzór rzymski) 

o

 

stosunki władcy z Kościołem : 

ƒ  Kościół popierał królów frankońscy ponieważ ci ułatwiali im walkę z herezją 

(przede wszystkim arianizmem i islamem) ,królowie frankońscy 
potrzebowali pomocy Kościoła w organizowaniu administracji państwowej i 
dla celów politycznych 

ƒ  751 - koronacja Pepina Małego na króla przez papieża  
ƒ  800 - koronacja Karola Wielkiego na cesarza przez papieża ;cesarz miał 

chronić chrześcijaństwo ,zabezpieczać pokój i sprawiedliwość ; królowie od 
Karola tytułowali się królami z Bożej łaski (król jest odpowiedzialny tylko 
przed Bogiem ,a wystąpienie przeciwko niemu może nastąpić tylko w 
momencie nie przestrzegania przez króla prawa bożego) 

•   organy centralne o charakterze kolegialnym : 

o

 

Pola Marcowe (ewentualnie Pola Majowe) - zgromadzenia ludowe obejmujące 
wszystkich wojowników zbierające się raz na rok w okresie panowania Merowingów 
decydowały o ważnych sprawach państwowych ;w okresie panowania Karolingów 
ich znaczenie zmalało i przekształciły się w przeglądy wojskowe 

o

 

Placita - w okresie  panowania Karolingów organ mający początkowo uprawnienia 
doradcze ,zbierający się regularnie ,który składał się z arystokracji duchownej i 
świeckiej ;od połowy IX zdobyło sobie prawo do decydowania w sprawach 
państwowych  

•  organy sądowe : 

 

o

 

zgromadzenie ludowe - sądziło w okresie początkowym ;obradowało pod 
przewodnictwem wybieranego przez przewodniczącego urzędnika (thunginusa) ;w 
okresie panowania Merowingów hrabia przewodniczył zgromadzeniu ludowemu i 
ogłaszał wyrok w otoczeniu 7 mężów (rachimbergów) powoływanych przez 
zgromadzenie ludowe ; rachimbergowie proponowali wyrok ,który zgromadzenie 
ludowe  mogło wyrok przyjąć ,bądź nie ;w okresie panowania Karolingów w miejsce 
rachimbergów pojawili się powoływania przez hrabiego jego stali pomocnicy - 

ławnicy ;w okresie po Karolu Wielkim zgromadzenie ludowe brało udział w 
sądzeniu tylko 3 razy w roku ;nie istniało odwołanie się od wyroków sądów 

o

 

proces : 

ƒ  zasady stosowania prawa : 

•  do X wieku stosowano zasadę osobowości prawa - każdy odpowiadał 

przed prawem ludu do którego należał  

•  od X wieku stosowano zasadę terytorialności prawa - na określonym 

terytorium stosuje się tylko jeden system prawny  

•  źródła prawa : 

o

 

ustawy królewskie - rozporządzenia królów i cesarzy frankońskich nazywa się 
kapitularzami : 

ƒ  kapitularze dodane do spisów prawa  
ƒ  kapitularze dla wysłanników królewskich  
ƒ  kapitularze właściwe  

o

 

spisy praw : 

ƒ  spisy prawa rzymskiego : 

•  Prawo rzymskie Burgundów  
•  Prawo rzymskie Wizygotów  

•  edykt Teodoryka (Ostrogoci) 

ƒ  spisy prawa germańskiego : 

•  Prawo Salickie  
•  spisy prawa zwyczajowego Burgundów i Wizygotów  

•  prawo longobardzkie 

•  prawo Sasów  

o

 

dokumenty praktyki prawnej - akty spisane dla poświadczenia dojścia do skutku 
jakiejś czynności prawnej (np. nadanie lenna ,immunitetu) 

•  organy centralne : 

o

 

majordom - w okresie panowania Merowingów był pierwszą osobą po królu ; urząd 
był dziedziczny ;został zlikwidowany przez Pepina Małego ,który jako majordom 
zagarnął sobie władzę królewską  

o

 

seneszel - sprawował główne funkcję na dworze w okresie panowania Karolingów 

o

 

koniuszy  

o

 

cześnik  

o

 

komornik  

o

 

palatyn - zajmował się sądownictwem 

o

 

kanclerz - z reguły duchowny ; redagował wszystkie pisma i kapitularze podpisane 
przez króla i był odpowiedzialny za ich ekspedycje 

o

 

wysłannicy królewscy (missi dominici) - w okresie panowania Karolingów ; 
wykonywali w regularnych okresach czasu kontrolę w swych okręgach 
inspekcyjnych ;działali we dwójkę (biskup i hrabia) ;odwiedzali hrabstwa , zbierali 
skargi ,czuwali nad stosowaniem prawa i zdawali raporty ze swoich inspekcji   

•  urzędy lokalne : 

o

 

hrabstwa (comes) : 

ƒ   władzę administracyjną i wojskową w hrabstwach sprawowali hrabiowie 
ƒ  hrabstwa dzieliły się na wicehrabstwa ,które na czele których stał wicehrabia 
ƒ  od 877 - urzędy hrabiów stały się dziedziczne  
ƒ  hrabiowie byli wynagradzani przez króla za pomocą beneficjów  

o

 

margrabstwa : 

ƒ  były to hrabstwa położone na granicach państwa  
ƒ  margrabia miał przyznane większe uprawnienia ,zwłaszcza wojskowe  

o

 

księstwa : 

ƒ  władze sprawowali książęta ,którzy mieli podobne uprawnienia jak 

margrabiowie  

ƒ  terytoria pokrywały się z terytoriami podbitych szczepów germańskich 
 
 

b)Ogólne zagadnienia państwa feudalnego : 

•  stosunek poddańczy - stosunek między właścicielem ziemskim a ludnością wiejską : 

o

 

chłop nie miał ziemi na własność ,miał tylko jej posiadanie i prawa użytkowe ; jego 
prawa do gruntu były ograniczone ;własność podzielona - pomiędzy pana i chłopa 

o

 

chłop poddany w zamian za użytkowanie gruntu pańskiego świadczył należności 
,które tworzyły dochód jego pana (tzw. rentę feudalną) : 

ƒ  pańszczyzna  
ƒ  świadczenia w naturze  
ƒ  świadczenia w pieniądzu  

o

 

właściciele posiadali władzę sądową nad chłopami ,wiele uprawnień ekonomicznych 
(monopole) 

•  kontrakt lenny - umowa zawierana pomiędzy dwiema osobami ,które wchodziły ze sobą w 

stosunek lenny  

o

 

umowa w której senior nadawał wasalowi pewną nieruchomość w lenno w zamian 
za pewne świadczenia ,przy czym obie strony zobowiązywały się do lojalności  

o

 

przedmiotem lenna była z reguły ziemia  

o

 

kontrakt lenny był zawierany w symbolicznej formie : 

ƒ  hołd lenny - składał go wasal klęcząc przed seniorem ,z odkrytą głową ,mając 

ręce złożone w jego dłoniach ,składał przysięgę wierności  

ƒ  inwestytura - senior wręczał wasalowi jakiś przedmiot symbolizujący 

przedmiot będący lennem   

o

 

obowiązki wasala i seniora : 

ƒ  obowiązki wojskowe - służba w wyprawie wojennej seniora (do 40 dni w 

roku) ,kawalkada (krótka wyprawa zbrojna) ,służba garnizonowa  

ƒ  obowiązek rady - przejęcie przez wasali w imieniu seniora sądownictwa i 

administracji na terenie seniorii 

ƒ  świadczenie finansowe - jednorazowe opłaty z okazji odnowienia lenna, 

zmiany w  osobie wasala ,pasowania na rycerza seniora lub jego syna ,ślub 
córki lub siostry seniora ,wykupienie seniora z niewoli , wyruszenie seniora 
na krucjatę   

o

 

czas trwania stosunku lennego - początkowo dożywotnio ,później był dziedziczny : 

ƒ  stosunek lenny mógł wygasnąć w przypadku bezdzietnego lenna - wracało 

ono do seniora lub felonii   

o

 

sankcje : 

ƒ  jeżeli wasal nie dopełnił obowiązków wobec seniora jako wasal winny felonii 

był sądzony przez sąd parów na dworze seniora i mógł być pozbawiony lenna 
przez konfiskatę  

ƒ  jeżeli senior nie dopełnił obowiązków wobec wasala stosunek lenny mógł 

ulec rozwiązaniu ,ale wasal pozostawał na swoim miejscu w hierarchii lennej 

•  hierarchia lenna : 

o

 

była wielostopniowa ,na jej szczycie był król a na dnie chłopi którzy byli związani z 
seniorem stosunkami poddańczymi  

o

 

obowiązywała zasada :"Wasal mojego wasala nie jest moim wasalem" 

o

 

zasada hommagium ligium - wasal zastrzegał się ,że będzie w pierwszej kolejności 
obsługiwał jednego seniora w przypadku wojny pomiędzy seniorami któremu 
podlega  

o

 

ustrój lenny przyczynił się do dezintegracji państwa ,pogłębienia anarchii  

•  rodzaje własności feudalnej : 

o

 

własność podzielona (zwierzchnia) 

o

 

własność alodialna - własność wolna .którą wasal mógł dysponować na wypadek 
śmierci   

•  stany społeczne : 

 

o

 

szlachecki  

o

 

mieszczański  

o

 

duchowny  

•  rodzaje następstwa tronu : 

o

 

system elekcyjności tronu 

o

 

system dziedziczności tronu 

o

 

system mieszany (elekcyjny w dynastii) 

•  formy państwa feudalnego : 

o

 

monarchia wczesnofeudalna  

o

 

rozdrobnienie feudalne  

o

 

monarchia stanowa  

o

 

monarchia absolutna  

 

c)Francja w okresie rozdrobnienia feudalnego : 

•  stosunki społeczno - gospodarcze : 

o

 

rozkwit handlu spowodowany krucjatami i przywróceniem kontaktów Europy z 
Bliskim Wschodem  

o

 

rozwój miast i rolnictwa  

o

 

wykształcenie się stanów : 

ƒ  stan szlachecki - o przynależności do stanu zaczęło decydować pochodzenie 

,a nie stan posiadania (1275 - król ustalił zasadę ,że nabycie lenna przez 
nieszlachcica nie oznacza wejścia do szlachty) , szlachectwo stało się 
zamkniętą dziedziczną grupą  

ƒ  stan duchowny - wyodrębnił się na mocy przyznanych przywilejów : 

•  wyłączne prawo do korzystania z beneficjów kościelnych  

•  osoby duchowne podlegały osobnemu sądownictwu kościelnemu 
•  duchowieństwo było wolne od podatku 

•  duchowieństwo było zwolnione od służby wojskowej  

ƒ  stan mieszczański - był to stan dziedziczny ,można było do niego wejść przez 

przebywanie przez 1 rok i 1 dzień w mieście bądź przez otrzymanie 
obywatelstwa od władz miejskich ,wyróżniamy 3 grupy mieszczaństwa 
:patrycjat ,pospólstwo ,biedota 

 
 

o

 

położenie ludności wiejskiej - wyróżniamy 2 podstawowe kategorie ludności 
wiejskiej : 

ƒ  poddani : 

•  osobiści - byli przywiązani do ziemi ,której nie mieli prawa opuścić 

;świadczyli specjalny podatek oraz byli w sposób dowolny obciążani 
świadczeniami przez pana ;nie mieli prawa występować w sądzie jako 
świadkowie ;nie mogli bez zgody pana wchodzić do stanu 
duchownego ;mogli zawierać małżeństwo za zgodą pana ;nie mogli 
dysponować na wypadek śmierci swym majątkiem  

•  gruntowi - mogli oni wyzwolić się z poddaństwa opuszczając grunt 

obciążony  

ƒ  chłopi czynszownicy - świadczyli rentę feudalną w określonej wysokości  

o

 

powstanie miast : 

ƒ  na podstawie przywileju stawały się nową instytucją prawną wyodrębnioną od 

reszty kraju : 

•  miasta prewotalne - miały mały zakres samorządu ,władzę sprawował 

przedstawiciel pana miasta - prewot ,sądownictwo sprawował prewot 
z udziałem ławników wybieranych spośród mieszczan  

•  miasta komunalne - miały rozległy samorząd ,było niezależne od pana 

miasta (jego urzędnicy nie przebywali w mieście) , głównym organem 
było zebranie obywateli ,które miało władzę prawodawczą i 
wybierało władze miejskie ,władze administracyjną sprawowali 
ławnicy z merem na czele wybierani na określoną kadencję 

•  miasta konsularne - podobne swobody jak miasta komunalne , ustrój 

na wzór miast włoskich ,ogólne zgromadzenie obywateli powoływało 
władze miejskie (konsulów) na rok   

•  władza królewska : 

o

 

król posiadał dwa rodzaje uprawnień : 

ƒ  na terenie swojej domeny posiadał i wykonywał władzę jako książę Franków 

(miał władzę podobną do tej jaką posiadali wielcy seniorzy w swoich 
włościach) 

ƒ  jako król Francji przysługiwały mu zwierzchnie uprawnienia na terenie całego 

królestwa wobec władców ,którzy uważali się za suwerennych w swoich 
senioriach 

o

 

królowie francuscy byli koronowani w katedrze w Reims 

o

 

król - najwyższy zwierzchnik lenny : 

ƒ  król stał na czele hierarchii lennej - podlegali mu wszyscy władcy senioralni  
ƒ  przysługiwały mu prawa senioralne jako największemu seniorowi : 

•  prawo do lenn bezdzietnych 
•  prawo do lenn skonfiskowanych (Filip August odebrał królowi 

angielskiemu lenna francuskie i inkorporował ja do domeny 
królewskiej) 

•  prawo dziedziczenia lenn na kobiety(hrabstwa Tuluzy i Szampani 

weszły do domeny królewskiej poprzez małżeństwa z dziedziczkami 
tych lenn) 

•  prawo do kupna lenn 

o

 

król - strażnik pokoju : 

ƒ  zabezpieczał kraj przed atakami z zewnątrz i zapewniał pokój wewnętrzny  
ƒ  miał prawo do zwołania pospolitego ruszenia w razie zagrożenia granic (1124 

Ludwik Gruby obronił Francję przed najazdem cesarza Henryka V ,a 1124 
Filip August pod Bouvinas pokonał Jana bez Ziemi) 

ƒ  wojny prywatne : 

•  feudałowie mieli prawo prowadzenia wojen prywatnych  
•  stały się powszechnym sposobem dochodzenia praw  

•  kościelne sposoby przeciwdziałania wojnom prywatnym : 

o

 

pokój boży - chronił przed wojną osoby nie prowadzące 
wojny i urządzenia użyteczności publicznej 

o

 

rozejm boży - zakaz prowadzenia wojny w ustalone dni 
(święta ,niedziele) pod groźbą ekskomuniki 

•  1258 - Ludwik IX zabrania wojen prywatnych 
•  XV - ustanie zjawiska wojen prywatnych  

o

 

król - najwyższy sędzia : 

ƒ  sąd królewski był właściwy dla : 

•  spraw między wasalami  

•  spraw między wasalami a królem  

ƒ  sąd królewski mógł wkroczyć w kompetencje seniora ,gdy : 

•  sprawa dotycząca czynów skierowanych przeciw osobie króla (obraza 

króla ,fałszerstwo monet) 

•  w przypadku odmowy przez seniora wymiaru sprawiedliwości  

•  apelacja : 

o

 

początkowo w przypadku nagany sędziego przez strony 
obywał się sąd boży (w XIII wieku wprowadzono zakaz 
prowadzenia pojedynku w wypadku nagany sędziego) 

o

 

od XIII wieku do sądu królewskiego wpływały apelacje  

o

 

następstwo tronu : 

ƒ  początkowo tron był elekcyjny (od 987 - elekcja Hugona Kapeta) ; wyboru 

dokonywali możni świeccy i duchowni 

ƒ  przyczyny przekształcenia się tronu elekcyjnego w dziedziczny na zasadzie 

primogenitury : 

•  wyznaczenie przez Hugona Kapeta swojego króla jako następcę tronu 

za życia (jako król desygnowany) 

•  Kapetyngowie w momencie zgonu mieli dorosłych synów 

•  Filip August jako pierwszy nie musiał wyznaczyć swojego syna na 

następcę  

 
 
 

•  organy centralne o charakterze kolegialnym : 

o

 

kuria królewska : 

ƒ  Kapetyngowie  w celu zdobycia sobie poparcia wśród feudałów często 

zwoływali Rady Nadworne (kurie) ;brali w nich udział wszyscy feudałowie 
,których król życzył sobie widzieć  

ƒ  kuria była potrzebna królowi do pomocy w zarządzie państwem 
ƒ  w XIII wieku do kurii zaczęły wchodzić elementy fachowe  
ƒ  na przełomie XIII/XIV z kurii wyodrębniło się :  

•  Ścisła Rada Królewska 

•  Parlament (organ sądowy) 
•  Izba Obrachunkowa  

•  Stany Generalne 

•   organy centralne : 

o

 

najwięksi dygnitarze koronni wywodzili się z wielkich feudałów ,a ich urzędy 
zazwyczaj były dziedziczne  

o

 

wszelkie ważniejsze akty królewskie wymagały zgody dygnitarzy   

o

 

najważniejsze urzędy : 

 

ƒ  seneszal - stał na czele wojska i miał szerokie uprawnienia sądowe ;w 1197 

Filip August zlikwidował ten urząd 

ƒ  kanclerz - zazwyczaj duchowny ;stał na czele kancelarii królewskiej ;po 1197 

zajmował się również sądownictwem ;w 1227 zaprzestano obsadzania urzędu 
kanclerza i powierzono jego funkcję strażnikowi pieczęci 

ƒ  konetabl - stał na czele wojska 

•  urzędy lokalne : 

o

 

wprowadzono w domenach królewskich nowy podział administracyjny  

o

 

Kapetyngowie powierzyli zarząd domeny kasztelanom ,ale w związku z 
zawłaszczeniem przez nich urzędów wprowadzono nowy urząd - prewotów 

o

 

prewoci - rekrutowali się ze sfer niższych ;mieli funkcję skarbowe ;brali urząd w 
dzierżawę za określoną kwotę ,którą musieli odstawić do skarbu ,a 
wygospodarowaną nadwyżkę zatrzymywali dla siebie 

o

 

baliwaty - obszar Francji był podzielony na tzw. baliwaty zarządzane przez baliwów 
;pierwotnie urząd baliwa był urzędem wędrownym ;baliwowie pobierali pensje 
;posiadali szerokie uprawnienia : 

ƒ  sprawowali sądownictwo I instancji w sprawach drobnych .sprawach szlachty 

i przyjmowali apelacje od sądów prewotalnych  

ƒ  ściągali należności skarbowe należne królowi 
ƒ  gromadzili oddziały dostarczane przez wasali   

•  źródła prawa :  

o

 

podstawowym źródłem prawa było prawo zwyczajowe  

o

 

weszła w życie zasada terytorialności prawa  

o

 

księgi prawa zwyczajowego : 

ƒ  księga prawa zwyczajowego Normandii 
ƒ  księga prawa zwyczajowego okręgu Clermont  

o

 

rozwój nauki prawa rzymskiego (uniwersytet w Bolonii): 

ƒ  szkoła glosatorów  
ƒ  szkoła postglosatorów 

o

 

powstanie prawa kanonicznego : 

ƒ  dekret Gracjana  
ƒ  Corpus Iuris Canonici  
 

d)Francja w okresie monarchii stanowej : 

•  rozwój społeczno - gospodarczy : 

o

 

od połowy XIV wieku Francja przeżyła kryzys gospodarczy : 

ƒ  przeludnienie kraju  
ƒ  utrata roli głównego pośrednika między handlem śródziemnomorskim ,a 

północnym  

ƒ  epidemie 
ƒ  klęski głodowe  

o

 

druga połowa XV wieku - odrodzenie gospodarcze 

o

 

wyodrębnienie się 3 stanów :szlachty ,duchowieństwa ,stanu trzeciego 
(mieszczaństwo i chłopi) 

•  władza królewska :   

o

 

zmiana charakteru władzy królewskiej w XIV wieku : 

ƒ  państwo zaczęto traktować jako rzecz publiczną (zakaz nadawania apanaży 

synom królewskim ponieważ uznawano ,że domena królewska podlega 
prawu  publicznemu 

ƒ  władza królewska docierała do wszystkich mieszkańców królestwa 
ƒ  koncepcje państwa wprowadzone przez legistów (grupę wykształconych 

prawników wywodzących się z mieszczaństwa ,bądź drobnej szlachty): 

•  "król jest najwyższym zwierzchnikiem lenn w królestwie" - zasada 

uprawniała króla do kontroli wszystkich stosunków lennych ponad 
głowami bezpośrednich wasali 

•  "król jest źródłem wszelkiej sprawiedliwości" - zapewniała 

sądownictwu królewskiemu zwierzchnictwo nad wszystkimi sądami 
w kraju 

•  "król jest cesarzem w swoim królestwie" - podkreślała niezależność 

króli francuskich od cesarzy ;przyznanie królowi władzy absolutnej 

o

 

następstwo tronu : 

ƒ  system agnatyczny (wykluczenie kobiet) - królestwo przechodzi niepodzielnie 

na najstarszego syna na zasadzie primogenitury 

ƒ  teoria statutowa - królowie nie mieli prawa dysponować królestwem jak 

swoją własnością prywatną ,koronę objął najstarszy syn Henryka VI jako 
prawowity następca tronu   

ƒ  regencje - następca tronu (delfin) nawet niepełnoletni stawał się królem przez 

sam fakt śmierci swojego poprzednika ;rządy opiekuńcze przejmowała wtedy 
zazwyczaj królowa matka ;w XVI wieku obniżono granicę pełnoletniości z 
20 na 14 lat  

•  organy centralne o charakterze kolegialnym (kształtowanie się reprezentacji stanowej) 

o

 

Stany Generalne : 

ƒ  geneza Stanów Generalnych : 

•  zgromadzenia feudalne przekształciły się w reprezentację stanową  

•  skład nie miał arystokratycznego charakteru ,brali w nich udział 

również przedstawiciele miast 

•  osoby będące uczestnikami zgromadzeń reprezentowały interesy 

stanów do których należały 

•  pierwsze zebranie Stanów Generalnych miało miejsce w 1302 za 

panowania Filipa Pięknego w Paryżu ponieważ władca potrzebował 
pomocy stanów w sporze z papieżem Bonifacym VIII 

•  kolejne zgromadzenie Stanów Generalnych miało miejsce w 1308 

kiedy Filip Piękny potrzebował wsparcia przy likwidacji zakony 
templariuszy   

ƒ  uprawnienia Stanów Generalnych : 

•  uchwalanie podatków : 

o

 

na tym tle ukształtował się spór król - Stany ponieważ król 
nalegał na wprowadzenie stałego podatku dla wszystkich na 
co nie chciały się zgodzić Stany 

o

 

1357 - podczas powstania dowodzonego przez Stefana 
Marcela Stany zdobyły uprawnienia do periodycznego 
zbierania się 2 razy w roku w celu kontroli nad podatkami i 
wymogły na królu zgodę na wprowadzenia przedstawiciela 
Stanów do ścisłej Rady Królewskiej 

o

 

1439 - uchwalenie przez Stany stałego podatku na utrzymanie 
stałej armii tzw.Taille czyli podatku stałego , bezpośrednio 
pobieranego od dochodów ,płaconego przez ludność 
nieszlachecką ,zastąpił od Aide Royal z 1435 (początek 
upadku znaczenia politycznego Stanów) 

o

 

1484 - Stany zebrały się po raz ostatni ,potem przez około 70 
lat nie zwoływano ich (kształtowanie się monarchii 
absolutnej) 

•  wyrażenie zgody na prowadzenie wojny 
•  prawo przedstawiania zażaleń i postulatów dotyczących naprawy 

urządzeń państwowych 

•  prawo wyrażania zgody na alienację domeny  

•  prawo wyboru króla w przypadku wygaśnięcia dynastii 

ƒ  skład i organizacja Stanów : 

•  Stany mogły być zwoływane przez króla w miejscu i czasie przez 

niego wyznaczonym 

•  od XV wieku obowiązywał system wyborczy : 

o

 

baliwowie i seneszelowie zwoływali szlachtę i 
duchowieństwo na zgromadzenia ,które delegowały 
deputowanych na Stany Generalne 

o

 

deputowani otrzymywali instrukcje mające charakter wiążący  

•  reprezentacja 3 stanów obradowała oddzielnie ,a jednomyślność 

wszystkich stanów była niezbędna do podjęcia uchwały  

o

 

Stany Prowincjonalne : 

ƒ  zgromadzenia o podobnym charakterze co Stany Generalne lecz zwoływane 

w obrębie prowincji 

ƒ  były często zwoływane w celu nałożenia podatków przez króla gdyż łatwo mu 

było narzucić im swoją wolę 

o

 

Parlament :   

ƒ  organ wyłoniony z Rady Królewskiej w celu sądzenia w imieniu króla  
ƒ  składał się z wykształconych prawników ,sędziów zawodowych od XV wieku 

mianowanych dożywotnio  

ƒ  sądził w określonych terminach i posiadał stałą siedzibę (w Paryżu na wyspie 

Cite) ;później istniało 16 Parlamentów na terytorium całej Francji 

ƒ  w przypadku rozpatrywania spraw związanych z arystokracją sądził jako Sąd 

Parów  

ƒ  był sądem najwyższej instancji właściwym dla wszystkich spraw  
ƒ  działał przede wszystkim jako sąd apelacyjny  
ƒ  nie było apelacji od wyroków Parlamentu ,mogła je jedynie skasować Rada 

Królewska 

ƒ  Parlament miał prawo rejestrowania ustaw królewskich 

o

 

Izba Obrachunkowa :  

ƒ  wykształciła się z Rady Królewskiej 
ƒ  zajmowała się kontrolą niższych organów skarbowych i sprawowała 

sądownictwo w sprawach skarbowych  

ƒ  kontrolę nad lokalnymi organami skarbowymi sprawowali skarbnicy Francji 

powoływani przez króla  

•  urzędy centralne - ? 

•  urzędy lokalne : 

o

 

Stany Prowincjonalne : 

ƒ  organ powoływany przez stany  

ƒ  uchwalał podatki ,zajmował się ich ściąganiem i repartycją  

o

 

poborcy - urzędnicy królewscy podporządkowani skarbnikom sprawujący lokalny 
zarząd dochodów z podatków 

o

 

generałowie finansowi i elekci - urzędy powołane przez Stany Generalne w celu 
ściągania podatków nadzwyczajnych ;kraj był podzielony na okręgi skarbowe 
(elekcje) podlegające kolegium 3 elektów wybieranych z każdego stanu jeden ;na 
szczeblu centralnym władzę posiadało 4 generałów finansowych  

 
 
 
 
 

e)Niemcy wczesnośredniowieczne i późnośredniowieczne : 
stosunki społeczno - gospodarcze : 

•  kraj zróżnicowany gospodarczo ,na północy dominował handel i związany z tym rozwój 

miast ,południe typowo rolnicze  

•  stany społeczne : 

o

 

stan szlachecki - od XIII zakaz przyjmowania chłopów do służby rycerskiej oraz 
pasowania chłopa na rycerza ,o przynależności decydowało urodzenie z ojca 
szlachcica ,istniała hierarchia szlachty na bezpośrednich wasali królewskich ,wolne 
rycerstwo i szlachtę krajową 

o

 

ludność wiejska - nie wszędzie wykształciło się poddaństwo ,od XII gospodarka 
czynszowa ,na obszarach zabranym Słowianom chłopi mogli się osiedlać uzyskując 
wolność osobistą (np. Tyrol , Fryzja) ,istniały 2 kategorie chłopów : 

ƒ  poddaństwo osobiste - poddani zazwyczaj byli osadzeni na dworze pana jako 

służba  

ƒ  poddaństwo gruntowe - poddany był dziedzicznie przywiązany do danego 

gruntu i nie mógł go bez zgody pana opuścić  

o

 

mieszczaństwo - stan był otwarty (kto schronił się w mieście przez rok i 6 niedziel 
ten stawał się wolnym) 

rozwój miast : 

•  rodzaje miast : 

o

 

miasta cesarskie - zakładane przez królów w celu osłabiania władztw szczepowych 
,podlegały bezpośrednio królowi ,były związane wobec króla do świadczeń 
pieniężnych i wojskowych   

o

 

miasta biskupie - wyzwolone spod zwierzchnictwa biskupów , podporządkowane 
królowi ,miały większy samorząd niż miasta cesarskie 

o

 

miasta krajowe - zakładane przez świeckich władców terytorialnych , pozostawali w 
większej lub mniejszej zależności od swych panów  

•  ustrój miast : 

o

 

system filialny - przy zakładaniu nowych miast opierano się na sprawdzonych 
wzorcach i ustalano ich ustrój na podstawie ustroju miast założonych wcześniej  

o

 

rada miejska - złożona z rajców wybieranych przez obywateli  

o

 

burmistrz - sprawował funkcje administracyjne ,wybierany zazwyczaj na okres roku 

o

 

wójtowie - urzędnicy pana miasta sprawujący w miastach sądownictwo ,urząd 
wykupiony z czasem przez miasta  

władza cesarska : 

•  wiek X - połowa XIII : 

o

 

962 - król niemiecki Otton I przyjął z rąk papieskich rzymską koronę cesarską  

o

 

królowie osobno koronowali się na króla Niemiec w Akwizgranie oraz osobno 
przyjmowali koronę cesarską w Rzymie  

o

 

koronacja Ottona I nawiązywała do starożytnej koncepcji państwa uniwersalnego - 
ówczesny świat chrześcijański miał 2 zwierzchników :papieża sprawującego 
uniwersalną władzę duchową i cesarza ,którego zadaniem była obrona pokoju w 
świecie chrześcijańskim i walka z poganami ;doprowadziło to do 2 głównych 
problemów : 

ƒ  cesarze uważali się za panów świata ;cesarze panowali oprócz Niemiec w 

Burgundii ,Królestwie Włoskim ,a Fryderyk II panował w Królestwie Sycylii  
; uważali ,że mają prawo do zwierzchnictwa nad nawróconymi ludami 
pogańskimi - w imię tej teorii Fryderyk II roztoczył opiekę nad zakonem 
krzyżackim w Prusach ;głosili ,że tylko oni mogą nadawać monarchom 
korony królewskie 

ƒ  cesarze uważali się za zwierzchników Kościoła i pretendowali do prawa 

obsadzenia tronu papieskiego i do prawa składania papieży z urzędu ,z kolei 
papieże zmierzali do zdobycia prawa obsadzania tronu cesarskiego i 
składania cesarzy z tronu - nie wykluczając możliwości odłączenia korony 
cesarskiej od Królestwa Niemiec ;na tym tle wybuchł w XIII konflikt między 
papieżem Innocentym III a cesarzem Fryderykiem II zakończony złożeniem 
z tronu Fryderyka II i odsunięciem od władzy całej dynastii Hohenstaufów      

o

 

król niemiecki był przedstawicielem państwa na zewnątrz (prawo do prowadzenia 
polityki zagranicznej ,prawo do wypowiadania wojny i zawierania pokoju) ;był 
wodzem naczelnym armii ;jego władza pochodziła od Boga co wzmacniało jego 
autorytet ;posiadał liczne przywileje ekonomiczne tzw.regalia (prawa do bicia 
monety, pobierania ceł ,nadawania praw targowych, regale górnicze) 

o

 

następstwo tronu : 

ƒ  monarchia niemiecka była monarchią elekcyjną  
ƒ  królowie zwykli desygnować za życia swojego następcę i za życia 

przeprowadzali jego wybór 

ƒ  utrwaliła się zasada ,że prawo do tronu ma syn króla i że elekcja odbywa się 

w obrębie rodu co niekiedy prowadziło do podwójnej elekcji i walk o tron  

•   połowa XIII wieku - wiek XV : 

o

 

nastąpił upadek władzy królewskiej w Niemczech i zmierzch uniwersalizmu 
cesarskiego 

o

 

istniały 3 teorie władzy : 

ƒ  teoria "kurialna" - zwierzchnictwo nad władzą świecką przysługuje władzy 

kościelnej  

ƒ  teoria "imperialna" - głosiła równość władzy świeckiej i kościelnej z 

przewagą władzy świeckiej 

ƒ  teoria "koncyliarna" - głosiła zwierzchność soboru nad papieżem ; 

proklamowana na soborze w Konstancji (1414 -1418) ;ograniczała wpływ 
Kościoła na władzę świecką ,monarchowie uzyskali wpływ na obsadzanie 
biskupstw itp 

o

 

od XV wieku cesarstwo rzymskie było już tylko "Cesarstwem Rzymskim Narodu 
Niemieckiego"  

o

 

następstwo tronu : 

ƒ  została unormowana w 1356 przez cesarza Karola IV w Złotej Bulli i 

obowiązywała do końca istnienia Rzeszy w 1806 

ƒ  określono liczbę elektorów (kurfirstów) na 7 - 4 stanowili książęta świeccy 

(król czeski ,palatyn Renu ,margrabia Magdeburski ,książę saski) i 3 
kościelnych(arcybiskupi Moguncji ,Kolonii i Trewiru) 

ƒ  wybór króla miał mieć miejsce we Frankfurcie nad Menem  
ƒ  elektorzy wybierali "króla niemieckiego mającego zostać cesarzem" 

spór o inwestyturę i dominium mundi : 

•  962 - przyjmuje się za umowny początek sporu o inwestyturę ;Otton I wydał dokument w 

którym stwierdzał ,że każdy papież ma być wybierany za zgodą cesarza a koronę cesarską 
mogą nosić tylko władcy niemieccy 

•  reformy kluniackie (od opactwa w Cluny) : 

o

 

Kościół zarządził wybór opatów bez czynnika zewnętrznego 

o

 

bezwzględne posłuszeństwo zakonników opatowi i papieżowi 

•  papież Grzegorz VII (1075 - "Dictatus papae") : 

o

 

decyzji papieża nikt nie może zmieniać 

o

 

nie można sądzić papieża  

o

 

tylko papież może nadawać inwestyturę duchownym 

o

 

tylko papież dysponuje koroną cesarską  

o

 

papież nie może zwolnić poddanych z przysięgi wierności władcy  

•  1077 - cesarz ukarza się przed papieżem 
•  1084 - Henryk IV detronizuje papieża Grzegorza VII i tronizuje papieża Klemensa III, który 

nadaje mu koronę cesarską  

•  kolejny papież Urban II detronizuje Henryka IV 

•  1122 - konkordat w Wormacji : 

 

o

 

Kościół dostaje prawo do obsadzania biskupstw przez wybory kanoniczne  

o

 

cesarze mają prawo jedynie do nadania uposażenia biskupiego 

o

 

król miał możliwość odmowy nadania inwestytury przyszłemu biskupowi  

•  cesarze uważali się za zwierzchników Kościoła i pretendowali do prawa obsadzenia tronu 

papieskiego i do prawa składania papieży z urzędu ,z kolei papieże zmierzali do zdobycia 
prawa obsadzania tronu cesarskiego i składania cesarzy z tronu - nie wykluczając 
możliwości odłączenia korony cesarskiej od Królestwa Niemiec ;na tym tle wybuchł w XIII 
konflikt między papieżem Innocentym III a cesarzem Fryderykiem II zakończony złożeniem 
z tronu Fryderyka II i odsunięciem od władzy całej dynastii Hohenstaufów      

•  Wielkie Bezkrólewie (1254 - 73) - władza cesarka przestała faktycznie istnieć ,a Niemcy 

rozpadły się na drobne księstwa ;zakończyła się elekcją Rudolfa I Habsburga  

kształtowanie się władztw terytorialnych : 

•  od X wieku odrodziły się na terytorium Niemiec dawne księstwa szczepowe na których 

czele stali książęta (hercogowie) ;książęta wybierali ze swojego grona króla niemieckiego  

•  królowie posiadali tzw. regale targowe - zakładali miasta cesarskie na terytoriach państw 

szczepowych ,aby rozbijać ich integralność ;miasta cesarskie podlegały bezpośrednio 
królowi ;w okresie rozkładu państwa uzyskały wiele przywilejów :prawa mennicze ,celne 
,targowe ,zwierzchnictwo sądowe i wojskowe ;miasta były zobowiązane wobec cesarza do 
świadczeń wojskowych i pieniężnych 

•  1180 - walki o tron pomiędzy dynastią Welfów (Henryk Lew) i Hohenstaufów (Fryderyk I) 

zakończona zwycięstwem Fryderyka I ;cesarze w celu osłabienia sił odśrodkowych w 
postaci księstw szczepowych rozdawali ich terytoria w postaci lenn swoim zaufanym 
wasalom ;w ten sposób powstała klasa książąt Rzeszy dzierżących ziemie jako lenna 
bezpośrednio od króla   

•  lenna książęce przekształcały się w coraz bardziej niezależne terytoria tzw. zwierzchnictwa 

terytorialne (Landeshoheit) dzięki przywilejom wymuszanych na cesarzach : 

o

 

przywileje Fryderyka II : 

ƒ  1220 - wydany tylko dla książąt duchownych ;cesarz zrzekał się 

wykonywania niektórych regaliów na obszarze księstw ,prawa zakładania 
nowych miast na ich terenie  

ƒ  1232 - poszerzenie przywilejów na wszystkich książąt Rzeszy 

o

 

Złota Bulla Korola IV z 1356 : 

ƒ  regulowała sprawy elekcji królewskiej  
ƒ  król zrzekał się na obszarze władztw książąt elektorów wszystkich regaliów 

;uznał najwyższe sądownictwo elektorów ,zakazując apelacji od sądów 
elektorskich do sądów królewskich oraz znosząc królewskie prawo ewokacji 
;wprowadziła dziedziczność godności elektorskich według zasady 
primogenitury i niepodzielność terytoriów elektorskich 

Hoftag : 

•  był to nadworny zjazd wasali królewskich 

•  zjazd powoływał wedle uznania król wyznaczając miejsce ,termin i listę osób powołanych  
•  od 1180 uczestniczyli w nich wszyscy książęta terytorialni i bezpośredni wasale Rzeszy ,od 

XIII wieku zaczęto też powoływać przedstawicieli miast cesarskich ; reprezentowali oni 
swoje terytoria - zjazd miał charakter organu federacyjnego   

•  uczestnicy reprezentowali swoje księstwa lub miasta  

•  Hoftag nie miał uprawnień ustawodawczych  
•  uchwała Hoftagu była wymagana w 3 kwestiach : 

o

 

podjęcia przez króla wyprawy koronacyjnej do Rzymu  

o

 

powołania książąt Rzeszy na wyprawę wojenną  

o

 

nałożenia podatków ogólnopaństwowych   

urzędy centralne i lokalne : 

•  urzędy centralne : 

o

 

był to sztab urzędów nadwornych ,jak urząd kanclerza ,cześnika ,marszałka ; urzędy 
te z czasem stały się urzędami dziedzicznymi i były związane z lennami 

o

 

funkcje nadworne w praktyce sprawowali ministeriałowie ,czyli osoby rekrutujące 
się z ludności niewolnej ,którym królowie i możnowładcy powierzali funkcje takie 
jak swoim wasalom (byli nagradzani pieniędzmi lub nadaniami ziemskimi 
,pozostawali w zależności od swojego pana) 

o

 

niektórzy władcy terytorialni zorganizowali własny ,dworski aparat państwowy : 

ƒ  rada nadworna - tworzyli ją zazwyczaj ochmistrz dworu i kanclerz 

•  urzędy lokalne : 

 

o

 

urzędy królewskie : 

ƒ  w związki z powiększeniem się władztw terytorialnych nastąpił zanik 

królewskiej administracji 

ƒ  landwójtowie - sprawowali zarząd dóbr koronnych ;wykonywali sądownictwo 

w imieniu króla 

ƒ  palatyni - urząd wprowadzony przez Ottona I dla sprawowania kontroli nad 

księstwami szczepowymi i pilnowania interesów króla na ich terenie (urząd 
uległ feudalizacji) 

ƒ  burgrabiowie - urzędy królewskie w miastach dla kontroli wykonywania 

przez mieszczan obowiązków wobec króla  

ƒ  langrawaty - księstwa terytorialne powstające z nadań dla urzędników 

królewskich   

o

 

urzędy książęce we władztwach terytorialnych : 

ƒ  amtmani - nowi urzędnicy lokalni (sprawowali władzę w zastępstwie wójtów) 

o

 

urzędy stanowe we władztwach terytorialnych : 

ƒ  Landtagi - sejmiki krajowe : 

•  uchwały przedstawicieli poszczególnych stanów zapadały w 

osobnych kolegiach (szlachta ,duchowieństwo ,ieszczaństwo , chłopi 
bardzo rzadko - ale np w Tyrolu) 

•  posłowie byli uważani za reprezentantów swojego stanu 

•  stany miało prawo oporu wobec władzy księcia we władztwie 

terytorialnym  

•  najważniejszą funkcją było uchwalanie podatków ,ich ściąganie i 

administracja (w ten sposób powstał w Niemczech dualizm 
podatkowy) 

•  Lantagi miały udział w zarządzie kraju i ustawodawstwie władztwa 

terytorialnego np. prawo wyrażania zgody na prowadzenie wojny i 
zawarcie pokoju ,wpływ na obsadę urzędników  

źródła prawa : 

•  rozwój lokalnych praw zwyczajowych  
•  prawo było zróżnicowane dla różnych stanów : 

o

 

prawo ziemskie - właściwe dla szlachty ,Eike von Repkow "Zwierciadło Saskie" - 
spis prywatny ,najstarszy ,po łacinie i po niemiecku - początek niemieckiego języka 
prawniczego  

o

 

prawo miejskie - zwyczajowe prawo lokalne stosowane w mieście ,dzięki systemowi 
filialnemu miasta miały takie same systemy prawne ,źródła prawa : wyroki sądowe 
,porady prawne ,ustawodawstwo miejskie ,akty praktyki sądów miejskich  

o

 

prawo lenne - normowało stosunki lenne ,wynikające z kontraktu między seniorem a 
wasalem  

o

 

prawo dworskie - normowało stosunki prawne chłopskiej ludności poddańczej  

o

 

prawo górnicze  

•  XIV - XV wiek : 

o

 

rozwój ustawodawstwa w księstwach terytorialnych  

o

 

proces przenikania do Niemiec prawa rzymskiego i kanonicznego  

 

f)Anglia w epoce wczesnośredniowiecznej : 
Anglia w okresie anglo - saksońskim : 

•  historia : 

o

 

podbój Brytani przez ludy germańskie (Anglowie i Sasowie) : 

ƒ  V w.n.e - istniało kilka państw plemiennych na terytorium Brytani (Wessex , 

Essex , Sussex , Kent ,East Anglia ,Marcia ,Nortumbria - tzw. heptarchia) 

ƒ  VI w.n.e - przyjęcie chrześcijaństwa (arcybiskupstwo Canterbury) 
ƒ  IX w.n.e - zjednoczenie państwa przez Alfreda Wielkiego króla Wessexu 

o

 

XI w.n.e - podbój Brytani przez Danie (Kanut Wielki) 

•  struktura feudalna : 

o

 

tenowie - możni właściciele ,którzy dzierżyli swoje posiadłości od króla (czasowo 
lub odwołalnie) ;posiadali oni liczne immunitety od króla  

o

 

witenagemot - zgromadzenia na których król i tenowie podejmowali najważniejsze 
decyzję  

o

 

państwo dzieliło się na hrabstwa (na czele ealdormanowie) ,a te na setnie ;w 
hrabstwach i setniach istniały zgromadzenia ludowe zajmujące się sądownictwem  

cechy systemu lennego w państwie anglo - normandzkim :  

•  rozdrobnienie ziem pojedynczych feudałów na terenie całego królestwa  

•  zapobieganie łączenia urzędów z lennami (na terenie hrabstw władzę sprawowali urzędnicy 

królewscy - szeryfowie) 

•  królewska ochrona przed nieprawym zawłaszczeniem ziem przez feudałów (Domesday 

Book - spis ludności  

•  dwustopniowa hierarchia lenna :bezpośredni wasale królewscy i wasale lenników 

królewskich 

•  królowie utrzymali zwierzchnictwo nad wszystkimi wasalami (nie obowiązywała zasada 

"wasal mojego wasala nie jest moim wasalem") 

•  hierarchia lenna służyła przede wszystkim do organizacji wojskowej kraju (ale utrzymał się 

równolegle system pospolitego ruszenia) 

•  feudałowie mieli obowiązek uiszczać świadczenia pieniężne w razie wyprawy wojennej 

(tarczowe)od wasali chcących się uchylić od stawiennictwa wojskowego 

•  swobodna alienacja lenn (lenno mogł nabyć oprócz rycerzy także wolny chłop czy 

mieszczanin) 

stosunki społeczne : 

•  feudałowie : 

o

 

bezpośredni wasale korony - możnowładcy : 

ƒ  podlegali sądowi równych im bezpośrednich wasali korony (sąd parów) 
ƒ  wchodzili w skład Izby Lordów 
ƒ  należy do nich zaliczyć wyższe duchowieństwo  

o

 

pośredni wasale korony : 

ƒ  prawo obsadzania Izby Gmin  

•  ludność wiejska : 

 

o

 

wolni chłopi - zwierzchnia własność ziemi należała do pana i jemu musieli 
świadczyć rentę ,mieli prawo opuszczać ziemię i alienować ją ,od XVI wieku wolni 
posiadacze ziemscy 

o

 

willani - byli przywiązani do ziemi i podlegali podobnym ograniczeniom jak 
osobiści poddani w Niemczech ,od XVI dzierżawcy wieczyści gruntów pańskich  

•  miasta i mieszczanie : 

o

 

XIII - XIV wiek - miasta zaczęły uzyskiwać osobowość prawną  

o

 

miasta musiały świadczyć swojemu panu rentę ,miały przyznany samorząd 
(sądownictwo) ,mogły wysyłać soich przedstawicieli do Izby Lordów   

władza królewska : 

•  był właścicielem całej ziemi angielskiej 

•  był najwyższym zwierzchnikiem lennym (cała ludność musiała mu złożyć przysięgę 

wierności np. przysięga w Salisbury - 1086) 

•  źródła dochodów króla : 

o

 

wpływy z dóbr królewskich  

o

 

dochody z regaliów  

o

 

danina składana przez całą ludność  

o

 

dochody z lenn i tarczowe 

•  był najwyższym strażnikiem pokoju  
•  sprawował nadzór nad sądownictwem królewskim 

•  był podporządkowany prawu boskiemu i prawu lennemu (dopiero od 1215 istniało prawo 

oporu - tak zdetronizowano Edwarda II i Ryszarda II) 

•  następstwo tronu : 

o

 

tron był dziedziczny w obrębie rodu  

o

 

do sukcesji dopuszczone były także kobiety ,ale jedynie w przypadku braku 
męskiego potomstwa (system kognatyczny) 

o

 

od 1301 następca tronu angielskiego nosił tytuł księcia Walii 

o

 

1445 - 1448 rozegrała się wojna sukcesyjna (wojna Dwóch Róż) - tron przejął 
Henryk Tudor jako Henryk VII zapoczątkowując nową dynastię) 

urzędy centralne : 

•  seneszel (steward) ,cześnik (buttler) ,komornik (chamberlain) , konetabl (constabl) 

•  do XIII wieku wielki justycjariusz - główny pomocnik i zastępca króla 

•  od XIV wieku kanclerz - sprawował pieczęć (kontrola nad dokumentami wychodzącymi z 

kancelarii królewskiej) , powierzono mu sąd kanclerski 

•  kuria królewska : 

o

 

dygnitarze nadworscy i bezpośredni wasalowie wezwani przez króla na naradę  

o

 

miała charakter doradczy  

o

 

wykonywała sądownictwo w sprawach między wasalami korony  

o

 

wyróżniano Wielką Radę i Radę Zwyczajną  

o

 

organy wywodzące się z kurii królewskiej : 

ƒ  Exchequer - najwyższy organ skarbowy ;był kasą skarbową ,instytucją 

kontrolującą rachunki ,trybunałem sądowym dla spraw skarbowych  

ƒ  Sąd Ławy Królewskiej i Sąd Spraw Pospolitych 
ƒ  Parlament 
ƒ  Rada Zwyczajna (od XII wieku ;skupiał grupę wyższych urzędników , blisko 

współpracujących z królem i przez niego powoływanych) 

Wielka Karta Wolności 1215 : 

•  wolność osobista - żaden wolny człowiek nie może być uwięziony ani pozbawiony mienia 

,wyjęty spod prawa czy wygnany ,inaczej jak tylko na podstawie prawomocnego wyroku 
równych mu lub z mocy prawa krajowego 

•  przywileje miast  

•  dla nałożenia podatków potrzebna jest zgoda Rady Królestwa (w jej skład wchodzili 

bezpośredni wasale króla) 

•  prawo oporu w przypadku nie przestrzegania przez króla postanowień Karty  

kształtowanie się i kompetencje parlamentu : 

•  geneza : 

o

 

od 1213 królowie powoływali Wielką Radę w rozszerzonym składzie wzywając na 
nią wyznaczonych przez szeryfów przedstawicieli rycerstwa   

o

 

1254 -1264 - delegaci przestawali być wybierani przez szeryfów ,a zaczęli być 
wybierani w hrabstwach 

o

 

1265 - po zwycięstwie Szymona de Montfort nad Henrykiem III (pod Lewis) do 
Wielkiej Rady weszli także przedstawiciele miast 

•  skład : 

o

 

Izba Wyższa (Izba Lordów) - w jej skład wchodzili przedstawiciele Kościoła , 
możnowładcy (bezpośredni wasale króla) oraz osoby wprowadzone do Izby nadając 
im godność para) 

o

 

Izba Niższa (Izba Gmin) : 

ƒ  w jej skład wchodzili przedstawiciele rycerstwa (hrabstw) i 

uprzywilejowanych miast  

ƒ  byli powoływani w drodze wyborów : 

•  hrabstwa i miasta delegowały po 2 posłów 

•  czynne prawo wyborcze - mieli właściciele ziemscy posiadający 

określone wysokie dochody i mieszczanie posiadający odpowiednio 
wysokie dochody 

•  bierne prawo wyborcze - z hrabstwa wybierać można było tylko 

szlachcica ,w miastach decydowały dochody 

ƒ  funkcję przewodniczącego sprawował przedstawiciel rycerstwa (szlachty) 
ƒ  większość w Izbie Niższej posiadały miasta 
ƒ  do XV wieku posłowie byli związani instrukcjami poselskimi ,ale od XV 

wieku traktowano ich jako reprezentacje narodową  

ƒ  posłowie byli chronieni mirem królewskim 

•  uprawnienia Parlamentu : 

o

 

sądownictwo : 

ƒ  najwyższa instancja sądowa 
ƒ  instytucja sądzenia przestępstw popełnionych przez lordów (parów) 
ƒ  sądzenie spraw na podstawie impeachment (wniesienie skargi przez Izbę 

Gmin przeciw osobom oskarżonym o nadużycie władzy) 

ƒ  act of attainder - Parlament mógł uchwalić taką ustawę orzekającą karę 

śmierci lub wygnanie w stosunku do jakiegoś przedstawiciela władzy bez 
żadnego postępowania sądowego 

o

 

finanse : 

ƒ  1297 - Parlament musiał wydać zgodę na wprowadzenie przez króla nowych 

podatków  

 
 
 

o

 

ustawodawstwo : 

ƒ  XIV - żadna ustawa nie może być ważna bez zgody króla, Izby Lordów i 

Izby Gmin 

ƒ  projekt ustawy (bill) musiał być uchwalony kolejno przez obie Izby ,a 

następnie był przesyłany królowi do zatwierdzenia  

ƒ  król miał w Parlamencie stanowisko równorzędne z Izbą Lordów i z Izbą 

Gmin  

ƒ  król miał inicjatywę ustawodawczą   
ƒ  Parlament był zwoływany tylko na żądanie króla i to on decydował o miejscu 

,w którym będą prowadzone obrady (zazwyczaj opactwo Westminsterskie) 

•  cechy parlamentaryzmu : 

o

 

parlament był dwuizbowy (Izba Wyższa - możnowładcy ,Izba Niższa - 
mieszczaństwo i szlachta) ;prawa wyborcze oparte na cenzusie majątkowym 

o

 

podejmowanie przez Parlament uchwał w drodze kolejnego rozpatrywania spraw 
przez obie izby  

o

 

król miał stanowisko równorzędne z obiema izbami Parlamentu 

o

 

impeachment - forma kontroli Parlamentu nad organami władzy królewskiej  

o

 

posłowie byli reprezentantami narodu i podlegali ochronie (nietykalność poselska) 

zarząd lokalny : 

•  Anglia dzieliła się na hrabstwa ,które były nadawane dziedzicznie jako lenna wybitnym 

wasalom (lennik hrabstwa nosił tytuł hrabiego) 

•  faktyczną władzę w hrabstwach sprawowali nominowani przez króla szeryfowie , którzy 

pobierali uposażenie z części zebranych podatków 

•  królowie nominowali sędziów pokoju (8 w hrabstwie) - zajmowali się sądownictwem i 

administracją ,musieli pochodzić z hrabstwa i płacić odpowiednio wysoki podatek  

•  hrabstwa podzielone były na setnie  
•  w miastach rozpowszechniony był samorząd - o obsadzie urzędów decydowało 

zgromadzenie mieszkańców 

sądownictwo : 

•  rozwinięte sądownictwo królewskie 

•  1295 - Statuty Westminsterskie - król zrzekał się dalszego rozszerzania zakresu działalności 

swoich  

•  funkcje sądowe wykonywała w imieniu króla kuria królewska podzielona na : 

o

 

Izba Lordów - sąd najwyższej instancji odwoławczej oraz uprawnienia do sądzenia 
Lordów 

o

 

Sąd Spraw Pospolitych - sprawy cywilne  

o

 

Sąd Ławy Królewskiej - sprawy karne  

o

 

Sąd Exchequeru - rozpatrywał skargi przeciw koronie w dziedzinie skarbowej  

•  Sąd Kanclerski - załatwiał petycje kierowane do króla według zasad słuszności - equity  

•  Sąd koronny delegowany - podział Anglii na 6 okręgów sądowych ,pełnił funkcje 

objazdowe i rozpatrywał sprawy cywilne i karne  

•  Sądy przysięgłych - instytucja procesowa ze szczególną formą udziału czynnika ludowego 

,przysięgły musiał wybrany spośród ziemian zamieszkałych w hrabstwie i płacących 
odpowiedni podatek ,istniały 3 rodzaje Sądów przysięgłych : 

o

 

Wielka Ława - składała się z 23 przysięgłych ,decydowała czy sprawę należy 
umorzyć czy nadać jej dalszy bieg 

o

 

Ława orzekająca dla spraw karnych - składała się z ławy przysięgłych która 
decydowała o winie i fachowych sędziów nominowanych którzy decydowali o karze    

o

 

Ława dla spraw cywilnych - składała się z ławy przysięgłych którzy orzekali o stanie 
faktycznym i sędziów fachowych którzy decydowali o karze  

 

g)Państwo kijowskie : 
powstanie państwa kijowskiego : 

•  VI wieczni pisarze bizantyjscy piszą o Słowianach ,że dzielą się na plemiona posiadające 

swoich przywódców ,a najważniejsze sprawy rozstrzygane są na wiecach 

•  VIII - IX - powstanie organizacji plemiennych  

•  IX - początek jednoczenia się plemion spowodowany : 

o

 

dogodnym położeniem na szlakach handlowych  

o

 

zagrożenie zewnętrznymi atakami 

•  IX - powstanie dwóch ośrodków państwowych :Nowogrodu i Kijowa ;zjednoczenia państw 

po pokonaniu przez władcę Nowogrodu - Olega Kijowa  

•  okres 879 - 1054 w dziejach państwa kijowskiego był okresem umacniania się państwa : 

o

 

podbito państwo Chazarów 

o

 

obrona przed najazdem Pieczyngów 

o

 

nawiązano stosunki handlowe z Bizancjum 

o

 

988 - przyjęto chrzest z Bizancjum 

•  1054 - podział państwa przez Jarosława pomiędzy synów doprowadził do walk pomiędzy 

potomkami o władcę zwierzchnią  

•  XII - zjednoczenie państwa przez Włodzimierza Monomacha  

stosunki społeczno - gospodarcze : 

•  rozwój gospodarczy nastąpił wskutek korzystnego położenia na szlakach handlowych  

•  struktura społeczna : 

o

 

wolni chłopi (smerdowie) - posiadali własne gospodarstwa ,w XI wieku ta grupa 
zaczęła zanikać wskutek uzależniania się od panów 

o

 

niewolni - rekrutowali się z jeńców wojennych ,osadzano ich na roli w zamian za 
rentę feudalną  

o

 

chłopi poddani  

o

 

panowie feudalni - bojarzy ,posiadali wielkie własności ziemskie ,byli zobowiązani 
do służby wojskowej ,przysługiwały im immunitety  

władza książęca : 

•  uprawnienia : 

o

 

książę miał bardzo silną władzę :był najwyższym wodzem ,miał najwyższą władzę 
sądową ,administracyjną oraz ustawodawczą  

o

 

państwo miało charakter patrymonialny  

o

 

król posiadał Drużynę składającą się z rycerzy ,którzy w ramach zapłaty dostawali 
ziemię - w ten sposób wykształcili się bojarzy 

o

 

początkowo wielcy książęta kijowscy zarządzali bezpośrednio tylko księstwem 
kijowskim ,a na innych ziemiach (podbitych) rządzili ich namiestnicy 

o

 

w połowie X wieku usunięto miejscowe książęta (nadano państwu jednolity 
charakter) 

•  następstwo tronu : 

o

 

obowiązywały 3 zasady sukcesji tronu : 

ƒ  zasada senioratu - prawo do tronu miał najstarszy z rodu 
ƒ  zasada ojcowizny - prawo do tronu miali tylko potomkowie w lini prostej  
ƒ  elekcja   

urzędy centralne : 

•  urzędnicy rekrutowali się z dworu książęcego : 

o

 

dworski - zarządca gospodarstwa królewskiego 

o

 

wojewoda - dowódca sił wojskowych  

•  zjazdy feudalne - zwoływane przez władcę w wyjątkowo ważnych sprawach ; obradowali 

na nich najważniejsi bojarzy (np .Lubacz ,Witiczew) 

urzędy lokalne : 

•  posadnicy (wołostielowie) - urzędnicy królewscy rezydujący w grodach ;posiadali fynkcje 

sądowe ,wojskowe ,skarbowe ;ich pomocnikami byli ciwunowie 

źródła prawa : 

•  prawo sądowe rozwijało się jako prawo zwyczajowe  

•  X wiek - dogowory (traktaty) zawarte pomiędzy książętami kijowskimi i cesarzami 

bizantyjskimi dotyczące stosunków handlowych między państwami (zawarte są w nich 
przepisy prawa karnego ,prywatnego ,procesowego i prawa międzynarodowego 
prywatnego) 

•  XI - Ruska Prawda (spis prawa zwyczajowego) : 

o

 

spisany w języku ruskim najstarszy słowiański zbiór prawa 

o

 

można wyróżnić 2 redakcje : 

ƒ  Krótką Prawdę - powstała później ,za panowania Jarosława i jego synów 

;skrócona wersja Obszernej Prawdy 

ƒ  Obszerna Prawda - zawiera systematyczny zbiór przepisów zawartych w 

Krótkiej Prawdzie oraz szereg ustaw wydanych przez książąt kijowskich od 
czasów panowania Włodzimierza Monomacha 

o

 

zawiera przepisy z dziedziny prawa sądowego :prawo karne ,procesowe i prywatne 

o

 

obrazuje ówczesne stosunki pomiędzy stanami (na przykład za zabicie szlachcica 
groziła sroższa kara niż za zabicie chłopa) 

o

 

ugruntowała zasadę terytorialności prawa 

o

 

przejęła dużo z prawa rzymskiego (przez Bizancjum) 

 

h)Rosyjska monarchia stanowa : 

•  rys historyczny : 

o

 

okres zjednoczenia Rosji : 

ƒ  początek XVI - dołączenie Pskowa i księstwa Riazańskiego 
ƒ  rozbicie Złotej Ordy i zdobycie Chanatu Kazańskiego i Astrachańskiego  
ƒ  koniec XVI - panowanie rosyjskie sięga po Ural i Ob ,od połowy XVII - po 

morze Ochockie  

o

 

1598 - wygasa dynastia Rurykowiczów (okres walk o tron ,dymitriada) 

•  stosunki gospodarczo - społeczne : 

o

 

rozwój gospodarki folwarczno - pańszczyźnianej  

o

 

poddaństwo  

o

 

bojarowie : 

ƒ  monarchia podjęła walkę z możnowładztwem (bojarami) 
ƒ  w walce przeciw bojarom monarcha szukał poparcia w warstwie średniej 

szlachty  

ƒ  opricznina - część terytorium państwa z której wysiedlono bojarów ,by 

osiedlić ich w innych okręgach ,a ziemie rozdać dworianom  

o

 

ludność wiejska : 

ƒ  panowie mieli prawo do samodzielnego wyznaczania pańszczyzny  
ƒ  chłopu przysługiwał 2 tygodniowy termin w roku w którym mógł opuścić 

wieś pana  

ƒ  pan mógł sprzedać chłopa bez ziemi ,chłop nie mógł zawrzeć małżeństwa bez 

zgody pana ,nie mógł wnosić przed sądem skargi przeciw panu  

ƒ  powstania chłopskie :Bołotnikowa ,Riazina  

o

 

mieszczaństwo : 

ƒ  goście - godność nadawana przez cara najbogatszym kupcom - nie musieli 

płacić podatków ,mogli nabywać ziemie  

ƒ  zróżnicowane majątkowo  

•  ustrój państwa : 

o

 

władza carska - była bardzo silna ,praktycznie nieograniczona  

o

 

Sobór Ziemski : 

ƒ  w skład Soboru wchodziły :Duma Bojarska ,Święty Sobór , przedstawiciele 

dworiaństwa ,ludności miejskiej i strzelców 

ƒ  poszczególne stany obradowały osobno i podejmowały decyzje ,które nie 

były wiążące dla cara 

ƒ  stany dokonywały wyboru cara (zasada dziedziczności tronu w rodzinie 

Romanowów ustaliła się w końcu XVII wieku) 

ƒ  sobory uchwalały nowe podatki ,rozstrzygały sprawy wojny i pokoju , 

uchwalały ważne ustawy 

o

 

Duma Bojarska : 

ƒ  organ doradczy cara  
ƒ  wchodziły do niej osoby powołane przez cara (utrata arystokratycznego 

charakteru) 

ƒ  współdziałała z carem przy załatwianiu najważniejszych spraw państwowych  
ƒ  miała uprawnienia sądowe jako instancja odwoławcza i sąd I instancji w 

sprawach o przestępstwa polityczne  

•  podział administracyjny : 

o

 

Prikazy - organa centralne powołane do zarządzania określonymi resortami zarządu 
centralnego ;na czele prigazów stał bojar ,który współpracował z grupą urzędników - 
diaków 

o

 

podział kraju na powiaty ,w których władzę sprawowali namiestnicy został zniesiony 
przez Iwana IV ,który wprowadził organy samorządowe : 

ƒ  samorząd gubny - obejmował funkcje sądowe w zakresie ścigania i sądzenia 

rozbójników ;gubny starosta musiał być szlachcicem ,gubni przysięgli 
chłopami ,samorząd wybierał ogół mieszkańców  

ƒ  samorząd ziemski - miał uprawnienia sądowe (sądził sprawy tylko 

mieszczan),skarbowe ,gospodarcze i policyjne ,wybierani przez ogół 
mieszkańców  

•  źródła prawa : 

o

 

Sudiebnik - 1497 - prawo powszechne dla całego państwa ,przepisy dotyczą głównie 
sądownictwa i procesu  

o

 

Carski Sudiebnik - 1550 - rozszerzona wersja z 1497 ,zawierała przepisy także z 
prawa karnego i cywilnego  

o

 

Sobornoje Ułożenije - 1649 - około 1000 artykułów ze wszystkich dziedzin prawa 
,obowiązywał do XIX wieku  

 

i)Francuska monarchia absolutna : 
rys historyczny : 

•  trwały od Ludwika XI (1461) do Ludwika XVI (1789) 

•  francuska monarchia absolutna przechodziła 3 okresy kryzysu : 

o

 

druga połowa XVI wieku - reformacja 

o

 

połowa XVII wieku - walki możnowładztwa o władzę ,zwycięstwo Ludwika XIII 
(kardynał Richelieu) ,Ludwik XIV (Mazarin) wchodzi na tron jako władca absolutny 

o

 

druga połowa XVIII wieku - panowanie Ludwika XV i Ludwika XVI 

o

 

 

stosunki społeczno - gospodarcze : 

•  stosunki gospodarcze : 

o

 

rozwój kapitalizmu przy ciągłych strukturach feudalnych  

o

 

merkantylizm - miarą bogactwa kraju jest ilość posiadanego złota i srebra (przewaga 
eksportu nad importem) 

o

 

fizjokratyzm - prymat rolnictwa w życiu gospodarczym ,domagali się zniesienia 
wszelkich ograniczeń życia gospodarczego   

•  stosunki społeczne : 

o

 

duchowieństwo - podporządkowani sądownictwu kościelnemu ,wolność podatkowa 
,od XVI spełniali na rzecz państwa określone przez siebie świadczenia ,podział na 
duchowieństwo niższe i wyższe  

o

 

szlachta - monarchia absolutna otworzyła dostęp do stanu szlacheckiego : 

ƒ  szlachta rodowa : 

•  szlachta dworska - arystokracja ,potomkowie dawnych feudałów 

•  szlachta prowincjonalna - mieszkająca na stałe na wsi i czerpiąca 

dochody ze swoich dóbr 

ƒ  szlachta urzędnicza - osoby nobilitowane ,zazwyczaj pochodzenia 

mieszczańskiego   

o

 

stan trzeci (mieszczaństwo ,chłopi) : 

ƒ  mieszczaństwo - wzrost znaczenia wskutek bogacenia się miast 
ƒ  chłopi - istnieli chłopi poddani i chłopi czynszowi  

król : 

•  król nie jest ograniczony w swojej władzy i nie podlega żadnym prawom ,poza prawami 

boskimi ,nie jest przed nikim odpowiedzialny  

•  władza królewska jest jedyną władzą w państwie (omnipotencja) - do króla należy władza 

wykonawcza ,ustawodawcza ,sądowa  

•  król decydował o wojnie i pokoju ,był naczelnym dowódcą  

•  król sprawował zarząd krajem za pomocą centralistycznej i biurokratycznej administracji   
•  prawa fundamentalne monarchii (prawa którym król musiał się podporządkować) - na straży 

praw fundamentalnych stał Parlament : 

o

 

prawo następstwo tronu 

o

 

niepozbywalność domeny królewskiej  

o

 

król musi być katolikiem  

o

 

władza królewska jest niezależna od władzy duchownej  

•  uzasadnienie władzy absolutnej - Bodinus mówi ,że władza królewska nie jest ograniczona 

żadnym prawem i podległa tylko prawom boskim   

urzędy centralne : 

•  istnieją dwie kategorie urzędów : 

o

 

dziedziczne  

o

 

komisaryczne - obsadzane przez króla  

•  administracja królewska oparta jest na urzędach obsadzanych przez  króla  

•  Parlament : 

o

 

posiadał prawo do rejestracji ustaw  

o

 

mógł przesyłać królowi remonstracje (poprawki do ustaw) - rodzaj weta 
zawieszającego  

o

 

w przypadku nie przyjmowania przez Parlament ustaw królewskich król musiał udać 
się osobiście do Parlamentu paryskiego i wobec sędziów nakazywał przyjęcie 
ustawy lub uchwalić ustawę inną drogą (przez postanowienie Rady) 

•  urzędy ministerialne : 

o

 

kanclerz - trzymał pieczęć królewską ,sprawował nadzór wszystkich dokumentów 
królewskich ,był zwierzchnikiem sądów ,nadzorował funkcjonowanie wszystkich 
rad królewskich ,przewodniczył Radzie Stron (sprawy sądowe) 

o

 

sekretarze stanu - wywodzili się z notariuszy kancelarii królewskiej ;ich kompetencje 
były różne w zależności od okresu ,w XVI wieku wyróżniano resorty spraw 
zagranicznych ,spraw wojny ,spraw marynarki ,spraw dworu  

o

 

Generalny kontroler finansów - zajmował się sprawami finansowymi (budżet , 
podatki) ,roboty publiczne ,rolnictwo ,handel ,przemysł  

o

 

Ministeriat - kanclerz ,sekretarze stanu (4) ,generalny kontroler finansów : 

ƒ  ministrowie nie tworzyli żadnego kolegium ,współpracowali bezpośrednio z 

królem lub na posiedzeniach Rady Królewskiej  

ƒ  nie mieli prawa do podejmowaniu decyzji w swoim imieniu (decyzja należała 

zawsze do króla) 

ƒ  byli odpowiedzialni tylko przed królem  

•  Rady Królewskie : 

o

 

Rada Stron Procesowych - przewodniczył kanclerz ,brali w niej udział 4 sekretarze 
stanu ,arystokraci i 30 radców reprezentujących wszystkie trzy stany, pełniła funkcje 
sądowe - sąd kasacyjny ,trybunał kompetencyjny , stanowiła prototyp sądu 
administracyjnego  

o

 

Rada Stanu - przewodniczył jej król ,w skład wchodziło kilka osób powołanych 
przez króla ,członków Rady nazywano ministrami stanu ,Rada zajmowała się 
najważniejszymi sprawami państwowymi  

o

 

Rada Depesz - obradowała pod przewodnictwem króla z udziałem wszystkich 
ministrów członków Rady Stanu i właściwych ministrów ,przedmiotem jej obrad 
były sprawy wewnętrzne  

o

 

Rada Finansowa - organ pomocniczy generalnego kontrolera finansowego 

•  Stany Generalne : 

o

 

ostatni raz zwołane w 1614 przez Marię Medici po śmierci Henryka IV (odtąd 
zamilkły na 175 lat) 

urzędy lokalne : 

•  gubernatorzy - zastąpili baliwów ,rekrutowali się z arystokracji ,byli mianowani na 3 lata i 

przebywali głównie na dworze królewskim ,a na teren swoich prowincji mogli się udawać 
tylko za zgodą króla (chodziło o nie prowokowanie tendencji separatystycznych w 
państwie) ,ich uprawnienia przejęli intendenci 

•  intendenci - sprawowali władzę w okręgach generalnych (było ich 30) ,nominowani przez 

króla w Radzie ,podporządkowani byli bezpośrednio Radzie Królewskiej ,od ich decyzji 
można się było odwołać tylko do Rady Królewskiej ,posiadali swoje biura  ,na niższym 
szczeblu podporządkowani byli im subdelegaci rezydujący  w głównych miastach okręgu 
generalnego  

sądownictwo : 

•  sądownictwo patrymonialne - podlegało kontroli królewskiej ,senior musiał powoływać 

kompetentnego sędziego ,od wyroków przysługiwała apelacja do sądów królewskich  

•  sądownictwo kościelne - zakres kompetencji ograniczony do wewnętrznych spraw kościoła i 

do spraw małżeńskich  

•  sądy miejskie - zajmowały się tylko drobnymi sprawami porządkowymi  

•  sądownictwo królewskie : 

o

 

delegowane : 

ƒ  Sądy patrymonialne  
ƒ  Sądy prewotalne - drobne sprawy cywilne i karne  
ƒ  Sądy baliwialne - sąd odwoławczy od sądów prewotalnych ,sąd I instancji dla 

szlachty 

ƒ  Sądy prezydialne - sądy odwoławcze od sądów baliwilnych  
ƒ  Parlament - sąd najwyższej instancji  

o

 

zastrzeżone - wykonywał je król osobiście albo w Radzie Stron : 

ƒ  Placet - petycje skierowane do króla o sprawiedliwość  
ƒ  Listy opieczętowane - rozkaz królewski nakazujący wydanie wyroku 

skazującego bez sądu 

ƒ  ewokacja - prawo wniesienia przez króla każdej sprawy przed własne oblicze  
ƒ  Listy "committimus" i sądy komisarskie - prawo króla do przekazywania 

spraw pomiędzy sądami wedle jego uznania i prawo wyznaczenia 
specjalnych sędziów 

ƒ  Kasacja wyroku  
ƒ  Listy sądowe - miał prawo zmiany orzeczonej kary  

stosunek państwa do wyznań : 

•  stosunki z Kościołem katolickim : 

o

 

spór o obsadzanie urzędów kościelnych : 

ƒ  wyższe beneficja kościelne obsadzane były w drodze wyboru kanonicznego 

(wybory katedralne) 

ƒ  1432 - sobór w Bazylei uchwalił tezę o wyższości soboru nad papieżem 
ƒ  1438 - Sankcja Pragmatyczna z Bourges - wybór kanoniczny biskupów , ale 

król ma prawo zalecić elektorom własnego kandydata 

ƒ  1516 - konkordat w Bolonii - król przedstawiał swojego kandydata 

papieżowi ,papież nadawał mu inwestyturę kanoniczną ,po czym kandydat 
składał królowi przysięgę wierności i przyjmował od niego beneficjum 

o

 

gallikanizm - tendencje do stworzenia odrębnego francuskiego Kościoła narodowego  

•  stosunki z protestantami : 

o

 

1598 - edykt nantejski ,Henryk IV - hugenoci uzyskali równouprawnienie z 
katolikami i równy dostęp do urzędów ,jednak kult protestancki mogli swobodnie 
uprawiać tylko prywatnie ,kult publiczny przyznano im tam gdzie kult był 
poprzednio sprawowany i w miejscowościach ,które należały do pana wyznania 
kalwińskiego ,przyznano im 124 miejscowości  

o

 

1629 - kardynał Richelieu siłą odebrał hugenotom posiadane twierdze  

o

 

1685 - Ludwik XIV odwołał edykt nantejski   

źródła prawa : 

•  rozwój prawa zwyczajowego i wpływ prawa rzymskiego (baliwowie spisywali prawa 

zwyczajowe w swoich okręgach) 

•  ustawodawstwo królewskie : 

o

 

ordynans o postępowaniu cywilnym z 1667 - kodyfikacja prawa cywilnego 

o

 

ordynans o postępowaniu karnym z 1670 -  

o

 

ordynans o handlu z 1673  

 
 
 
 
 

 

j)Niemcy w wieku XVI - XVIIII : 
typy terytoriów niemieckich : 

•  księstwa (świeckie księstwa Rzeszy ,księstwa biskupie ,mniejsze terytoria świeckie i 

kościelne) 

•  miasta Rzeszy  

•  posiadłości wolnych rycerzy  

stosunki społeczno - gospodarcze : 

•  szlachta : 

o

 

szlachta wyższa : 

ƒ  elektorzy - wchodzili w skład kolegium wybierającego cesarza 
ƒ  książęta - władcy na rozległych terytoriach ,którzy zasiadali w Sejmie Rzeszy 

jako wiryliści 

ƒ  nieksiążęta - władcy na bezpośrednio zależnych od Rzeszy terytoriach , 

zasiadali w Sejmie ,ale nie mieli indywidualnych głosów  

o

 

szlachta krajowa - szlachta osiadła we władztwach terytorialnych ,miała wpływ na 
zarząd władztw ,posiadała liczne przywileje ,ale nie miała reprezentacji w Sejmie 

o

 

wolne rycerstwo Rzeszy - rycerze bezpośrednio zależni od cesarza  

•  duchowieństwo - wyższe duchowieństwo nie miało własnej reprezentacji w Sejmie , 

chodzili w skład tych samych kolegiów co przedstawiciele świeccy 

•  mieszczaństwo  

•  ludność wiejska  

Reichstag : 

•  powstał przez zreformowanie Hoftagu 

•  jego skład tworzyli zwierzchnicy terytorium Rzeszy i przedstawiciele miast Rzeszy (organ 

miał charakter federalistyczny) 

•  uprawnienia Reichstagu : 

o

 

ustawodawstwo w sprawach Rzeszy  

o

 

decyzja o wojnie lub pokoju  

o

 

zawieranie traktatów międzynarodowych 

o

 

uchwały podatkowe  

o

 

sprawy rekrutacji wojska  

•  uchwały Reichstagu wymagały akceptacji cesarza 

•  Reichstag zwoływał cesarz za zgodą elektorów i wyznaczał miejsce odbycia się sesji  
•  w okresie przerw między sesjami funkcjonowała wybrana przez Reichstag komisja tzw. 

Deputacja ,której uchwały podlegały zatwierdzeniu przez cesarza (w 1663 Reichstag 
przekształcił się w sejm nieustający z siedzibą w Regensburgu - wtedy zamiast władców 
zasiadali w nim ich posłowie ,którzy byli związani instrukcjami od władcy) 

•  w skład Sejmu Rzeszy wchodziły 3 kolegia : 

o

 

kolegium książąt elektorów    

o

 

kolegium książąt Rzeszy - wchodzili wszyscy (oprócz elektorów) władcy terytorialni 
bezpośrednio podporządkowani cesarzowi i posiadający tzw. stanowość państwową 
;właściwi książęta świeccy i duchowni mieli głosy wirylne (94) pozostali członkowie 
(141) mieli głosy razem 6 głosów kurialnych  

o

 

kolegium miast - kolegium miast tworzyło dwie ławy (reńską i szwabską) , każde 
miasto miało 1 głos  

•  wniosek uchwalony przez wszystkie 3 kolegia stawał się ustawą po zatwierdzeniu przez 

cesarza  

•  wszystkie uchwały ogłoszone na jednej sesji ogłaszano jako reces cesarski  

urzędy centralne i lokalne :  

•  reformy państwa z panowania Fryderyka III  ,Maksymiliana I i Karola V : 

o

 

1512 - podzielono Rzesze na 10 obwodów  

o

 

1495 - wprowadzono Sąd Kameralny Rzeszy 

•  urzędy centralne : 

o

 

organa doradcze cesarza (kancelaria i Rada Nadworna) stopiły się z organami 
centralnymi krajów dziedzicznych (kanclerzem był nominalnie arcybiskup 
Moguncji); Rada Nadworna Rzeszy ,obsadzana przez cesarza ,posiadała w XVII 
wieku jedynie niektóre sądowe uprawnienia   

o

 

administracja królewska praktycznie całkowicie zniknęła na terytorium Rzeszy, 
ponieważ wiele jej terytoriów przybrało postać samodzielnych państw: 

ƒ   o charakterze publicznoprawnym : 

•  tron dziedziczony w drodze primogenitury  
•  zasada niepodzielności państwa jako rzeczy publicznej 

•  władza monarsza jest to powierzony przez Boga urząd ,a zadaniem 

monarchy jest dbać o troskę ogółu 

ƒ  suwerenność na zewnątrz : 

•  pokój westfalski z 1648 przyznał państwom Rzeszy suwerenność i 

prawo do prowadzenia niezależnej polityki zagranicznej (zakaz 
zawierania przez książąt Rzeszy przymierzy przeciw Rzeszy i 
prowadzenia wojny z cesarzem lub między sobą) 

ƒ  suwerenność wewnętrzna :   

•  monarchie stanowe - podział zwierzchnictwa państwowego między 

władców i stany reprezentowane przez Landtag (Wirtembergia 
,Hanower) 

•  monarchie absolutne - całość władzy w państwie należała do 

monarchy (Prusy .Austria)  

Sąd Kameralny Rzeszy :  

•  powołany do życia 1495 ,powstał jako trybunał dla całej Rzeszy  

•  kompetencje : 

o

 

sąd pierwszej instancji - rozstrzygał spory między władcami terytorialnymi , między 
osobami podlegającymi różnym władcom oraz skargi cywilne przeciw władcom 
terytorialnym  

o

 

sąd odwoławczy - rozpatrywał apelacje w sprawach cywilnych od wyroków sądów 
władców terytorialnych jeśli wartość przedmiotu sporu wynosiła > 400 talarów 
(działalność jako sądu odwoławczego malała ponieważ część władców posiadało 
privilegium de non appelando) 

•  cesarz nie miał  żadnego wpływu na działalność Sądu Kameralnego Rzeszy  

 
 

•  skład : 

o

 

król powoływał przewodniczącego i 4 przewodniczących senatów sądowych 

o

 

stanowiska asesorów 16 - 50 wybierały stany ;połowa miała pochodzić z 
mieszczaństwa ,a połowa ze szlachty 

o

 

sądził na podstawie ustaw Rzeszy i prawa powszechnego (rzymskiego) 

źródła prawa : 

•  recepcja prawa Rzymskiego  

•  Carolina : 

o

 

ogłoszona przez Karola V w 1532  

o

 

doprowadziła do zjednolicenia prawa karnego w Niemczech 

o

 

miał charakter posiłkowy w stosunku do praw obowiązujących w księstwach  

o

 

zawiera przepisy z zakresu prawa karnego materialnego i formalnego  

o

 

wprowadzenie postępowania inkwizycyjnego  

 

k)Anglia - monarchia absolutna : 

•  władza królewska i Parlament : 

o

 

Izba Lordów - zasiadała w niej grupa możnowładców i przedstawiciele nowej 
kreowanej przez króla arystokracji i nominowani przez niego biskupi  

o

 

Izba Gmin - zasiadali przedstawiciele średniej szlachty i mieszczaństwo  

o

 

Henryk VIII całkowicie podporządkował sobie Parlament  

o

 

1539 - Act of Proclamation - ustawa uprawniała króla do wydawania w szerokim 
zakresie proklamacji ,rozporządzeń ,które miały moc obowiązującą na równi z 
ustawami uchwalanymi przez Parlament   

•  organa centralne : 

o

 

Rada Królewska została zreformowana przez Henryka VIII i przybrała nazwę Tajnej 
Rady - mianował ją król ,w jej skład wchodzili :Lord Kanclerz , Kanclerz 
Szachownicy ,Sekretarze Stanu (było ich 2 ,kompetencje mieli oddzielone 
terytorialnie) 

o

 

Sąd Izby Gwieździstej - wyłonił się z Rady Królewskiej ,sąd wyjątkowy pierwszej i 
ostatniej instancji ,rozpatrywał przestępstw przeciw państwu  

•  stosunek do wyznań : 

o

 

oderwanie od Rzymu i powstanie Kościoła anglikańskiego - król stał się jego głową i 
do niego należała nominacja biskupów  

o

 

Sąd Wysokiej Komisji : 

ƒ  powstał za Elżbiety I  
ƒ  sąd inkwizycyjny ,który stał na czele czystości wiary oraz przepisów 

Kościoła anglikańskiego i w imię tego ścigał protestantów występujących 
przeciw władzy absolutnej    

 

l)Absolutyzm w Rosji :   

•  reformy gospodarcze Piotra I : 

o

 

zdobycie krajów nadbałtyckich co umożliwiło eksport płodów rolnych i stworzenie 
przemysłu 

o

 

rozwój przemysłu  

o

 

reformy społeczne  

o

 

reformy zmierzające do pełnego wykorzystania szlachty do służby państwu  

•  szlachta - powstał jeden zamknięty stan szlachecki - dworiaństwo : 

o

 

sposobem nabycia szlachectwa było urodzenie z ojca szlachcica ,przez nadanie 
cesarskie lub przez osiągnięcie pewnej rangi wojskowej lub cywilnej(Tabela o 
rangach - 1733) 

o

 

szlachta za Piotra I straciła wyłączność na nabywanie dóbr ziemskich (odwołany 
przez Katarzynę II) 

o

 

szlachta miała obowiązek sprawowania służby państwowej (cywilnej lub wojskowej) 
od 15 roku życia dożywotnio  

•  chłopi : 

o

 

pańszczyźniani prywatni  

o

 

pańszczyźniani państwowi 

o

 

chłopi posesyjni -siła robocza w manufakturach 

•   ustrój : 

o

 

władza cesarska - 1721 - Senat ogłosił Piotra I cesarzem Wszech Rosji ,jako 
samowładnego monarchę ,wolnego od składania komukolwiek sprawozdania ze 
swojej działalności ,cesarz nie podlegał żadnemu prawu - nawet prawu sukcesji 
tronu, stanął na czele Kościoła prawosławnego (zarząd cerkwią podporządkowany 
został Świętemu Synodowi) 

o

 

organa centralne : 

ƒ  Senat Rządzący - utworzony w 1711 był organem doradczym cesarza i 

sprawował rządy w razie jego nieobecności ;sprawował kontrolę nad 
administracją ;pełnił rolę sądu najwyższego  

ƒ  kolegia (na miejsce dawnych prikazów) - istniało kolegium ds. zagranicznych 

, wojskowych ,dochodów  

o

 

zarząd lokalny : 

ƒ  kraj dzielił się na gubernie ,na czele stali gubernatorzy podlegli bezpośrednio 

Senatowi ,gubernatorzy mieli uprawnienia sądowe , skarbowe .wojskowe i 
administracyjne  

ƒ  gubernie dzieliły się na prowincje z wojewodami  
ƒ  najmniejszą jednostką administracyjną były dystrykty - ziemscy komisarze  
ƒ   

 
 
 
 
 
 
 
 
4)Państwo burżuazyjne : 
a)Anglia w XVII i XVIII wieku : 
przyczyny rewolucji : 

•  okres schyłkowy monarchii Stuartów : 

 

o

 

163 - początek rządów Jakuba I  ,rzadko zwoływał Parlament i prowadził ostrą 
politykę przeciw niemu  

o

 

1628 - Karol I odwołał się do Parlamentu w celu nałożenia nowych podatków ; w 
zamian musiał przyjąć Petycje prawa - Parlament był wyłącznym organem zdolnym 
do uchwalania wszelkich podatków i opłat ,zabraniała samowolnego więzienia 
kogokolwiek bez podstawy prawnej  

o

 

1940 - Karol I rządził bez Parlamentu przez 11 lat ,ale w związku z klęską 
poniesioną w wojnie ze Szkocją musiał go ponownie powołać (Parlament przeszedł 
do historii jako "Długi Parlament") ;Parlament doprowadził w drodze Act of 
attainder do ścięcia królewskiego ministra hrabiego Strafforda ; Parlament uchwalił 
ustawy ograniczające władzę królewską : 

ƒ  król nie mógł rozwiązać ani odroczyć Parlamentu bez zgody samego 

Parlamentu ,najwcześniej po upływie 50 dni od jego zebrania się  

ƒ  Parlament musi być zwołany nie później niż w terminie 3 lat od ostatniej 

sesji rozwiązanego Parlamentu  

ƒ  zniesiono Sąd Izby Gwiaździstej i Sąd Wysokiej Komisji  

o

 

nie uznanie przez króla ustaw doprowadziło do wojny domowej w 1943 ,którą król 
przegrał z wojskami Parlamentu (Cromwell)  

przemiany ustrojowe w okresie rewolucji : 

•  okres formalnej współpracy Cromwella z Długim Parlamentem  

(1649 - 1653) : 

o

 

stanowisko wojska doprowadziło do powstania w Parlamencie większości 
independenckiej (przeciwstawiające się prezbiteriańskim dążeniom do ugody z 
królem) 

o

 

powołanie Najwyższego Trybunału Sprawiedliwości - wydał w 1649 wyrok 
skazujący na króla 

o

 

Parlament przekazał władzę wykonawczą w państwie przez siebie powołanej i od 
siebie uzależnionej Radzie Stanu (Cromwell) 

o

 

Parlament zniósł Izbę Lordów  

o

 

19 V 1649 - akt proklamujący Anglię republiką i wolnym państwem    

o

 

1653 - Cromwell dokonał zamachu stanu i rozpędził Kadłubowy Parlament  

•  okres dyktatury Cromwella : 

o

 

XII 1653 - Instrument Rządzenia (jedyna w dziejach Anglii spisana konstytucja) : 

ƒ  władza wykonawcza należy do Lorda Pretora (Cromwell) i do Rady Stanu 

składającej się z członków mianowanych dożywotnio przez Lorda Protektora 
spośród kandydatów przedstawionych mu przez Parlament  

ƒ  władza ustawodawcza należy do jednoizbowego Parlamentu (ale Lord 

Protektor posiada weto zawieszające) 

ƒ  prawa wyborcze ograniczone wysokim cenzusem majątkowym  
ƒ  pod koniec swojego życia przekształcił urząd Lorda Protektora w urząd 

dziedziczny z prawem wyznaczenia następcy   

ustrój Anglii w okresie Restauracji : 

•  okres restauracji Stuartów : 

o

 

syn Cromwella Ryszard zrzekł się swej godności ,a władzę przejęli generałowie 
(gen. Monk - stanął po stronie monarchii) 

o

 

1660 - zebrał się Parlament w składzie obejmującym posłów ,którzy zasiadali w 
Długim i Kadłubowym Parlamencie ;Parlament uchwalił nowe wybory  

o

 

nowy Parlament zadecydował przywrócenie na tron dynastii Stuartów i powołał na 
tron Karola II (syna Karola I) 

o

 

przywrócono dwuizbowy Parlament z Izbą Lordów i Izbą Gmin ,przywrócono 
Petycję prawa i ustawy z 1641  

o

 

1679 - Habeas Corpus Act - uznanie przez Karola II nietykalności osobistej jednostki 
(o pozbawieniu wolności jednostki mógł decydować tylko sąd) 

o

 

Karol II i Jakub II zmierzali do przywrócenia absolutyzmu korzystając z praw : 

ƒ  dyspensa - król nie naruszając ogólnej mocy jakiegoś przepisu prawnego ,w 

drodze przywileju uchylał jego stosowanie  

ƒ  suspensa - król całkowicie zawieszał moc ustawy w stosunku do wszystkich 

osób  

o

 

Jakub II był gorliwym katolikiem ;z obawy przed przywróceniem katolicyzmu 
Parlament wezwał na tron córkę króla Marię i jej męża Wilhelma Orańskiego  

o

 

1688 - Wilhelm Orański ląduje w Anglii i przejmuje władzę ("chwalebna " 
rewolucja) 

•  okres rządów dynastii orańskiej i hanowerskiej : 

o

 

 1689 - ustawa o tolerancji religijnej : 

ƒ  swoboda wyznania wszystkim protestanckim sektom religijnym 
ƒ  każdy poseł do Izby Gmin i każdy król musiał być protestantem  

o

 

1689 - Bill o Prawach : 

ƒ  określa nadużycia władzy dokonane przez Jakuba II i Karola II (13 punktów) 

oraz mówi jak zapobiec na przyszłość takim nadużyciom  

ƒ  uznał za nielegalne wykonywanie przez króla suspensy bez zgody 

Parlamentu i potępił nadużywanie dyspensy  

ƒ  odmówił królowi prawa nakładania podatków bez zgody Parlamentu  
ƒ  sformułował postulat częstego zwoływania Parlamentu  

o

 

1701  - ustawa sukcesyjna : 

ƒ  określiła zasady sukcesji tronu i przewidywał ewentualną sukcesje dynastii 

hanowerskiej  

ƒ  monarcha związany jest prawem  
ƒ  niezawisłość sędziowska (sędzia może być usunięty jedynie za zgodą obu 

izb) 

ƒ  zasada konstytucyjnej odpowiedzialności ministrów za króla   
 
 
 

b)Powstanie Stanów Zjednoczonych Ameryki: 
ustrój koloni angielskich w Ameryce Północnej: 

•  każda kolonia była rządzona oddzielnie i każda była bezpośrednio zależna od metropolii 
•  na czele kolonii stał gubernator ,rada gubernatora i zgromadzenie ogólne 

•  koloniści korzystali z prawa common law i korzystali z swobód takich jakie mieściły się w 

angielskim samorządzie lokalnym  

•  o wszystkich sprawach kolonii decydował rząd angielski lub Parlament  
•  apelacje od wyroków sądowych szły do Londynu  

•  kolonie nie miały przedstawicieli w Izbie Gmin   

przyczyny buntu przeciw metropolii: 

•  brak przedstawicielstwa kolonii w Izbie Gmin 
•  ścisłe podleganie kontroli metropolii i uciążliwa polityka fiskalna metropolii 

•  bezpośrednią przyczyną wojny spór herbaciany (w końcu 1773 wyrzucono w Bostonie 

ładunek indyjskiej herbaty do morza) ;Parlament angielski ogłosił 3 ustawy represyjne; 
Kongres w Filadelfii wystosował notę do Parlamentu domagając się zniesienia ustaw ; 
Parlament ich nie przyjął) 

•  V 1775 - II Kongres w Filadelfii : 

o

 

powołano na naczelnego wodza Jerzego Waszyngtona  

o

 

1776 - ogłoszona Deklaracje Niepodległości  

o

 

1777 - uchwalono Artykuły Konfederacji i Wieczystej Unii między stanami   

Deklaracja Niepodległości: 

•  autorem był Tomasz Jefferson  
•  ogłoszono niepodległość wszystkich stanów jako wolnych od posłuszeństwa od korony 

angielskiej  

•  proklamowała równe prawa wszystkich ludzi do życia ,wolności i dążeń do szczęścia  

•  przeciw rządowi naruszającemu prawo obywatel ma prawo oporu  

spory o kształt ustrojowy powstającego państwa: 

•  projekt konfederacji zaproponowany przez Beniamina Franklina - Artykuły Konfederacji i 

Wieczystej Unii został przyjęty w 1781 przez wszystkie 13 stanów , które przyjęły nazwę 
Zjednoczonych Stanów Ameryki   

•  Artykuły Konfederacji określają Zjednoczone Stany Ameryki jako luźne połączenie stanów 

w związek państw dysponujący wspólnym organem uchwałodawczym ,w którym każdy stan 
ma 1 głos i nie dysponujący wspólnym organem wykonawczym  

•  spory dotyczyły ścisłości związania wszystkich stanów w jeden organizm państwowy  

ustrój Stanów Zjednoczonych na podstawie konstytucji z 1787: 

•  1797 - Kongres powołał do Filadelfii Konwent przedstawicieli wszystkich stanów w celu 

uchwalenia konstytucji  

•  1788 - 1790 - ratyfikowanie konstytucji przez wszystkie stany  

•  Stany Zjednoczone otrzymały charakter państwa związkowego ;Stany Zjednoczone stały się 

federacją - państwa składowe posiadają własną konstytucję i własne federalne urządzenia 
państwowe dla spraw wspólnych całej federacji  

•  zakres spraw wspólnych dla całej federacji : 

o

 

sprawy zagraniczne i siły zbrojne  

o

 

sprawy naturalizacji 

o

 

sprawy handlu zagranicznego i międzystanowego  

o

 

sprawy skarbowe  

•   konstytucja była normą nadrzędną w stosunku do wszystkich innych ustaw : 

o

 

wszystkie ustawy muszą być zgodne z konstytucją 

o

 

konstytucja podlega zmianie w odmienny sposób niż ustawa (trudniej ją zmienić) - 
nowelizacja konstytucji nie pociąga zmianę całego tekstu konstytucji ,lecz nowele 
stanowią nowele dodatkowe do konstytucji 

•  władza ustawodawcza : 

o

 

stanowił ją Kongres złożony z Senatu i Izby Reprezentantów : 

ƒ  Senat - składał się z senatorów wybieranych na 6 lat przez ciała 

ustawodawcze poszczególnych stanów ,po 2 senatorów z każdego stanu, co 2 
lata ustępowało 1/3 senatorów ,przewodniczył w Senacie wiceprezydent 
Stanów 

ƒ  Izba Reprezentantów - składała się z posłów wybieranych bezpośrednio 

przez ludność na 2 lata w proporcjonalnych wyborach ,przewodniczy 
wybrany przez posłów speaker  

o

 

uchwały Kongresu przedstawiane są do podpisu prezydentowi ,któremu przysługuje 
prawo weta zawieszającego  

o

 

ma prawo impeachmentu - może podać w stan oskarżenia prezydenta , 
wiceprezydenta ,sędziów i wyższych urzędników ;sądzi ich Senat ,wyroki padają 
przez głosowanie (2/3 głosów) 

o

 

Senat ma prawo udzielania zgody większością 2/3 głosów na traktaty 
międzynarodowe zawierane przez prezydenta i dokonywane przez niego nominacje 
na ambasadorów ,konsulów ,sędziów 

•  władza wykonawcza : 

o

 

prezydent jest wybierany na okres 4 lat w głosowaniu dwustopniowym 
(poszczególne stany wyłaniały najpierw elektorów ,w drugim głosowaniu elektorzy 
wybierali prezydenta i wiceprezydenta) 

o

 

prezydent miał w swoim ręku pełnię władzy wykonawczej w sprawie spraw 
wspólnych federacji  

o

 

prezydent ma prawo weta zawieszającego w ciągu 10 dni do ustaw uchwalonych 
przez kongres (Kongres może złamać weto przy 2/3 głosów w obu izbach 
oddzielnie) 

o

 

nie posiada inicjatywy ustawodawczej  

o

 

nie może odroczyć ,ani rozwiązać Kongresu  

o

 

jest nieusuwalny     

•  władza sądowa : 

o

 

sprawuje ją Najwyższy Sąd Federalny oraz niższe sądy federalne powoływane przez 
Kongres  

o

 

sądy federalne są kompetentne w sprawach określonych przez ustawę ;resztę spraw 
załatwiają sądy stanowe  

 
 
 
 
 
 

c)Francja w dobie rewolucji i dyktatury napoleońskiej: 
przyczyny rewolucji : 

•  droga do rewolucji : 

o

 

wzrastający kryzys polityczno - społeczny związany z narastaniem kapitalistycznych 
sił wytwórczych pozostających w sprzeczności  z feudalnymi stosunkami 
produkcyjnymi i opartą na nich strukturą feudalną państwa  

o

 

rozwój filozofii racjonalistycznej i doktryny prawa natury : 

ƒ  Monteskiuszowska teoria podziału władzy - system ,który ma zabezpieczyć 

prawa naturalne człowieka do wolności  

ƒ  Rousseau oparł swą teorię na koncepcji umowy społecznej - suwerenność w 

państwie należy do ludu ,który przekazuje władzę swoim reprezentantom  

o

 

szkoła fizjokratów - głosiła wolność gospodarczą i była przeciwna ograniczaniu 
praw własności 

•  kryzys monarchii absolutnej 1770 - 1789 : 

o

 

okres po 1770 był okresem silnego kryzysu gospodarczego we Francji ,który 
spowodował racjonalizację nastrojów społecznych  

o

 

spór na linii król - Parlament ;Parlament odmawiał rejestracji królewskich ustaw o 
nowych podatkach 

o

 

w 1789 król Ludwik XVI zwołał Stany Generalne (po 175 latach przerwy) ,aby 
przyjęły podatki - umowny początek Rewolucji   

o

 

Stany Generalne ogłosiły się Zgromadzeniem Narodowym  

o

 

9 VII 1789 Stany Generalne ogłosiły się Konstytuantą              

ƒ  unieważniono instrukcje poselskie - posłowie są reprezentantami całego 

narodu  

ƒ  ustalono ,że Konstytuanta nie może zostać rozwiązana ,ani rozwiązać się 

sama zanim nie uchwali nowej konstytucji  

ƒ  posłowie są nietykalni i nie mogą być pociągani do odpowiedzialności 

politycznej  

o

 

14 VII 1789 - zdobycie Bastylii  

o

 

okres Wielkiej Trwogi - Rewolucja ogarnia całą Francję ;początek organizowania 
władz rewolucyjnych 

o

 

VIII 1789 - pierwsze uchwały Konstytuanty : 

ƒ  Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela 
ƒ  reformy zarządu terytorialnego 
ƒ  reformy sądownictwa 
ƒ  uchwały w sprawie likwidacji feudalizmu 
ƒ  reformy stosunków wyznaniowych  

o

 

okres od 5 V 1789 do 10 VIII 1792 nazywa się okresem monarchii ograniczonej  

Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1791 : 

•  uchwalona w sierpniu była rewolucyjnym aktem prawnym ,który stworzył podstawę 

nowego systemu prawno - państwowego i legła u podstaw ustroju demokratycznego 

•  stanowiła program polityczny bogatego mieszczaństwa ;otworzyła pole do potęgowania się 

nierówności gospodarczej (np.nie tworzyła podstaw do wolności zrzeszeń robotniczych)  

•  zasady dotyczące organizacji politycznej państwa : 

o

 

zasada suwerenności ludu :"wszelka władza społeczności ludzkiej początek swój 
bierze z woli ludu" (Deklaracja nie określa ,czy władza ma być pełniona 
bezpośrednio przez lud czy przez jego reprezentantów) 

o

 

teoria podziału władzy Monteskiusza (prawo ludu do wyrażenia zgody na obciążenia 
podatkowe ,odpowiedzialność władzy przed ludem  

•  zasady dotyczące praw osobistych człowieka : 

o

 

Deklaracja wprowadziła pojęcie podmiotowych praw publicznych - poddany stał się 
obywatelem ,oprócz obowiązków wobec państwa uzyskał ściśle określone prawa 
publiczne ,w obronie których mógł wystąpić wobec państwa jako strona w sądzie 

o

 

równość wobec prawa (równość praw politycznych ,niwelacja różnic i przywilejów 
stanowych ,równy dostęp do urzędów ,równe dla wszystkich sądy, równość ciężarów 
podatkowych) 

o

 

wolność jest to możność czynienia wszystkiego co nie szkodzi drugiemu ,  

ƒ  zasada nietykalności osobistej - nikt nie może być oskarżony , aresztowany 

,więziony - inaczej niż w wypadkach określonych przez prawo i w sposób 
przez prawo przewidziany 

ƒ  rodzaje wolności osobistych :  

•  wolność sumienia :odcięcie od nietolerancji religijnej ,wolność 

wyrażania przekonań w słowie i piśmie  

•  wolność gospodarcza :nienaruszalność prawa własności prywatnej 

(naruszenie własności prywatnej jest dopuszczalne jedynie w 
wypadkach podyktowanych potrzebą powszechną i pod warunkiem 
pełnego odszkodowania) 

Konstytucja 3.IX.1791:  
główne zasady ustroju Francji : 

•  opierała się na założeniach Deklaracji z 1789 ,która była wstępem do konstytucji 

•  suwerenność należy do narodu i do narodu należy cała władza 

•  naród może wykonywać swoją władzę tylko przez delegację i dlatego deleguje władzę 

ustawodawczą Zgromadzeniu Ustawodawczemu ,władzę wykonawczą królowi ,a władzę 
sądową sędziom wybranym przez lud 

władza wykonawcza :  

•  sprawował król (nosił tytuł króla Francuzów) 

•  król mianował ministrów (wszystkie akty królewskie wymagały kontrasygnaty 

odpowiednich ministrów : 

o

 

ministrowie byli odpowiedzialni konstytucyjnie (mogli zostać powołani przez 
Zgromadzenie w stan oskarżenia i byli sądzeni przez Najwyższy Trybunał 
Narodowy) ,ale nie byli odpowiedzialni politycznie (chociaż w 1792 król zmienił 
skład ministerialny pod naciskiem Zgromadzenia Ustawodawczego) 

•  był nietykalny i nieodpowiedzialny  
•  król nie miał prawa sankcji wobec uchwał Zgromadzenia Ustawodawczego (miał jedynie 

prawo weta zawieszającego ,które mogło być uchylone poprzez uchwalenie tego samego 
projektu przez dwie następne legislatywy) 

•  król nie miał inicjatywy ustawodawczej i nie mógł rozwiązać Zgromadzenia 

Ustawodawczego 

 
władza ustawodawcza :  

•  sprawowało jednoizbowe Zgromadzenie Ustawodawcze wybierane na okres 2 lat :   

o

 

wybory pośrednie ,dwustopniowe : 

ƒ  prawa wyborcze mieli tylko mężczyźni > 25 roku życia płacący podatek 

bezpośredni o określonej wysokości (był wysoki) 

ƒ  uprawnieni do głosowania wybierali na tzw. zgromadzeniach 

pierwiastkowych elektorów - po jednym na 100 obywateli (w stosunku do 
elektorów cenzus majątkowy był znacznie wyższy) 

ƒ  elektorzy tworzyli zebrania zgromadzenia elektoralne na których wybierano 

posłów 

o

 

ministrowie nie mogli być członkami Zgromadzenia Ustawodawczego 

o

 

Zgromadzenie Ustawodawcze miało wyłączną inicjatywę ustawodawczą  

o

 

Zgromadzenie Ustawodawcze nie mogło usunąć króla ani ministrów (ministrów 
mogło usunąć tylko za naruszenie konstytucji)  

władza sądownicza : 

•  wprowadzano równe dla wszystkich sądownictwo powszechne 
•  ustanowiono odrębne instytucje sądowe w sprawach cywilnych i karnych : 

o

 

sądownictwo cywilne : 

ƒ  dwustopniowe sądownictwo :sądy pokoju i trybunały dystryktu (można się od 

nich odwołać do innych trybunałów dystryktów)    

o

 

sadownictwo karne (charakterystyczny był udział ław przysięgłych - zatwierdzała 
oskarżenia od sędziego pokoju i decydowała czy przekazać je do wyższej instancji 
,czyli trybunału dystryktu): 

ƒ  sądy policji municypalnej 
ƒ  sąd policji poprawczej 
ƒ  trybunał dystryktu (zajmował się głównie ciężkimi sprawami karnymi ; od 

wyroków nie było apelacji) 

•  sąd kasacyjny - w razie stwierdzenia naruszenia prawa lub procedury przez sąd mógł 

uchylić zaskarżony wyrok i odesłać sprawę do innego trybunału dystryktu dla jej 
ponownego rozpatrzenia  

•  sędziowie byli obsadzani w drodze wyborów ;musieli mieć odpowiedni wiek i z wyjątkiem 

sędziów pokoju wykształcenie prawnicze  

•  niezawisłość sądownictwa poprzez jego oddzielenie od władzy administracyjnej i władzy 

wykonawczej (problemem było to ,że sądy nie miały prawa interweniowania w sprawy 
administracyjne - spowodowało to powstanie sądownictwa administracyjnego) 

inne reformy pierwszych lat rewolucji :  

•  reforma rolna : 

o

 

zniesienie przywilejów szlachty i powinności chłopów wobec panów 

o

 

wyróżniono 2 formy feudalizmu : 

ƒ  feudalizm dominujący - prawa związane z poddaństwem ,sądownictwo 

patrymonialne ,pańszczyzny ,monopole dworskie 

ƒ  feudalizm kontraktujący - prawo do poboru czynszów i świadczeń od 

chłopów  

o

 

chłopi zostali zwolnieni ze świadczeń ze sfery feudalizmu dominującego a ze 
świadczeń ze sfery feudalizmu kontraktującego mogli się wykupić  

o

 

1792 - chłopi byli zobowiązani do płacenia czynszów jedynie tam gdzie panowie 
będą w stanie udowodnić prawo ich pobierania za pomocą dokumentu  

o

 

1793 - zniesienie wszystkich praw feudalnych bez odszkodowania  

o

 

likwidacja wielkiej własności ziemskiej : 

ƒ  ustawa o konfiskacie dóbr kościelnych  
ƒ  ustawa o konfiskacie szlacheckich dóbr ziemskich ,należących do emigrantów 
ƒ  skonfiskowane dobra uznano za dobra narodowe - przeznaczono je do 

sprzedaży ;głównymi kupcami byli chłopi i arystokracja  

•  reformy zarządu terytorialnego : 

o

 

kraj podzielono na 83 departamenty ,które dzieliły się na dystrykty ,a te na kantony 
,które z kolei składały się z gmin wiejskich i miejskich  

o

 

administrację powierzono obieralnym samorządowym organom ;obywatele 
wybierali rady ;rady ze swego grona wybierały merów : 

ƒ  municypalne w gminach 
ƒ  dystryktowe  
ƒ  departamentowe  

o

 

wybory podlegały dużym ograniczeniom cenzusowym co spowodowało ,że 
administracja przeszła w ręce bogatego mieszczaństwa  

•  reformy stosunków wyznaniowych : 

o

 

nadanie obywatelstwa francuskiego protestantom i Żydom  

o

 

stosunek państwa do Kościoła katolickiego : 

ƒ  konfiskata dóbr kościelnych i ich przekształcenie w dobra narodowe  
ƒ  kasata zakonów 
ƒ  Konstytucja cywilna kleru : 

•  zniesiono dotychczasowy podział diecezjalny i wprowadzono nowy 

odpowiadający podziałowi państwa (w każdym departamencie 
utworzono po jednej diecezji ,a na wyższy szczeblu utworzono 10 
prowincji z arcybiskupami metropolitami na czele) 

•  arcybiskupi ,biskupi i proboszczowe byli wybierani przez 

odpowiednie zebrania elektorskie  

•  zniesiono wszystkie poza seminariami instytucje kościelne 

ƒ  1792 - obowiązek ślubów cywilnych ,dopuszczenie rozwodów , sądownictwo 

w sprawach małżeńskich przekazano sądom państwowym 

Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1793 : 

•  po wejściu w życie konstytucji 3.IX.1791 Konstytuanta rozwiązała się ;dokonano wyborów 

do Zgromadzenia Ustawodawczego  

•  wybory wygrali Żyrondyści (bogate mieszczaństwo ,przywódcy pochodzili z rejonu 

Gironde) ,w Zgromadzeniu znalazło się tylko 3 chłopów i 4 rzemieślników 

•  nastąpił bunt drobnomieszczaństwa ;10 VIII 1792 prowadzony przez przedstawicieli 

drobnomieszczaństwa lud Paryża (Komuna Paryska) doprowadził do aresztowania króla 

•  Zgromadzenie Ustawodawcze uchwaliło do zawieszenia króla w jego prawach (obowiązki 

władzy wykonawczej przejęła powołana przez Zgromadzenie ze swego składu Tymczasowa 
Rada Wykonawcza) 

•  Zgromadzenie ustąpiło miejsce zwołanemu  Konwentowi  Narodowemu (1792 - 1793): 

o

 

wybory do Konwentu miały demokratyczny charakter 

o

 

zniesiono cenzus majątkowy i przyznano prawa wyborcze wszystkim mężczyznom > 
21 roku życia 

•  22 IX 1792 - Konwent proklamuje republikę (wprowadzenie nowego kalendarza : 1792 to 

pierwszy rok I Republiki Francuskiej)  

•  1793 - zawiązanie się I Koalicji przeciw Francji 
•  jakobini decydują osądzić króla (zostaje ścięty I 1793)  

•  spór żyrondystów z jakobinami zakończony zwycięstwem jakobinów i przejęciem przez 

nich władzy 

•  24 VI 1793 - uchwalenie przez Konwent konstytucji (nigdy nie weszła w życie) ; zmieniono 

treść Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela : 

konstytucja jakobińska : 

•  główne zasady ustroju : 

o

 

wysunięto na pierwsze miejsce zasadę równości wszystkich obywateli (konstytucja 
gwarantowała prawo do pracy i do opieki publicznej oraz prawo do wykształcenia) 

o

 

prawo własności określono ,jako przysługujące każdemu obywatelami "prawo do 
korzystania i swobodnego dysponowania swoimi rzeczami i dochodami , trudem 
swej pracy i swej przedsiębiorczości" 

o

 

za najważniejsze prawo ludu uznano prawo oporu ,kiedy rząd będzie gwałcił prawo 

•  organ ustawodawczy - skład ,kompetencje : 

o

 

cała władza miała spoczywać w ręku jednoizbowego Ciała Ustawodawczego : 

o

 

wybierane na 1 rok w wyborach powszechnych ,równych ,bezpośrednich i jawnych 
(prawa wyborcze mają wszyscy mężczyźni > 21 roku życia ,na zebraniach 
pierwiastkowych miano bezpośrednio wybierać posłów do Ciała Ustawodawczego 

•  inne organy państwowe : 

o

 

Rada Wykonawcza - miała sprawować funkcje wykonawcze : 

ƒ  była podporządkowana Ciału Ustawodawczemu 
ƒ  składała się z 24 członków wybieranych przez Ciało Ustawodawcze na 2 lata 

(ale co roku połowa składu musiała ustąpić) 

•  instytucje demokracji bezpośredniej :  

o

 

zebrania pierwiastkowe : 

ƒ  wybierały posłów ,urzędników ,sędziów ,przedstawiały Ciału 

Ustawodawczemu kandydatów na członków Rady Wykonawczej 

ƒ  musiały wyrazić zgodę na podjęte przez Ciało Ustawodawcze uchwały 

(wykształciła się zasada referendum ludowego) 

okres dyrektoriatu : 

•  27 lipca 1794 (9 termidora 1794) - zamach ,stracenie Robespierre 

•  1795 - Konwent uchwala nową konstytucję i rozwiązuje się  

•  Konstytucja dyrektorialna : 

o

 

Deklaracja Niepodległości ograniczała katalog wolności (tylko wolność wobec 
prawa) i wprowadzała listę obowiązków obywatelskich  

o

 

władza ustawodawcza : 

ƒ  2 izbowe ciało ustawodawcze : 

•  Rada Pięciuset - wybierane na okres 3 lat ,co rok 1/3 składu była 

odnawiana przez nowe wybory ,wybory pośrednie , wyborcy 
wybierali elektorów a ci posłów ,cenzus majątkowy i wieku  

•  Rada Starszych - wybierane na okres 3 lat ,co rok 1/3 składu była 

odnawiana przez nowe wybory ,wybory pośrednie , wyborcy 
wybierali elektorów a ci posłów ,cenzus majątkowy i wieku  

ƒ  inicjatywa ustawodawcza należała tylko do Rady Pięciuset  

o

 

władza wykonawczą powierzono Dyrektoriatowi ,który składał się z 5 Dyrektorów 

wybieranych na 5 lat (każdy sprawował urząd przez 1 rok) przez Radę Pięciuset 

;dyrektorzy sprawowali niepodzielnie władzę wykonawczą ,powoływali 
ministrów  

o

 

podział władzy na władzę wykonawczą i ustawodawczą był bardzo rygorystyczny  

okres dyktatury Napoleona : 

•  9 listopada 1799 (18 brumaire'a) - zamach stanu dokonany przez Napoleona  
•  konstytucja konsularna z 1799 : 

o

 

nie zawierała Deklaracji praw  

o

 

wybory pośrednie - wszyscy obywatele > 21 roku życia wybierali swoich 
przedstawicieli na listy :okręgowe ,departamentalne i narodowe ,a pierwszy konsul 
wybierał ze składu list :okręgowej i departamentalnej funkcjonariuszy na szczeblu 
okręgowym i departamentalnym ,natomiast Senat wybierał ze składu listy narodowej 
konsulów i członków zgromadzeń ustawodawczych 

o

 

ustawodawstwo : 

ƒ  Rada Stanu - nominowała przez pierwszego konsula ,opracowywała 

przedstawiane przez niego projekty ustaw  

ƒ  Trybunat - przeprowadzał dyskusję nad projektem ustaw     
ƒ  Ciało Ustawodawcze - uchwalało ustawy  
ƒ  Senat - pierwszy skład pochodził z nominacji pierwszego konsula ,a później 

uzupełniał się w drodze kooptacji ,badał zgodność ustaw z konstytucją 
,prawo inicjatywy w razie rewizji konstytucji ,dokonywał wyboru konsulów 
,członków Trybunatu i Ciała Ustawodawczego oraz Sądu Kasacyjnego  

o

 

władza wykonawcza - powierzona 3 konsulom ,z których 2 posiadało jedynie głos 
doradczy ,konsul miał pełnię władzy wykonawczej ,miał prawo wypowiadania 
wojny i zawierania pokoju ,inicjatywę ustawodawczą ,ogłaszał ustawy ,nominował i 
odwoływał członków Rady Stanu ,ministrów , ambasadorów ,członków 
administracji lokalnej i prawie wszystkich sędziów ; ministrowie byli 
odpowiedzialni przed pierwszym konsulem  

•  reformy wewnętrzne : 

o

 

reforma zarządu terytorialnego - podział na departamenty (prefekt) ,okręgi 
(podprefekt) i gminy (mer) ;urzędnicy byli nominowani ,odpowiedzialni przed 
swoimi przełożonymi ;rady miały doradczy charakter ;kantony pozostawiono jedynie 
jako jednostki organizacji sądowej i skarbowej   

•  reformy sądownictwa : 

o

 

hierarchia sądowa : 

ƒ  sędziowie pokoju - na szczeblu  kantonu  
ƒ  trybunał dla spraw cywilnych - na szczeblu okręgu 
ƒ  trybunał apelacyjny  
ƒ  trybunał kasacyjny  

o

 

zmiany : 

ƒ  zniesiono ławę przysięgłych oskarżającą 
ƒ  zniesiono obieralność sędziów (nominacja) 

•  stosunki z Kościołem - konkordat z 1801 - zniósł przedrewolucyjny podział diecezjalny 

Francji i wprowadził nowy odpowiadający nowej strukturze administracyjnej ;nominacja 
biskupów przez I Konsula ,a nadanie inwestytury kanonicznej przez papieża ;papież uznał 
konfiskatę dóbr kościelnych  

•  kodyfikacje Napoleońskie : 

o

 

kodeks cywilny - 1804 : 

o

 

kodeks procedury cywilnej - 1806 : 

o

 

kodeks handlowy - 1806 : 

o

 

kodeks postępowania karnego - 1808 : 

o

 

kodeks karny - 1810 : 

 

d)Francja w XIX i XX wieku: 
okres restauracji Burbonów ; 

•  charakter karty konstytucyjnej : 

o

 

po upadku Napoleona senat francuski proklamował koniec cesarstwa i uchwalił 
nową konstytucję oraz wezwał na tron Ludwika XVIII 

o

 

Ludwik XVIII nie przyjął konstytucji senatu i nadał (oktrojował) nową konstytucję - 
Kartę Konstytucyjną w 1814  

o

 

w okresie 100 dni Napoleona Ludwik XVIII ponownie opuścił kraj ,a Napoleon 
wprowadził liberalną konstytucję - Akt dodatkowy do konstytucji cesarstwa w 1815  

o

 

po klęsce Napoleona pod Waterloo Ludwik XVIII wrócił na tron i przywrócił Kartę 
Konstytucyjną ;konstytucja była nadana przez króla jako akt łaski królewskiej ; 
Ludwik XVIII podkreślał ,że jego władza pochodzi z woli Opatrzności (legitymizm) 

o

 

cechy Karty Konstytucyjnej : 

ƒ  nawiązywała do teorii przedrewolucyjnych :odrzucenie teorii suwerenności 

ludu i przywrócenie niektórych instytucji przedrewolucyjnych (szlachectwo) 

ƒ  Karta Konstytucyjna miała charakter obywatelski ,ponieważ gwarantowała : 
ƒ  równość wszystkich wobec prawa  
ƒ  wolność osobista 
ƒ  wolność wyznania (ale religia katolicka była religią panującą) 
ƒ  wolność prasy 
ƒ  nieodwołalność sprzedaży dóbr narodowych  
ƒ  wykluczenie możliwości przywrócenia przywilejów stanowych 
ƒ  nawiązywała do konstytucji angielskiej    

•  pozycja króla :  

o

 

na czele państwa stał dziedziczny król  

o

 

powoływał ministrów ,którzy tworzyli Radę Ministrów (ministrowie mogli być 
członkami jednej lub drugiej izby parlamentu i mogli zabierać głos w obu izbach , 
odpowiedzialność karna przed Izbą Parów na podstawie oskarżenia przez Ibe 
Deputowanych) 

o

 

był nieodpowiedzialny (wszystkie akty królewskie wymagały kontrasygnaty 
odpowiednich ministrów) 

o

 

miał prawo zwoływać i rozwiązywać izby  

o

 

miał prawo jedynej inicjatywy ustawodawczej  

o

 

miał prawo sankcji i prawo ogłaszania ustaw  

o

 

miał prawo wydawania ordynansów "koniecznych dla wprowadzenia w życie ustaw 
lub dla bezpieczeństwa państwa" 

•  władza ustawodawcza : 

o

 

sprawował dwuizbowy organ parlamentarny składający się z Izby Parów i Izby 
Deputowanych Departamentalnych  

o

 

Izba Parów miała skład arystokratyczny ,członkowie byli dożywotni i dziedziczni 
,dowolnie mianowani przez króla  

o

 

Izba Deputowanych była wybierana co 5 lat w wyborach (wysoki cenzus majątkowy 
,od 1820 najbogatsi mogą dwukrotnie głosować i sami wybierają 2/5 Izby 
Deputowanych ,czynne prawo wyborcze miało tylko 100 000 wyborców) 

okres Monarchii Lipcowej : 

•  upadek Burbonów :   

o

 

polityka Karola X dążącego do przywrócenia rządów absolutnych w oparciu o 
arystokrację  

o

 

Karol X rozwiązał Izbę Deputowanych ,zarządził nowe wybory ,zniósł wolność 
prasy i zmienił ordynacje wyborczą  

•  w lipcu 1830 wybuchła rewolucja lipcowa ,tron objął Ludwik Filip ks.Orleanu  

•  nowa konstytucja była powtórzeniem Karty konstytucyjnej z 1814 ,ale wprowadzono w niej 

zmiany : 

o

 

 król był wprowadzany na tron zgodnie z teorią suwerenności ludu 

o

 

król tytułował się jako "król Francuzów" ,przyjęto trójkolorowy sztandar 

o

 

z Izby Parów usunięto dziedzicznych członków  

o

 

zreformowano system wyborczy (obniżenie cenzusu majątkowego i cenzusu wieku 
,zniesiono system pluralnego głosowania) 

o

 

król nie miał prawa wydawania ordynansów  

o

 

przyznano Izbom inicjatywę ustawodawczą 

o

 

przyjęła się zasada ,że minister musi cieszyć się zaufaniem zarówno izb i króla (król 
i izby mogły swobodnie odwołać ministra) 

•  w lutym 1848 doszło do rewolucji robotniczej  

Okres II Republiki : 

•  w 1848 proklamowano republikę i utworzono Rząd Tymczasowy do którego wchodzili 

socjaliści  

•  powołano Komisję Luksemburską ,w której skład wchodzili przedstawiciele związków 

robotniczych i przedsiębiorcy - komisja miała działać w interesie robotników (skróciła max 
czas pracy) 

•  Rząd Tymczasowy zarządził wybory do Zgromadzenia Konstytucyjnego ,które przejęło od 

niego władzę  

•  przeciwko Konstytuancie wystąpili robotnicy lecz ich powstanie zostało stłumione przez 

gen.Cavaignaca ,któremu Konstytuanta powierzyła władzę dyktatorską  

•  Konstytuanta opracowała nową Konstytucję : 

o

 

władza ustawodawcza - powierzona jednoizbowemu Zgromadzeniu Narodowemu 
obieranemu na 3 lata w demokratycznych ,równych , powszechnych ,bezpośrednich 
i tajnych wyborach 

o

 

władza wykonawcza - należała do prezydenta wybieranego na okres 4 lat w 
wyborach powszechnych ,bezpośrednich i tajnych ;wprowadzała zasadę 
odpowiedzialności ministrów i prezydenta (odp. konstytucyjna) ;akty prezydenta 
musiały mieć kontrasygnatę ministrów ;prezydent miał słabe weto zawieszające 
wobec Zgromadzenia  

•  prezydentem został wybrany ks. Ludwik Napoleon Bonaparte ,który 2 XII 1851 dokonał 

zamachu stanu ,rozwiązał Zgromadzenie ,uchylił konstytucję i objął władzę dyktatorską 
(cieszył się poparciem społecznym) ;zorganizował plebiscyt w którym ludność Francji 
powierzyła mu opracowanie nowej konstytucji ,nowa konstytucja przyznawała Ludwikowi 
Napoleonowi urząd prezydencki z dyktatorskimi uprawnieniami na okres 10 lat ;1852 - 
Senat uchwalił nadanie Napoleonowi dziedzicznej godności cesarza  

Okres II Cesarstwa : 

•  konstytucja cesarstwa : 

o

 

na czele państwa stał dziedziczny cesarz ,który miał w swym ręku prawie całą 
władzę ,mianował ministrów którzy byli od niego zależne 

o

 

organy ustawodawcze (tylko Ciało Ustawodawcze pochodziło z wyborów) : 

ƒ  Rada Stanu - przygotowywała ustawy  
ƒ  Ciało Ustawodawcze - dyskutowało i uchwalało ustawy  
ƒ  Senat - badał zgodność ustaw z konstytucją    

•  II Cesarstwo upadło po porażce doznanej z Niemcami w 1870   

Francja w okresie III Republiki : 

•  powstanie III Republiki :  

o

 

Francja w czasie wojny 1870 i Komuna Paryska : 

ƒ  1870 - wybuch wojny francusko - pruskiej 
ƒ  na wiadomość na klęskę pod Sedanem i wzięciu przez Prusaków do niewoli 

cesarza Napoleona III wybuchły zamieszki w Paryżu  

ƒ  4 września proklamowano w Paryżu republikę ,a władzę powierzono Rządowi 

Obrony Narodowej  

ƒ  28 stycznia 1871 rząd skapitulował ,ale Paryż nadal walczył  
ƒ  12 lutego zebrało się w Bordeaux Zgromadzenie Narodowe ,które powołało 

na szefa władzy wykonawczej L.Thiersa i przyjęło pokój (utrata Alzacji 
,części Lotaryngii oraz kontrybucja - 5 miliardów franków w złocie) 

ƒ  lud Paryża nie chciał się podporządkować nowym władzom ,wiec powołał 

Centralny Komitet Federacji Gwardii Narodowych; przeprowadzono wybory 
do Rady Komuny Paryża jako nowych władz miasta  

ƒ  2 kwietnia 1782 wojska francuskie spacyfikowały bunt Paryża   

o

 

spór o republikę : 

ƒ  trwał 4 lata  
ƒ  monarchiści mieli przewagę w Zgromadzeniu Narodowym nad republikanami 

, ale byli podzieleni na 2 stronnictwa : 

•  legitymiści - starsza linia Burbonów ,kandydat w osobie hrabiego 

Chambort , zwolennicy silnych rządów monarchy (biały sztandar 
Francji przedrewolucyjnej) 

•  orleaniści - wysuwali na tron wnuka Ludwika Filipa ,hrabiego Paryża 

, byli zwolennikami monarchii parlamentarnej ,godzili się z zasadą 
suwerennością ludu (trójkolorowy sztandar)   

•  w 1873 roku prezydentem tymczasowej republiki został E.Mac 

Mahon  

•  w 1875 przegłosowano 1 głosem wniosek posła Wallona o 

wybieralności prezydenta Republiki przez połączone w Zgromadzenie 
Narodowe Senat i Izba Deputowanych - przesądziło to o utworzeniu 
republiki 

•  charakter konstytucji : 

o

 

na konstytucję III Republiki składały się 3 ustawy : 

ƒ  "O organizacji władz publicznych"  
ƒ  "O organizacji Senatu" 
ƒ  "O stosunkach między władzami publicznymi" 

o

 

do końca III Republiki w 1940 wprowadzono tylko kilka zmian w konstytucji : 

ƒ  1884 - reforma Senatu (wyeliminowanie senatorów dożywotnich) 
ƒ  1879 - przeniesienie stolicy państwa do stolicy  

•  główne zasady konstytucji :   

o

 

konstytucja ,która wprowadzała do ustroju republikańskiego zasady 
monarchistycznej konstytucji angielskiej  

•  ustrój państwa przewidziany w konstytucji : 

 
 

o

 

władza ustawodawcza : 

ƒ  należała do 2 izb :Senatu i Izby Deputowanych  
ƒ  Senat i Izba Deputowanych obradowały razem jako Zgromadzenie Narodowe 

w celu rewizji konstytucji i wyboru prezydenta 

ƒ  Senat : 

•  liczył 300 senatorów : 

o

 

 75 nieusuwalnych i dożywotnich ,którzy uzupełniali 
wakujące miejsce w drodze kooptacji  

o

 

225 powoływano w drodze wyborów dokonywanych przez 
kolegia wyborcze ,w skład których wchodzili elektorowie z 
tytułu piastowanej funkcji albo jako przedstawiciele rad 
departamentalnych itp. 

•  senatorowie musieli mieć > 40 lat  

•  wybierani na 9 lat ,ale co 3 lata zmieniał się skład 1/3 wybieralnych 

senatorów  

•  miał uprawnienia równorzędne z Izbą Deputowanych w zakresie 

ustawodawstwa (każda ustawa musiała być uchwalona przez Izbę 
Deputowanych i przez Senat) ,miał on uprawnienia sądowe do 
sądzenia przestępstw popełnionych przez prezydenta lub ministrów z 
oskarżenia Izby Deputowanych oraz do sądzenia niektórych 
najcięższych przestępstw politycznych  

•  zgoda Senatu była potrzebna do rozwiązania przez prezydenta Izby 

Deputowanych przed upływem jej kadencji  

ƒ  Izba Deputowanych : 

•  liczyła 600 posłów ,wybieranych na 4 lata w  wyborach 

powszechnych (brak cenzusu majątkowego ,>21 lat ,bez wojskowych  
w służbie czynnej i bez kobiet) 

o

 

 władza wykonawcza : 

ƒ  prezydent : 

•  wybierało na 7 lat Zgromadzenie Narodowe absolutną większością 

głosów  

•  kierował polityką zagraniczną i wewnętrzną państwa ,ponosił 

odpowiedzialność konstytucyjną (mógł zostać oskarżony przez Izbę 
Deputowanych i sądzony przez Senat) 

•  mianował ministrów i przewodniczył Radzie Ministrów  

•  miał prawo inicjatywy ustawodawczej  
•  miał prawo weta zawieszającego w stosunku do uchwał parlamentu 

(mógł zwrócić się do Izb o ponowne rozpatrzenie ustawy) 

•  mógł za zgodą Senatu rozwiązać Izbę Deputowanych   

ƒ  Rada Ministrów : 

•  odpowiadali za działalność prezydenta (ich kontrasygnata była 

konieczna na każdym podpisywanym przez prezydenta akcie) 

•  odpowiadali tak jak prezydent przed Senatem  

•  praktyka konstytucyjna a treść konstytucji : 

o

 

1877 - 1879 - spór prezydenta Mac Mahona z Izbą Deputowanych zakończony 
podaniem się do dymisji prezydenta  

o

 

żaden prezydent po Mac Mahonie nie próbował rozwiązać Izby Deputowanych  

o

 

rola prezydenta zeszła na drugi plan ,a władza wykonawcza skoncentrowała się w 
rękach rządu (instytucja premiera dopiero w 1876) ,który zależał od parlamentu 
(praktyka interpelacji poselskich - wotum nieufności dla rządu i częste odwoływanie 
go) 

o

 

rządy we Francji były rządami koalicyjnymi i dlatego były krótkotrwałe (najdłużej 
rząd utrzymał się 3 lata) ,ale nie doprowadziło do chaosu w państwie ponieważ : 

ƒ  ministrowie rekrutowali z wąskiego grona posłów (A.Briand) 
ƒ  zmiana na stanowisku ministra nie wywoływała zaburzeń w biurokratycznym 

aparacie resortu sprawowanego przez fachowych i doświadczonych 
urzędników 

•  administracja : 

o

 

utrzymał się wprowadzony przez Napoleona podział administracyjny  

o

 

Rada Stanu : 

ƒ  wywodziła się z Rady Królewskiej  
ƒ  była organem opiniodawczym do projektów ustawodawczych  
ƒ  była władzą administracyjną : 

•  wypowiadała opinie do rozporządzeń wykonawczych  
•  miała wpływ na interpretację ustaw  

•  decydowała o sposobie wykonywania ustaw  

ƒ  była najwyższym trybunałem administracyjnym  
ƒ  na czele stał minister sprawiedliwości ,członkowie byli mianowani przez 

prezydenta i byli nieusuwalni  

Okres IV Republiki : 

•  21 X 1945 - odbyły się wybory do konstytuanty (przyznano prawa wyborcze kobietom i 

wojskowym) połączone z referendum co do kształtu przyszłego państwa (opowiedziano się 
przeciw III Republice) 

•  wybory wygrali socjaliści co doprowadziło do konfliktu z de Guealle'em , przedstawiony 

przez nich projekt konstytucji nie przeszedł przez referendum ; przeprowadzono ponowne 
wybory i uchwalono nową konstytucję   

•  władza była niestabilna (przez 12 lat istniało 20 rządów) ,po konflikcie algierskim IV 

Republika upadła 

Francja w okresie V Republiki : 

•  w V 1958 konflikt algierski doprowadził do rozpadu IV Republiki  
•  Zgromadzenie Narodowe przelało władzę wykonawczą na generała de Gaulle 'a i 

powierzono mu opracowanie nowej konstytucji z zachowaniem zasad : 

o

 

wyborów powszechnych  

o

 

podział władzy 

o

 

odpowiedzialność polityczna gabinetu  

o

 

niezawisłość sądownictwa  

•  4 X 1958 została przyjęta w referendum i ogłoszona nowa Konstytucja (początek V 

Republiki) : 

o

 

miała charakter republiki prezydencjalnej 

o

 

poprawka do konstytucji z 1962 :prezydent ma być wybierany przez całą ludność na 
7 lat w wyborach bezpośrednich ,władza wykonawcza została wysunięta na pierwszy 
plan   

 

e)Niemcy w XIX i XX wieku : 
ustrój Związku Północnoniemieckiego 

•  Związek Północnoniemiecki był federacją ,państwem związkowym (w skład Związku 

weszły państwa poprzednio wchodzące w skład państw Związku Niemieckiego oprócz 
Austrii , Bawarii ,Wirtembergii ,Badenii i Hesji) 

•  na czele Związku stał król - mianował on kanclerza ,który sprawował władzę wykonawczą  

•  do organów Związku należały 2 ciała ustawodawcze ,zatwierdzenie ustawy musiało przejść 

przez oba organy : 

o

 

Parlament (Reichstag)  

o

 

Rada Związkowa (Bundesrat) - w jej skład wchodzili przedstawiciele państw 
związkowych   

zjednoczenie Niemiec: 

•  w toku zwycięskiej wojny z Francją Bismarck zawarł z Bawarią ,Wirtembergią i Badenią 

umowy ,które dotyczyły przystąpienia tych państw do Związku 

•  1 I 1871 powstaje II Rzesza  

•  18 I 1871 proklamowano króla Prus Wilhelma cesarzem niemieckim w Wersalu  

ustrój Cesarstwa : 

•  konstytucja 1871 niewiele różniła się od konstytucji Związku Północnoniemieckiego : 

o

 

poszerzono terytorium państwa  

o

 

król pruski stał na czele federacji jako dziedziczny cesarz niemiecki ,a nie jako 
przewodniczący federacji  

o

 

ustanowiono Trybunał Rzeszy w Lipsku jako jedyny najwyższy sąd Rzeszy ,był 
instytucją rewizyjną  

•  władza wykonawcza : 

o

 

na czele "związku ,zwanego Cesarstwem Niemieckim stał dziedziczny cesarz 
niemiecki - król pruski z dynastii Hohenzollernów 

o

 

reprezentował Rzesze na zewnątrz ,dowodził siłami zbrojnymi ,mianował i 
odwoływał urzędników ,zwoływał i zamykał posiedzenia izby ustawodawczych 
,przygotowywanie i ogłaszanie ustaw (nie posiadał jednak prawa sankcji) 

o

 

mianował kanclerza ,który kierował polityką wewnętrzną i zagraniczną ,stał na czele 
administracji i był odpowiedzialny wyłącznie przed cesarzem  

•  władza ustawodawcza :  

o

 

Rada Związku : 

ƒ  w skład wchodzili pełnomocnicy państw członkowskich (58) 

o

 

Sejm Rzeszy (Reichstag) : 

ƒ  w skład wchodzili posłowie wybierani na 3 lata (397) w wyborach 

powszechnych ,równych ,bezpośrednich i tajnych (jednak podział na okręgi 
wyborcze przeprowadzono tak ,aby przewagę miały okręgi wiejskie ,bardziej 
konserwatywne) 

•  obie izby miały równorzędne stanowisko ,posiadały inicjatywę ustawo konstytucja określała 

zakres spraw wspólnych dla całej Rzeszy : 

o

 

polityka zagraniczna  

o

 

cła  

o

 

waluta i sprawy gospodarcze 

o

 

podatki na wspólne cele 

o

 

wojsko  

o

 

ustawodawstwo w sprawie sądownictwa 

o

 

poczta  

upadek Cesarstwa i powstanie Republiki Weimarskiej: 

•  9 XI 1918 - proklamowano w Berlinie republikę ,a cesarz Wilhelm II abdykował  
•  10 XI 1918 - Rada Robotnicza i Żołnierska przejęła władzę w Berlinie i przekazała ją 

Radzie Pełnomocników Ludowych  

•  11 XI 1918 - kapitulacja Niemiec 

•  28 VI 1918 - Traktat Wersalski 
•  styczeń 1919 - tymczasowy rząd - Rada Pełnomocników Ludowych powołała w Weimarze 

Zgromadzenie Narodowe ,które 11 II 1919 powołało Rząd Tymczasowy i prezydenta  

•  5 VIII 1919 - Zgromadzenie Narodowe uchwaliło nową konstytucję   

ustrój Republiki Weimarskiej: 

•  Niemcy miały kształt państwa związkowego - stały się republiką federalną ,która łączy 21 

krajów niemieckich 

•  konstytucja stanęła na gruncie suwerenności narodu ;czerpała z konstytucji USA i Francji 

(republika parlamentarna) 

•  prezydent : 

o

 

stał na czele państwa  

o

 

wybierany na 7 lar w wyborach powszechnych i bezpośrednich 

o

 

mianował kanclerza oraz na jego wniosek innych ministrów - każdy akt prezydenta 
wymagał kontrasygnaty odpowiedniego ministra ,ministrowie byli odpowiedzialni 
politycznie  

o

 

w stosunku do zawetowanej przez Rade ustawy ,która nie została ponownie 
uchwalona 2/3 głosów przez Sejm miał możliwość odwołać się do referendum 
ludowego  

o

 

w przypadku wotum nieufności Reichstagu do rządu prezydent w jego obronie może 
się odwołać do narodu - odwołać Reichstag i zarządzić nowe wybory  

o

 

praktyka konstytucyjna wzmocniła rządy osobiste prezydenta ,który korzystał z 
pełnomocnictw danych mu przez Reichstag 

•  władza ustawodawcza : 

o

 

Rada Rzeszy : 

ƒ  w skład wchodzili przedstawiciele wszystkich krajów w liczbie 

proporcjonalnej do liczby mieszkańców (ale nie przekraczającej 40 % izby) 

ƒ  miała weto zawieszające do ustaw Sejmu (ale jeśli Sejm ponownie uchwalił 

ustawę 2/3 głosów to wchodziła ona w życie) 

 

o

 

Reichstag (Sejm) : 

ƒ  posłowie pochodzili z powszechnych wyborów  
ƒ  czynne prawo wyborcze mieli obywatele Rzeszy > 20 roku życia  
ƒ  uchwalał ustawy  
ƒ  mógł odwołać ministrów (wotum nieufności) 
ƒ  mógł usunąć prezydenta przez referendum ludowe  

•  ustrój krajów Republiki Weimarskiej : 

o

 

konstytucje republikańskie  

o

 

jednoizbowy parlament powoływany w drodze wyborów  

o

 

na czele krajów stali prezydenci  

o

 

rząd powoływany był przez prezydenta lub przez izbę ustawodawczą  

 

f)Prusy w XIX i XX wieku : 
g)Austria w XIX i XX wieku : 
h)Wielka Brytania w XIX i XX wieku : 
i)Stany Zjednoczone w XIX i XX wieku : 
 
j)Rosja w XIX i XX wieku do Wielkiej Rewolucji Październikowej:  
a)reformy Aleksandra I : 

•  1807 - Aleksander I powierzył opracowanie projektu reform Michałowi Sperańskiemu : 

o

 

zniesienie poddaństwa  

o

 

reorganizacja organów centralnych państwa (wprowadzenie Dumy jako organu 
przedstawicielskiego) 

o

 

nowy kodeks cywilny  

•  wprowadził Radę Państwa : 

o

 

przewodniczył jej cesarz ,w jej skład wchodzili wszyscy ministrowie oraz powołani 
przez cesarza urzędnicy  

o

 

miała charakter organu doradczego  

o

 

układała i opiniowała projekty ustaw  

o

 

spełniała rolę komisji kodyfikacyjnej 

•  skasował kolegia pełniące funkcje ministerstw i wprowadził na ich miejsca ministrów i 

podlegające im ministerstwa : 

o

 

ministrowie byli odpowiedzialni przed cesarzem i jemu podlegli ;cesarz obsadzał 
ministrów  

o

 

każdy z ministrów składał cesarzowi raporty i otrzymywał rozkazy bezpośrednio od 
cesarza  

o

 

1812 - zorganizowano Komitet Ministrów do którego cesarz pował ,obok 
właściwych ministrów ,sekretarza państwa i przewodniczących departamentów  

•  zreorganizował Senat Rządzący : 

o

 

sprawował funkcję sądu najwyższego  

o

 

nadzór nad ministerstwami  

o

 

trybunał administracyjny  

o

 

ogłaszał ustawy  

•  własna Kancelaria Cesarska : 

o

 

utworzona przez Aleksandra I ,za Mikołaja I zaczęła zyskiwać na znaczeniu i dzielić 
się na wydziały  

o

 

Wydział III - sprawy policji (przestępstwa polityczne) 

o

 

Wydział V - do spraw Królestwa Polskiego  

 

b)reformy Aleksandra II : 

•  reformy wiejskie (ustawa z 19 II 1861) : 

o

 

chłopi zyskali wolność osobistą ,mogli zawierać samodzielne umowy , przechodzić 
do stanu mieszczańskiego ;chłop nie miał prawa zrzec się przyznanego nadziału 
ziemi przez 9 lat od ogłoszenia reformy 

o

 

chłopi zostali poddani sądownictwu powszechnemu ,w sprawach drobnych mieli 
własne sądownictwo - sądownictwo wołostne  

o

 

zniesiono własność pana nad ziemiami chłopskimi oraz zlikwidowano powinności 
jakie chłop był obowiązany płacić na rzecz pana  

o

 

chłop musiał spłacać własną ziemię :podpisując umowę o wykup chłop musiał 
zapłacić panu 20 % ceny gotówką ,resztę wypłacało za niego państwo , natomiast 
chłopi resztę sumy spłacali państwu  

•  reforma ziemska (1864) : 

o

 

powołała do życia samorząd :ziemstwa w guberniach i powiatach  

o

 

do ziemstw należały lokalne sprawy gospodarcze ,utrzymanie budynków 
użyteczności publicznej ,dróg ,mostów itp. 

o

 

prawa wyborcze do samorządów były ograniczone przez wysoki cenzus majątkowy i 
wybory kurialne (według stanów)  

•  reforma miejska (1870) : 

o

 

opierał się na wybieranych dumach miejskich ,które wybierały ze swojego grona 
zarząd miejski i prezydenta (musiał być zaakceptowany przez gubernatora) 

o

 

wybory do dumy były ograniczone przez wysoki cenzus majątkowy i podział 
kurialny (według podatków) 

•  reforma sądownictwa (1864) : 

o

 

3 ustawy :o ustroju sądów ,o procedurze karnej ,o procedurze cywilnej  

o

 

wprowadzono sądownictwo powszechne ,teoretycznie niezależne od administracji  

o

 

struktura sądowa : 

•  sądy pokoju - właściwe dla drobnych spraw cywilnych i karnych ; sędziowie 

byli wybieralni (cenzus majątkowy i wykształcenia ) 

•  sady okręgowe - sądy I instancji ,dzieliły się na wydziały spraw cywilnych i 

spraw karnych ,w sprawach karnych sądy sądziły przy udziale ław 
przysięgłych  

•  izby sądowe - sąd apelacyjny w sprawach cywilnych i karnych ,wydział 

karny działał jako sąd I instancji (zwłaszcza przestępstwa przeciw państwu) 

•  sąd kasacyjny - skargi kasacyjne rozpatrywał departament Senatu do spraw 

karnych lub do spraw cywilnych 

•  sąd doraźny - dział w okresie stanów wyjątkowych poza normalnym tokiem 

instancji   

o

 

system prokuratorów - prokurator to organ powoływany do ścigania przestępstw   

•  wojskowość (1974) : 

o

 

powszechny obowiązek służby wojskowej dla wszystkich mężczyzn > 21 roku życia  

o

 

corocznie ustalano kontyngent wojskowy i w drodze losowania powoływano 
odpowiednią liczbę mężczyzn  

o

 

służba trwa od 6 do 7 lat  

o

 

jedynacy i najstarsi synowie byli zwolnieni od służby  

o

 

oficerowie rekrutowali się ze szkół kadeckich do których przyjmowano niemal 
wyłącznie szlachtę 

•  kodyfikacja prawa (Pełny Zbiór Praw Cesarstwa Rosyjskiego)  
 

c)reformy Mikołaja II : 

•  Manifest październikowy (17 X 1905) : 

o

 

wydany z powodu oburzenia i rozruchów w narodzie jaki spowodowały zasady 
powołania Dumy bułyginowskiej (Duma miała tylko doradczy charakter) 

o

 

zapowiadał nadanie ludności praw obywatelskich ,nietykalności osobistej , wolności 
sumienia ,słowa ,zgromadzeń i zrzeszania się  

o

 

rozszerzał prawa wyborcze  

o

 

wprowadził zasadę ,że żadna ustawa nie może wejść w życie bez zgody Dumy  

•  1906 - konstytucja mikołajowska : 

o

 

cesarzowi przysługuje absolutna władza ,miał prawo sankcji wobec ustaw , posiadał 
inicjatywę ustawodawczą i prawo do wydawania ustaw pomiędzy sesjami  

o

 

Rada Ministrów - kolegium skupiające ministrów pod przewodnictwem premiera 
,którego mianował cesarz spośród ministrów ,ministrowie byli odpowiedzialni przed 
carem  

o

 

dwuizbowy parlament : 

ƒ  Duma Państwowa - składała się z 524 członków wybieranych przez naród 

(ale cenzus majątkowy ,system kurialny) 

ƒ  Rada Państwa - odgrywała rolę izby wyższej ,składała się w połowie z 

członków mianowanych przez cesarza ,w połowie wybieranych przez kolegia 
(gubernie ,zgromadzenia ziemskie ,kolegia wyznaniowe) 

ƒ  obie izby miały równorzędny charakter 
 

k)Charakterystyka rozwoju państwa burżuazyjnego :