plik

BIBLIOTEKA AKCJI KATOLICKIEJ

POD REDAKCIA

Ks. Dr. W ŁADYSŁAW A LEWANDOWICZA M.I.C.

NOWA SERIA

N r. 2

NAKŁADEM

A R C H ID IE C E Z JA L N E G O INSTYTUTU AKCJI KATOLICKIEJ

W WARSZAWIE

Nowoorodzka 49 - Dom Katolicki im. Piusa XI

L ZAGADNIENIE ROZWOJU

OSOBOWOŚCI.

Z a g a d n ie n ie państwa chrześcijańskiego opie

ra się o filozoficzne założenia nauki chrześci
jańskiej i tylko

u j

oparciu o nie może b yć zro

zumiane.  Nie  chodzi  bow iem   o  stw orzenie
państwa,  rządzonego  przez  chrześcijan,  ani  też
o  zespolenie  w   jedno  państwa  i  Kościoła,  jak
to  czasem   w ystępuje  w   poglądach  m yślicieli,

najczęściej polskich i rosyjskich.

Celem za

sadniczym nie jest ani zupełne pochłonięcie,
ani podporządkowanie państwa K ościołow i.

Postulatem, wysuniętym przez naukę chrześci

jańską jest takie zorganizowanie życia pań

stwowego, by ułatwiało ono i popierało rozwój
osobowości ludzkiej, a nie przeciw działało mu

przez sw e urządzenia zbyt liberalne, czy też
krępujące w olność,

Rozwój osobow ości pojm ujem y tu za Mari

tainem jako pomnożenie zdolności rządzenia

sobą, jako dążenie do zdobycia w olności-

autonomii. W olność bow iem jest d w o jaka:
w olność wybdru, i w olność autonomii. W o l

ność w yboru — to w olność w ybierania między

dobrem i złem, w ybierania nieustannego, n ie

jako w ieczystego, gdyż w nim zaw iera się

istota rozkoszy, fundament hedonizm u. Nato-

wiast w olność autonomii polega na czynieniu
tylko dobrze, na postępow aniu zaw sze w m yśl

w skazań rozumu. W olność autonomii nie jest

atrybutem człow ieka, jak chciał K an t: jest

rzeczą do zdobycia, celem pragnień w szystkich
w ielkich tw órcó w religii i filozofów , celem

osiągalnym tylko przez świętość.*)

W rozw oju osobow ości katolicyzm w ytycza

określone granice, w ew nątrz których zostaw ia

*) Szerzej zagadnienie to przedstawiłem u: książce

»Wychowanie Personalistyczne« Poznań 1936.

w olność. I stąd pow stały dw a kierunki życia

wewnętrznego, z którym i należy się liczyć
także w ich skutkach i odblaskach w życiu

politycznym .  Jeden  z  nich  w ięcej  ufa  rozu
m ow i  ludzkiem u,  choć  w o li  nie  zaniedbuje
Jest  to  um iarkowany

intelektualizm,

który w y

znają tomiści. Intelektualizm skrajny, który
utożsam ia

wiedzę z cnotą, stoi już poza

ramami nauki Kościoła. Kierunek drugi —
to um iarkow any

woluntaryzm.

W oluntaryzm

skrajny w ychodzi z założeń, że lepiej jest m i

ło w a ć niż wiedzieć, lepiej czynić dobrze niż
znać prawdę. T e założenia w płaszczyźnie

życia w ew nętrznego są słuszne. Skrajni wo-

luntaryści w ysnuw ają stąd w nioski, że prawda

jest obojętna, istotne jest dobro, czyn w y

starcza.

Skrajny woluntaryzm jest rów n ież

poza  ramami  nauki  Kościoła,  natomiast  w o
luntaryzm  um iarkowany,  w ysuw ający  na  plan
pierw szy  w olę,  a  szanujący  prawa  rozumu,
jest

całkow icie dopuszczalny. W oluntaryzm

taki nie ufa jednak rozum ow i i działania jego

zastępuje posłuszeństwem .

Reprezentują go

przede w szystkim jezuici.

Oba te kierunki dotyczą życia wewnętrznego,

nie  polityki,  a  niemniej,  jak  wspom niano,  mogą
znajdow ać  sw e  odblaski  w   doktrynach  politycz
nych.  Intelektualiści  będą raczej  skłonni  do  po

szanowania praw osoby ludzkiej, w ierząc w jej
w artość i zdolność kierowania sobą. W olun-

taryści  będą  raczej  kładli  nacisk  na  działanie
zorganizowanego  społeczeństwa,  będą  raczej
ufali  posłuszeństwu  niż  rozum owi.  Pierw si będą

raczej za ustrojem takim, w którym swobodnie
będzie można oddziaływ ać na rozum ludzki

w   dziele  nawracania,  drudzy  w o lą  ustrój,  gdzie
łatw o  będzie  pociągnąć  w o lę  ludzką  przykła
dem  innych.

T e dw a kierunki w ystępują

w dziejach, i dzieje sądzić będą o wartości ich
zasad oraz zastosowań w życiu społecznym .

II.

NAUKA O PAŃSTWIE

ORAZ IDEAŁ HISTORYCZNY.

Zasady chrześcijańskiej nauki o państwie

są  niezm ienne  i  stałe,  zaw arte  w   gorczycznym
ziarnie  słów   C h rystusow ych :  »Oddajcie  Bogu
co  boskie,  a  cesarzowi  co  cesarskie«.  Ale
w   um ysłach  ludzi  pow stają  różne  jego  odbi

cia, różne obrazy jego zastosow ania w danych

w arunkach, w danych okolicznościach. T akie
zastosow ania nazywam y ideałem historycznym

chrześcijaństwa.

Zasady są niezmienne, ideał

historyczny jest zmienny. Zasady są pełne

i wszechstronne, ideał zaw sze gdzieś niepełny,

zaw sze niedoskonały, czasem przesadny, cza

sem niedociągnięty. Materia bow iem opornie
ulega duchowi, a gdy mu się podda, usiłuje

obciążyć go sw ą treścią.

III.

IDEAŁ HISTORYCZNY

STAROŻYTNEGO CHRZEŚCIJAŃSTWA.

Ideał historyczny starożytnego chrześcijaństwa

b y ł pierw szym znanym nam i zrealizowanym .

Starożytność chrześcijańska pojm ow ała reali
zację ideału historycznego jako w cielenie w ży

cie »Królestwa Bożego wśród maluczkich«.
Praca rozw ijała się przede w szystkim w śród

mas ludow ych, w śród ubogich i niew olników ,

gdyż w arstw y w yższe były w obec chrześci

jaństw a  niechętne  i  w rogie.  Nie  m ogło  też
b yć  inaczej,  gdyż  pogaństwo  dla  w arstw   kultu
ralnych  starożytności  nie  było  wiarą,  a  syste

mem,  opartym  na  hedonizmie,  który  słu żył
interesom  państwa  i  z  państwem   był  zw ią
zany,  ale  treści  religijnej  dla  ludzi  kulturalnych

nie posiadał

Pogaństwo b yło równoznaczne

z  hedonizm em   i  ten  w łaśn ie  hedonizm   był
głów ną  przeszkodą  w  przyjm ow aniu  chrześci
jaństwa.  Pogląd,  iż  chrześcijaństw o  realizuje

»Królestwo Boże w śród maluczkich« tak był

zakorzeniony, iż trzeba b yło p rzekonyw ać bo
gaczy, że i oni m ogą b yć chrześcijanam i.

Starożytny ideał »Królestwa Bożego w śród

maluczkich«  posiadał  jednak  punkty  słabe,
nierozwinięte.  W   dziedzinie  literatury  i  sztuki
chrześcijaństw o  starożytne  zaznaczało  się  nad

zw yczaj słabo, poza literaturę ściśle kościelną nie

w ykraczało; sztuka chrześcijańska była w zacząt-

kach, a spow ita

form y starożytne, nie potra

fiła  ich  opanow ać  i  narzucić  im  sw ego  piętna.
Stąd  między  literaturą  św iecką  i  chrześcijań
stwem  istniała  w   starożytności  przepaść,  trw ał
stan  wojenny,  gdyż  literatura  od ryw ała  ludzi
od  Kościoła.  Tem u  przypisać  należy  w ystą
pienia  św.  Augustyna.  Jak  dalece  kultura  sta
rożytna  była  obca  i  w roga  chrześcijańtwu,
maluje  nam  przykład  św .  Hieronima,  który
długo  m usiał  w alczyć  z  pow abam i  starożytnej
kultury,  zanim  się  oddał  całko w icie  służbie
Bożej.  Toteż  poglądy  J.  Em.  Skiw skiego  na
przeciw ieństw o  między  kulturą  a  chrześcijań
stw em   o  tyle  są  słuszne,  iż  ideał  historyczny
starożytnego  chrześcijaństw a  zaniedbyw ał  zu

pełnie dziedzinę kultury, co było niew ątpliw ie

jednym ze źródeł słabości starożytnego chrześ

cijaństwa.

Drugą dziedziną, zupełnie opuszczoną, b ył

stosunek do państwa,

który

zam ykał się

w ram ach posłuszeństwa.

Politycznej doktryny

chrześcijaństwo nie posiadało,

biernie znosiło

prześladowania cesarzy - odstępców i cesarzy -
heretyków ,

którzy skazyw ali na wygnanie

biskupów

praw ow iernych.

Chrześcijaństw o

starożytne nie używ ało m iecza św ieckiego
i dobrow olnie w yrzekało się go.

Krasiński

w Irydionie

trafnie odm alow ał postaw ę Ko

ścioła w obec pokus w yzw olen ia z prześlado
w ań za cenę udziału w życiu politycznym .

J O

Ideał starożytny chrześcijaństw a nie był ani

pełnym odbiciem chrześcijańskiej nauki, ani

jedynym i najlepszym jej ujęciem. Na gruzach

św iata starożytnego pow stał inny ideał histo
ryczny oraz inny porządek.

IV. IDEAŁ HISTORYCZNY

ŚREDNIOWIECZA.

A) CHARAKTERYSTYKA.

Średniow iecze w yrów nało braki słabości sta

rożytnego ujęcia chrześcijaństwa. W spaniały

rozw ój sztuki chrześcijańskiej, od katedr ro
m ańskich i gotyckich do poem atów Adama

czy  Ryszarda  z   St  Victor  albo  Alana  z  Lille
i  Dantego  jest  tego  wyrazem .  Średniow iecze
stw orzyło  sztukę,  którą  karm ił  się  lud  i  która
sięgnęła  szczytów ,  jednocząc  w   sobie  kontem
plację  piękna  z  kontem placją  Bóstwa.  Zreali
zow ało  też  chrześcijaństw o  średniow ieczne  no
w y  porządek  społeczny,  oparty  na  spraw iedli
w o ści  i  m iłości,  w yrażony  w  korporacjach o cha
rakterze nie  tylko gospodarczym , ale społecznym
i  religijnym .  O m ów ienie  tych  zagadnień  w ykra
cza  poza  ram y  tematu  niniejszego.  Ale  śred
niow ieczne  chrześcijaństwo  zrealizowało  także

porządek chrześcijański wpaństwie, może w spo

sób niedoskonały, w śpos<5l> uwarunkowany
trudnościami kulturalnym i epoki, ale niemniej

wypełniło lu lukę, pozostawioną przez staro

żytność.

Nowy porządek średniowieczny opierał się

na  zasadzie,  iż  państwo  ma  charakter sakralny,
to  znaczy,  iż  monarcha  jest  pomazańcem  Bo
żym  i  współdziała  w  zbawianiu  dusz.  Państwo
teoretycznie  nie  traciło  swej  własnej  celowo
ści,  ale  w  istocie  nieraz  wkraczało  w  dziedzi

ny dlań obce, stając się współpracownikiem,
jakże niezgrabnym w zbawianiu dusz ludzkich.

Pisarzem, który szczególnie zaważył na umysło-

wości polityków i twórców porządku średnio

wiecznego był św. Augustyn.

B) SW. AUGUSTYN.

Nauka św. Augustyna jest wieczystą i zasady

jego stanowią część doktryny Kościoła. Ale

sposób, w jaki je średniowiecze pojmowało
i realizowało, nie jest ani jedynie słuszny, ani

przez Kościół za autentyczny uznany. Średnio
wiecze pojmowało nieraz św. Augustyna w spo

sób dosłowny i dosłownie realizowało jego

poglądy.  Stąd  powstał  porządek  nowy,  wspa
niały  w  swej  jednolitości,  ale  nie  zawsze
zgodny  z  tymi  aspiracjami,  jakie  żywiło  chrze
ścijaństwo.

Idea »Cwitas Dei«, przeciwstawiona »Civitas

diaboli«,

zrealizowana została w średniowieczu

w ramach Europy, małego półwyspu kuli

ziemskiej, oblanego morzami wód i morzami

pogaństw a  czy  islamu.  Na  półw ysep  ten  ude
rzały  fale  w ędrów ek  ludów  m uzułmańskich
i  pogańskich,  a_  011  sam  stał  się  twierdzą,
w   której  panoiuał  rygor  w ojenny  i  dyscyplina
oblężonego  zamku.  W   państwie  Bożym  były
dw ie  w ła d z e :  duchowna  i  św iecka,  obie  po
chodzące  od  Boga.  Stąd  królow ie  i  cesarzow ie
byli  pomazańcami  Bożymi,  na  rów ni  niemal

z kapłanami.

Koronację odbyw ali w szatach

liturgicznych, w ięc w ornacie, obrządek na

m aszczenia  upodabniał  ich  do  kapłanów,  a  re
galiści  nazyw ali  królów   »christus«  —  pomaza
niec.  Stąd  w szelkie  zachw ianie  się  w   w ierno
ści,  czy  posłuszeństwie  ze  strony  m onarchy
karane  b yło   klątwą.  Zw olna  w yciągano  stąd
dalsze  konsekw encje.

Herezja stała się prze

stępstwem przeciw państwu (od roku 1226 w e
Francji).

M ów ił copraw da św . Augustyn, iż

czasem można przym usem bronić przed zgor

szeniem,  ale  w nioski  średniowieczne  by ły  bo
daj  inne  od  tych,  które  on  sam  w yciągał  ze
sw ych   poglądów.  Inkwizycja,  której  zadaniem
była  ochrona  czystości  w iary,  obciążyła  się
udziałem   m iecza  św ieckiego  i  otw orzyła  pole

do nadużyć dla ludzi m ałych i słabych

teria, opanowana i ujarzmiona, jak się zdaw ało,

ob ciążyła  instytucje  służące  nie  jej,  a  sprawom
ducha.  Ze  stanowiska  idei  chrześcijańskiej,
idei  przede  w szystkim   apostolskiej,  średnio
w ieczna  realizacja  idei  chrześcijańskiej  zazna-

czyła się nie abstynencją, pełną słabości
U) sprawach państwa, ale gorliwością nad

mierną, pod ciężarem której uginały się su

mienia.

C) ZASADY I REALIZACJE.

Tępienie herezji, konieczne także ze względu

na  obronny  charakter  kasztelu,  w  którym
zamknęło  się  chrześcijaństwo,  miało  swój  od
powiednik  tu  postaci  wojen,  prowadzonych
w  celach  misyjnych.  Wojna  nie  była  nigdy
uznawana  przez  Kościół  za  środek  misji,  i  dla
tego  tak łatwo  zatriumfował  nad  przeciwnikami
swymi  Paweł  Włodkowic  na  soborze  w  Kon
stancji.  Ale  zdarzali  się  nie  tylko  praktycy,

lecz i teoretycy, którzy głosili potrzebę wojen

w  celu  misyjnym.  Misja  jednak  nie  mogła  się
pogodzić  z  politycznym  podbojem,  który  na
kładał  na  nowych  chrześcijan  jarzmo  daniny.
I  tu  więc  było  pole  do  nadużyć,  jak  wszędzie
tam,  gdzie  wnioski  z  założeń  dochodzą  do
ostatecznych  swych  konsekwencji.

Nieco inny charakter miały wojny krzyżowe,

wyraz  średniowiecznego  ujęcia  pacyfizmu.  Po
kój  miał  istnieć  w  obrębie  rzeczypospolitej
ludów  chrześcijańskich,  wojnę  między  chrze
ścijanami  ujmowało  średniowieczne  sumienie

jako z ło : ale wojna zewnętrzna, na przedpolu

obronnego zamku, choćby była wojną zaczepną,
znajdowała pełne uznanie. Krucjaty nie były

może  nadużyciem  idei  chrześcijańskiej,  jak
były  nią  wojny  o  celach  misyjnych,  ale  stały
na  ostatecznej  granicy  zastosowań,  zgodnych
z  nauką  chrześcijańską.  Krokiem  następnym,
już  graniczącym  z  nadużyciem,  jest  użycie  pie
niędzy  zebranych  na  krucjaty,  na  cele  poli

tyczne obrony kraju.

D) PAŃSTWO TOTALNE:

PRUSY KRZYŻACKIE.

Innym przykładem nadużyć jest państwo

krzyżackie, które zespoliło w jednym ręku

władzę duchowną i świecką. Państwo średnio
wieczne nie było totalnym mimo jedności

w iary obywateli, gdyż jednolitość ograniczała

się  do  jednej  tylko  dziedziny.  Ideałem  było
wedle  św.  Tomasza  połączenie  monarchii,  ary
stokracji  i  demokracji.  Celem  państwa  było
nie  wchłonięcie  jednostki,  a  poszanowanie

praw osoby ludzkiej. Zarówno stanowy ustrój

i płynący stąd pluralizm, jak cały ustrój korpo

racyjny służyły temu celowi. Kościół prze
strzegał,

zasady

pluralizmu

płynące

różnolitości

życia,

służyły

postępowi

człowieka, i kierował całym duchowym życiem
średniowiecza. Zasada wodzowstwa była w ca

łej  pełni  uznania:  św.  Ludwik,  wzorowy  mo
narcha  średniowiecza,  opromieniony  nimbem
sprawiedliwości,  król  święty,  był  królem  rze
czywistym,  nie  malowanym,  choć  bynajmniej

nie despotą. Zasada wodzowstwa, uświęcona
przez sakrę, służyła

ochronie

osobowości

ludzkiej.

Państwo średniowieczne nie było totalnym,

mimo,  iż  było  zamkiem  obronnym  wśród  wro
gów,  mimo,  że  wprowadzało  jednolitość  reli
gijną.  Jedynym  państwem  totalnym  było  pań-

stwo krzyżackie.

Tu nastąpiło zespolenie, a za

razem  pomieszanie  władzy  duchownej  i  świe
ckiej.  Komtur  był  przełożonym  klasztoru  i  na
czelnikiem  okręgu,  dowodził  na  wojnie,  ścią
gał  podatki  i  udzielał  napomnień  za  nieprze
strzeganie  reguły  zakonnej.  Wojny  Krzyżaków
były krucjatami; skargi na  urzędników spotykały
się  z  murem  immunitetu  kościelnego;  świecki
nie  mógł  sądzić  zakonnika,  choćby  był  urzęd
nikiem.  Państwem  rządziła  kasta  zamknięta,
rekrutująca  się  z  poza  kraju,  zazdrośnie  wła
dająca  skarbami  i  ziemią.  Państwo  krzyżackie
było  nie  tylko  totalne,  nie  tylko  w  tych  sa
mych  ramach  obejmowało  świadczenia  pań
stwowe  i  dziesięciny,  mianowanie  biskupów

czy  proboszczów  i  wymiar  jurysdykcji  świe
ckiej,  ale  prowadziło  handel  państwowy,  kon
kurując  ze  swymi  poddanymi.  W  dziedzinie

przemysłu również stosowali Krzyżacy etatyzm,
lecz na mniejszą skalę. Nigdzie bodaj w spo

sób tak pełny i konsekwentny nie zostały

pomieszane władztwo duchowne i świeckie,
nigdzie interesów materialnych nie naznaczono

godłem zbawienia i tylu spraw duchowych nie
zamieniono na doczesne. Państwo krzyżackie

nie wydało żadnej sekty, ani żadnej herezji:
było tylko zgorszeniem wszystkim poddanym
i

wszystkim sąsiadom.

Moralny

rozkład,

płynący z pomieszania spraw duchownych
i świeckich był tak głęboki, że dotąd śledzić

można echa tych załamań, które sprowadzili
Krzyżacy. Nie były państwami totalnymi, ani

pańtwo  Joannitów  na  wyspie  Rodos,  potem
na  Malcie,  ani  państwo  Krzyżaków  inflanckich.
Prusy  są  wyjątkiem  w  Europie  średniowiecz

nej,  wyjątkiem,  który  dziś  pociąga  umysły
w  Niemczech  hitlerowskich,  a  który  przeciw
stawić  należy  państwu  średniowiecznemu  Ka

zimierza Wielkiego.

Państwo Kazimierza miało

własną  ^wą  celowość,  różną  od  celowości
Kościoła  i  z  nią  nie  pomieszaną.  Państwo  to
w  osobie  monarchy  dbało  o  wymiar  spra
wiedliwości  i  wymiar  ten  zapewniało.  Ingero
wało  w sprawy  gospodarcze,  normując  wartość

pieniądza,  zatrudniając  tych,  których  dziś  na
zwalibyśmy  bezrobotnymi.  Ale  państwo  to  nie
konkurowało  ze  swymi  poddanymi  i  nie  było
totalnym.  Siad  różne  były  losy  państwa  krzy
żackiego  i  Polski.  Państwo  Kazimierza  skon
solidowało  się  i  zrosło  pod  jego  rządami

z  luźnych  dzielnic  w  jedną  całość,  a  potem
zwycięsko  przetrwało  czasy  Ludwika  Węgier
skiego.  Państwo  krzyżackie  zostało  rozsadzo-

ne przez bunt poddanych, szukających oparcia

Polsce. Państwo totalne, jedyne

u j

średnio

w ieczu,

azało,

się nietrw ałe.

E) UPADEK PORZĄDKU

ŚREDNIOW IECZNEGO.

Ideał historyczny chrześcijaństw a średnio

w iecznego zrealizow ał po raz pierw szy państwo

chrześcijańskie, jako państwo sakralne. W yra

zem jego b ył charakter pomazańca Bożego,
jaki sp ływ ał na króla czy cesarza z tytułu

jego  koronacji.  Sakralny  ten  charakter  prze
trw ał  długo,  w raz  ze  szczątkam i  ustroju,  które
w yradzały  się  i  degenerow ały  w   epoce  n ow o
żytnej,  by  upaść  w reszcie  bezpow rotnie  pod
ciosam i  Rewolucji  francuskiej.

Sakralny charakter w yrodził się już w e-

poce

reform acji

w karykaturalną

zasadę

»r.uius

regio,

eius

religio«,

która

narzu

cała

poddanym

w iarę

panującego.

Palili

ludzi innej

w iary

zarów no

katolicy,

jak

luteranie  i  kalwini.  Elżbieta  Angielska  i  Crom
w ell  godnie  rów n ow ażą  Ludw ika  XIV  i  jego
dragonady,  podejm ow ane  nie  tyle  w   imię
w iary,  ile  w   imię  sw oiście  pojętego  interesu
państwa.  I  dlatego  absolutyzm   musiał  upaść,
gdyż  rządy  jego  poczęły  gruntownie  depraw o
w ać  człow ieka.  Musiał  przyjść  n ow y  porządek
i  przyszedł,  stworzony,  niestety,  nie  ręką katoli
ków ,  —  porządek,  który  nie  bronił  osobow ości

człow ieka, a w yzw alał indywidualizm . A le mi
mo w szystkie błędy i w szystkie zbrodnie Rewo-

lucja francuska uczyniła krok naprzód, obala

ją c porządek już zły, pod ciężarem którego

upadała religia i moralność. Tym gorzej dla

ludzkości,  iż  now y  porządek  zrealizow ali  nie
katolicy,  a  ich  w rogow ie.  Historia  idzie  na
przód  bez  względu  na  to,  czy  są  w łaściw i
aktorzy,  czy  ich  nie  ma.  Sztuka,  kierowana
ręką  Stw órcy,  musi  być  odegrana,  choćby  role

zostały p o m ylo n e. . .

F) REDUKCJE JEZUICKIE.

Nie można pom inąć tu innej realizacji po

rządku  chrześcijańskiego,  która  jest  jakby  prze
niesieniem   ideału  życia  zakonnego  na  stosunki
śujieckie,  co  m iało  za  skutek  pow stanie  pań

stw a czy autonom icznego okręgu, urządzonego
na sposób »totalny«. Były to »Redukcje« zakonu

Jezuitóu; w Paragwaju.

Pow stały one już

u;  epoce  nowożytnej,  ale  stanowią  ciekaw y
materiał  porów naw czy  dla  w łaściw ego  średnio
wiecza.  Z dobyw cy

i m isjonarze hiszpańscy

nie mogli utrwalić, ani w ładzy państwowej,

ani chrześcijaństw a w śród szczepów , zam iesz

kujących  puszcze  Gran.  Chaco.  W ó w czas  misji
podjęli  się  Jezuici,  uzyskując  od  królów   hisz
pańskich  przyw ilej  na  w yłączn e  praw o  do

»Redukcji«. ¿Państewko, które stw orzyli, pozo

staw ało pod zw ierzchnością korony his/pań

skiej,  ale  nie  podlegało  żadnym  urzędnikom
królew skim ,  a  wstęp  ludziom  białym   bez  ze
zw olenia  Jezuitów  na  teren  »Redukcji«  był

wzbroniony.  Jezuici  zajęli  się  nawracaniem
m yśliw skiego  szczepu  Guaranich,  których  bez
w ystrzału,  a  tylko  drogą  persw azji  skłonili
do  życia  osiadłego  i  przyjęcia  w iary  chrze
ścijańskiej.

Kilkakrotnie

Guarani

uciekali

do puszczy. Podążali za nimi misjonarze i łagod
nym i sło w y skłaniali do powrotu.

W trzy

dziestu osadach »Redukcji« nie b yło ani w oj
ska białego, ani twierdz. W każdej osadzie

rezydow ało dw u bezbronnych Jezuitów wśród
tysięcy czerw onoskórych. W »Redukcjach« za

prow adzili Jezuili uprawę roślin, które akli-

m atyzow ali (jak drzew a pom arańczowe i cy
trynow e) lub których użyteczność odkryw ali
(mate).

Zaprow adzili hodow lę bydła, gd yż

m ięso  b yło  niezbędne  dla  Guaranich.  Zorga
nizow ali  rzem iosła  tak,  iż  Paragwaj  b ył  jedy
nym  krajem   przem ysłow ym   w   całej  Am eryce,

Stw orzyli drukarnie, gdzie czcionkam i z drze
w a tubylcy drukow ali książki w sw oim języku,

Indianie kopiow ali piórkiem sztychy z tak

w ielką  dokładnością,  iż  trudno  je  odróżnić  od
oryginałów .  Ziem ia  podzielona  została  na  trzy
c z ę ś c i:  część  kościoła,  część  gminy,  w łasność
prywatną.

Guarani oddaw ali zbiory z części

gminnej do spichrzów , co było niezbędne
nie tylko na w ypadek głodu, ale także z po

w odu w ielkiej lekkom yślności Indian. Spoży

w ali oni całe sw e zbiory i na zasiew y nic nie

zostawiali.

Część kościelna szła na utrzym a

nie jezuitów, ich służby, w dów , sierot, star
có w i chorych. Uprawa była zorganizowana

.i pilnie nadzorowana, stąd niektórzy m ów ią

o kom uniźmie w »Redukcjach«. T ak samo tka
ctw o kobiet było norm owane przez zarządzenia

w ładz.  Administracja  i  zarząd  majątku  były
w   ręku  jezuitów ,  którym   dopom agali  urzędnicy
tubylcy.  D aw nym   wodzom   pozostaw iono  ho
norow e  m iejsca  w   kościele  i  dow odzenie  na
w ojnie.  Uregulowane  b yło  w szystko,  nie  w y

łączając małżeństw, które m ogły b yć zawierane
tylko dw a razy do roku.

Stan moralny

był

w yjątko w o pom yślny,

zbrodnie nie b yły znane, tak samo kara śmierci.

W ym iar spraw iedliw ości od byw ał się w konfe

sjonale, przy czym nieraz następowała doraźna
kara. Najczęstsze przekroczenia dotyczyły nie-

w strzem ięźliw ości, a także obżarstw a: Guarani

zjadali w oły, którym i uprawiali rolę i przycho

dzili ponow nie do ojców , tłum acząc, że je po

żarły drapieżniki. Jednak nie w yrobili Jezuici

w   sw ych   w ychow ankach  sam odzielności.  Gdy
odebrano  Zakonow i  »Redukcje«,  system   za
ch w iał  się.  Daremnie  prosili  Indianie  o  powrót
ojców   —  inni  zakonnicy  nie  potrafili  utrzym ać
dzieła,  które  podkopyw ało  zdzierstw o  urzędni
ków .

Dziś drzew a pom arańczow e rosnące

w śród puszczy, w pobliżu ruin w spaniałych
świątyń, są jedynym śladem kw itnących ongiś

osad.

Czy Paragwaj b y ł realizacją totalnego pań

stw a chrześcijańskiego? Jezuici uw ażają »Re
dukcje« za dzieło jedynie m isyjne i pokrew ne
m etody

pom ocy

gospodarczej

w form ach

spółdzielczości, stosują w innych krajach mi
syjnych np. w Indiach.

A le nigdy bodaj poza

entuzjastami »Redukcji« nie w ypow iadali się
w_f£nsie w zorow ości takiego w łaśnie porząd

ku, aczkolw iek zasada posłuszeństwa, tak Je

zuitom droga, znalazła w Paragwaju w spaniałe
sw e zrealizow anie. »Redukcje« różnią się tedy

zasadniczo od państwa krzyżackiego, które

m iało w łasną celow ość, podczas gdy praca
Jezuitów miała na celu misje. I dlatego wątpię,

by można b y ło uw ażać »Redukcje« za reali-
zację chrześcijańskiego państwa totalnego.

V. NOW Y IDEAŁ HISTORYCZNY

CHRZEŚCIJAŃSTWA.

Czasy now oczesne przyniosły now y stan

rzeczy  i  w ym agają  now ych   rozwiązań.  Chrze
ścijaństw o  z  jednego  zakątka  ziemi  rozpo
wszechniło  się  na  całym   globie,  w szędzie  po
w stały  żyw e  ośrodki  apostolstwa  i  życia  w e

wnętrznego. Natomiast w Europie obok kato

lików wszędzie niemal pojaw ili się w yznaw cy

innych oJłam ów chrześcijań stw a; ludzie nie

w ierzący, agnostycy i liberałow ie religijni żyją

licznie w e w szystkich krajach chrześcijańskiej

Europy i Am eryki. Katolicyzm now oczesny stał
się apostolskim zarów no w śród białych, jak

i kolorow ych ludów , a

wyrazem tego są

i  misje  i  A kcja  Katolicka.  N iew ątpliw ie  zbli
żyliśm y  się  znów   do  apostolskich  czasów .
A le  katolicyzm   now oczesny  sięga  szczytów

m yśli i tw orzy nową, bogatą kulturę. D oktry

na społeczna doznała odrodzenia i now ego

rozkwitu,  w ydając  w ciąż  now e  próby  reali
zacji.  Po  katastrofie  w   epoce  racjonalizm u
i  liberalizm u  katolicyzm   odrodził  się  bogatszy

i pełniejszy niż był przed tym. W ober pań
stwa katolicyzm musi zająć stanow isko w w a

runkach now ych, gdy sakralny charakter w ła

dzy  należy  do  przeszłości.  W yobraźnia  nasza,
obciążona  obrazam i  przeszłości,  skłonna  zaw sze
do  jednoznacznego  ujm owania  m yśli,  nasuwa
w ciąż  jeszcze  dawne  zasady  i  dawne  realizacje.
N ow y  porządek  nie  m oże  b yć  jednak  identycz
ny  z  d aw n ym :  musi  b yć  tylko  analogiczny.
I  tu  dwie  możliwe  realizacje  nasuwają  się
katolikom :  jedna  z  nich  bliższa  woluntaryzm u,

chce  tw orzyć  totalne  państwo  katolickie,  prze-
noaząc  ideał  życia  zakonnego  na  ludzi  św ie
ckich,  podporządkow ując  ich  w o lę  i  rozum
nakazom   państwa  w   im ię  moralnej  jedności
w spólnego  um iłowania.  D ruga  pragnie  zacho

w ać w olność człow ieka o tyle, o ile konieczna
jest ona dla sam odzielnego rozw oju osobo

w ości, kierow an ego przez w łasny rozum czło
w ieka. Ten drugi kierunek nazw ać można

personalizmem.

Realizacja totalizmu katolickiego postaw i

łaby  obok  policjanta  także  księdza,  pilnują
cego  sumień  od  zewnątrz.  Kontrola  życia  pry
watnego  prow adziłaby  do  potw orności  szpie
gostw a  i  denuncjacji,  zamiast  jaw nego  ateizinu
pow stałyby  m asowe  grzechy  św iętokradztw a
i  ogrom   hipokryzji.  Reakcja  liberalizm u  i  re

akcja komunizmu, do

którego byłby tylko

jeden krok — wyrzeczenia się w iary — gro
ziłyby nieustannie upadkiem porządku, tak

bardzo obcego psychice polskiej i polskiej

przeszłości.  Totalizm   katolicki  w ięcej  zła  by
sprow adził,  niżby  uratował  dobra,  byłby  po
wtórzeniem   krzyżackich  rządów,  w   wydaniu

nowoczesnym , a mięć świadom ie gorszym.

Pokusa anielstwa, jaką jest totalizm katolicki,

przerasta siły człow ieka. Chyba, że totalizm

ten byłby częściow y, obejm ow ał tylko dzie

dzinę etyki, jednolicie wszystkim narzuconej
i dziedzinę pieniądza, objętego przez państwo.

W ó w czas byłby tyko realizacją um iarkowanego

woluntaryzm u, byłby »totalizmem częściowym «,

a w ięc rzeczą sprzeczną w s o b ie : należałoby
go nazw ać innym mianem.

Drugi ideał historyczny nowoczesnego clirze-

ścijaństwa wychodzi z założeń personalizmu,
poszanowania człow ieka, jako osoby ludzkiej,

poszanowania jego prawa do

sw obodnego

uznania praw dy i dobra. Licząc się z rozbiciem

wyznaniow ym i obrządkow ym , z w ielością na

rodow ości,  pragnie  utrzym ać  jedność  etyki,  obo
w iązującej  dla  w szystkich.  Chce  przepoić  du
chem  chrześcijańskim   całe  życie  państwowe,

nie narzucając

nikom u w iary. Bodaj zakaz

jaw n ego i w ojującego bezbożnictw a byłby je

dynym niezbędnym ograniczeniem, płynącym

z podstaw ow ego poszanowania zasad religii,

uznaw anych przez państwo. Ustrój państw ow y
oparty na zasadach chrześcijańskich nie byłby

jednoznaczny z ustrojem sakralnym . Byłby
zrealizowaniem państwa katolickiego, ale św ie

ckiego, o własnej narodowej celow ości. Mu
siałoby to być państwo silne, realizujące zasa

dę w odzow stw a, a nie oligarchii czy demagogii.
Ustrój społeczny oparty być pow inien na za

sadach chrześcijańskich i to w całej pełni, na

rzucając je wszystkim , także ludziom, stojącym
poza katolicyzmem: na w alkę klas nie ma m iejsca

w   now ym   ideale  chrześcijaństwa.  W olność,  za
chow ana  w  poszanowaniu  praw  osoby  ludzkiej,
stw orzyłaby  w arunki  rozw oju

kulturalnego.

W   skład  now ego  ideału  historycznego  chrześ
cijaństw a  wchodzi  niew ątpliw ie  am bicja  rzą
dzenia  społeczeństw em   przez  potęgę  m yśli,

a nie przez organizację ludzi.

Nie chodzi

o  rządy  katolików  dlatego,  że  są  oni  katoli
kami.  Chodzi  o  rządy  z  ducha  katolickie,
jednoczące  wszystkich  ludzi dobrej  woli.  W no
wym  ideale  historycznym  zachować  należy
wszystko  to,  co  stanowi  dorobek  średniowie

cza : realizację i kultury chrześcijańskiej i spra
wiedliwego ustroju społecznego i rozwiązanie

zagadnień  państwowych  w  duchu  chrześcijań
skim:  odrzucić  należy  to,  co  było  słabością
średniowiecza  —  użycie  s.ły  tam,  gdzie  działać

powinno tylko apostolstwo. Tak bodaj da się
lepiej zrealizować zasada, że Kościół jest

szkołą wolności, nie przybytkiem poddaństwa.

Kościół  jest  matką,  to  znaczy,  iż  przez  miłość
urabia  dusze  cwych  członków, by  dorośli  zwol
na  do  wolności  autonomii,  do  czynienia  tylko

dobrze.

Nowy ideał historyczny rozstrzygnąć też bę

dzie musiał zagadnienie życia międzynarodo
wego Katolicy nie są już skupieni w niewiel

kiej  części  świata,  odgrodzonej  od  reszty  mu-
rami  obronnymi:  są  wszędzie,  nie  ma  kraju,
gdzieby  ich  nie  było.  Stąd  minęła  epoka
krucjat,  bo  te dziś walczyły  by  przeciw  chrześ

cijanom. Wojna między narodami jest więk

szym  złem  od  prześladowań  wewnętrznych,
jest  mniejszym  złem  od  wojny  domowej.  Stąd
katolicy  będą  czynili  co  można,  aby  do  wojen

domowych nie dopuścić, będą raczej modlili
się o pokój, niż o uwolnienie od prześladowań.

Ten pokój między narodami nastać m oże tylko

wtedy, gdy wew nętrze stosunki państw zosta

ną unorm owane. W yd aje się, iż chrześcijań

ska organizacja świata zbyt często pojm owana

jest na zachodzie na w zór organizacji pań

stw ow ej : w yobraźnia nasza

narzuca

nam

zw yk le  obrazy  już  znane.  A le  jest  do  pom y
ślenia  taki  porządek,  w   którym by  organizacja
państw ow a,  oparta  na  zasadach  chrześcijań
skich,  m iała  silny  rząd  i  dobrze  działające
instytucje,  podczas  gdy  życie  m iędzynarodowe
układałoby  się  na  zupełnie  inny  sposób.  Są
dzę,  że  w  życiu  m iędzynarodow ym   lepsze  jest
poszanowanie  godności  narodu  od  narzucania
mu  postanowień  innych  ludów ,  lepszy  arbitraż
od  sądu.  Narody  mają  sw e  osobow ości  zbio
row e,  a  nie  jest  dobrze odm aw iać  im  szacunku.
Liga  N arodów  zbłądziła  przez  ten  w łaśnie  brak

szacunku dla godności narodów. Oparta o zasa
dy liberalne, nie w idziała w narodach osób, a tyl

ko jednostki silne czy słabe. Poza tym sankcje,

uchw alane przez Ligę, w ykraczały bodaj poza

jej uprawnienia, gdyż obliczone b yły na w y

w ołanie w ybuchu w ew nętrznego, zagrażały sa

memu bytow i państw, przeciw którym b y ły
skierowane. A tym czasem organizacja życia

m iędzynarodowego ma charakter przypadło

ściow y  w   stosunku  do  państwa  i  zagrażać  b y
tow i  jego  nigdy  nie  może.  Sankcje,  jak  sądzę,
nie  mogą  dotyczyć  życia  gosp od arczego:  m ogą

mieć tylko taki charakter, jak w życiu obyczajo

wym. Sądzę, że tu m yśl katolicka ma w ielkie za

danie,  o  tyle  trudne,  że  prądy liberalne zabagniły
problem aty  m iędzynarodowe.  Trzeba  w ielkiego
w ysiłku   m yśli  i  w ielkiego  daru  kontemplacji,

by znów znaleźć drogę, zgodną z nauką Chry

stusow ą

A m yślenie w płaszczyźnie spraw

całego  świata,  choć  bez  m iędzynarodowej  po
staw y,  jest  obow iązkiem   katolika,  którego  za
daniem  jest  apostolstwo.  Kościół  jest  pedago
giem  w olności  i  w ychow uje  w szystkich  ku

w olności czynienia tylko dobrze.

T a peda

gogia w olności nakazuje misje i pokój, naka
zuje cały świat objąć w now ym ideale chrześ
cijaństwa.

VI. DWIE DROGI.

Przed katolicyzm em polskim stoją dw ie dro

gi  realizacji  ideału  historycznego,  a  w łaściw ie
w ybór  między  dwiem a  form am i  ideału  histo
rycznego  nowoczesności.

Nas Polaków łatw o

jest kusić ideą anielstwa, ideą zespolenia

kościoła i narodu w jedną nierozdzielną całość.

T kw i w tym błąd ten sam, który w ypaczył

mesjanizm w ieszczów , a znów w innym kraju

z Rosji czynił  »naród-bogonosiec«  ze  wszystkim i
konsekw encjam i,  do  których  takie  właśnie
ujęcie  prow adzi.  Realizacja  Królestwa  Bożego
na  ziemi  nie  jest  zapewnieniem   w ładzy  i  sta
now isk  dla  w yzn aw ców   Kościoła.  Królestwo

Boże  na  zieini  nie  jest  panowaniem   katolików
nad  niekatolikam i,  ani  nie  ma  przyjść  jako
doczesny  przewrót.  T akie  poglądy  w yznaw ał
m illenaryzm   średniow ieczny,  odradzający  się
w ciąż  w  now ych   formach.  Królestwo  Boże  na
ziemi  to  nie  w yzw olenie  Kościoła  z  w szelkiego
cierpienia,  nie  są  to  rządy  w ybranych  tu  na
ziemi.  Kościół  jest  ukrzyżow any  jak  Ukrzyżo
w any  b y ł  Chrystus  i  nigdy  nie  będzie  okresu,
w   którym by  nie  cierpiał.  Nie  jest  też  kró
lestw o  Boże  czym ś,  co  na  ziemi  nie  może
znaleźć  miejsca,  co  przyjdzie  nagle  w  Dzień
Ostatni,  by  św iat  zniszczyć.  Królestwo  Boże
to  nie  tylko  królestw o  w ybranych  w  niebie,

jak mniemają protestanckie kościoły i cerkiew

praw osław na, oczekując z założonym i rękami
nadejścia Chrystusa.

Królestwo Jego jest na

ziemi, ale nie z tego świata, w nas jest, choć

nie cały człow iek doń należy. C złow iek nale

ży do każdej społeczności tylko częścią swej
natury i to samo odnosi się do Kościoła.

Poza Kościołem pozostaje cała jego słabość,

jego zło, jego upadki — w Kościele jest to, co

w nim święte. Stąd można wrastać w Kró
lestw o Boże i można zeń zw olna wypadać.

Królestwo Boże na ziemi to panow anie C hry

stusa  w   duszach  ludzkich,  a  nie  nad  materią
świata.  W arunkiem ,  choć_  nie  jedyjiym ,  roz
woju  tego  panowania  Bożego  w   duszach  jest
porządek  życia  doczesnego,  zrealizow any  w   ży-

ciu państw. Ale choć warunki życia społecz

nego  i  państwowego  mogą  sprzyjać  lub  nie
sprzyjać Królestwu,  pozostanie  ono  zawsze  »nie
z  tego  świata«,  gdyż  będzie  duszami  rządziło
nie  od  zewnątrz,  nie  przez  ciało,  lecz  od
wewnątrz,  przez  tajne  drogi  Boże,  wiodące  do
dusz.  I  dlatego  sądzę,  że  realizacja  nowocze

snego  ideału  historycznego  w  ujęciu  persona-
listycznym  bliższa  jest  podstawowym  zasadom
Ewangelii od ujęć innych,  gdyż szybciej  i  łatwiej
umożliwi  otwarcie  się  dusz  odwróconych  od
Chrystusa  na  głos  wołania  Tego,  który  sam
nazwał  się  Pasterzem.