Estetyka a nauka

 

Studia podyplomowe w zakresie przyrodoznawstwa 

Dr Justyna Herda 

Instytut Filozofii Przyrody i Nauk Przyrodniczych KUL 

 

Piękno, percepcja piękna 

Estetyka a nauka

 

• Niektórzy definiują estetykę jako naukę o sztuce, 

inni – jako naukę o pięknie 

 
• Starożytni uczeni starannie oddzielali piękno od 

sztuki jako dwa różne pojęcia 

 
• z czasem nauka o pięknie i nauka o sztuce coraz 

bardziej się przenikały i obecnie trudno jest je 

rozdzielić 

 
• Tatarkiewicz - estetyka jako całość obejmuje 

zarówno naukę o pięknie, jak i o sztuce, jest nauką 

dwutorową 

Estetyka a nauka

 

• Przewodnimi motywami piękna w starożytności 

były symetria i proporcja – piękno jest 
obiektywne 

• Z jednej strony piękno było jednością, a z 

drugiej powstawało z przeciwieństw 

• Pojawiały się też antagonistyczne motywy 

– z jednej strony sensualizm i hedonizm estetyczny, a z 

drugiej – estetyczny spirytualizm 

– z jednej strony – motywy relatywizmu (piękno jest 

względne), a z drugiej – idealizmu (istnieje piękno 
bezwzględne) 

Estetyka a nauka

 

• Z czasem uczeni doszli do wniosku, że trudno jest 

traktować piękno jako coś obiektywnego, gdyż  

trudno znaleźć przedmiot, który dla każdego 

wydawałby się taki sam pod względem przeżyć 

estetycznych 

 
• wielu estetyków doszło do przekonania, że 

przedmiotem estetyki nie jest piękno, ale raczej 

subiektywne przeżycie piękna 

 
• Tatarkiewicz: „jest słuszne, aby w estetyce obok 

obiektywnych zagadnień znalazło się miejsce dla 

zagadnień subiektywnego przeżycia.” 

Estetyka a nauka

 

• W średniowieczu (i czasach nowożytnych) 

twierdzono, że w pięknie jest czynnik 
subiektywny – relacjonistyczne rozumienie 
piękna, tj. piękno jest stosunkiem podmiotu i 
przedmiotu 

 
• Czasy nowożytne (i współczesne) odeszły od 

obiektywnego rozumienia piękna znacznie 
dalej, niż czasy średniowieczne 
 

Estetyka a nauka

 

• Przypomnijmy: Estetyka – (gr. aisthetike 

episteme) – wiedza o spostrzeżeniu zmysłowym. 
Doskonałej formie poznania zmysłowego 
przyporządkowano kategorię piękna 

 
• Co to jest piękno? Co jest piękne? Czy coś jest 

piękne dla kogoś, czy coś jest piękne w ogóle? 
Czy kategoria piękna ma wpływ na przetrwanie 
w sensie ewolucyjnym? Czy piękno zwiększa 
sukces ewolucyjny? 
 

Estetyka a nauka

 

• Piękno: ogon samca pawia, śpiew ptaków, 

poroże jelenia, kolorowe upierzenie samca 
kaczki 

 
• Powody ukształtowania się takich cech:  

– wrażenie, jakie wywołują na samicach danego 

gatunku;  

– wrażenie, jakie wywołują na innych gatunkach;  
– wartość przystosowawcza 

Estetyka a nauka

 

• Najbardziej prawdopodobne z naukowego punktu 

widzenia jest ewolucyjne wyjaśnienie postrzegania 
jakiejś cechy w aspekcie jej estetyki 

 
• Coś jest atrakcyjne (atractio – przyciągać), a więc 

przyciągające 

 
• Zgodnie z ewolucyjnym podejściem siła 

przyciągania powinna mieć określone znaczenie 
biologiczne 

Estetyka a nauka

 

• Teoria ewolucji drogą doboru naturalnego dotyczy 

zasadniczo cech, które umożliwiają przetrwanie 
osobnika i wydanie potomstwa 

 
• Podstawową zasadą teorii ewolucji jest zasadą 

maksymalnej oszczędności 

 
• Trudno pogodzić z tą zasadą takie cechy, jak poroża, 

ponadprzeciętnej wielkości pióra w ogonach, 
jaskrawe umaszczenie itp. – cechy wydające się być 
energetyczną rozrzutnością 

Estetyka a nauka

 

• Darwin opisał proces warunkujący ewolucję takich 

cech – dobór płciowy 

 
• (a) zdolność do rywalizacji z osobnikami tej samej 

płci; (b) sygnały przyciągające osobniki płci 
przeciwnej 

 
• W ramach tego procesu samce rywalizują o samice, 

a samice dokonują wyboru najlepszych samców 
(partnerów do rozrodu) – zwiększanie sukcesu 
reprodukcyjnego 

 

Estetyka a nauka

 

• Osiągnięcie sukcesu reprodukcyjnego jest 

„obiektem (…) badań nad doborem płciowym 
również u Homo sapiens. U człowieka dobór ten 
może być oparty zarówno na świadomej, jak i 
podświadomej analizie różnych sygnałów 
płciowych świadczących o rozmaitych aspektach 
jakości potencjalnego partnera seksualnego. Te 
sygnały, które najsilniej oddziałują na wybory 
partnerskie, powinny stać się najbardziej 
atrakcyjne i poszukiwane.” 

(D. Danel, B. Pawłowski) 

 

Estetyka a nauka

 

• Atrakcyjność ciała jest jednym z najważniejszych 

czynników doboru partnera 

• związki długotrwałe: mężczyźni – 1,93 (0 – 3) 

     

 

 

   

kobiety – 1,77 (0 – 3)  

• Rhodes (2005) – badania „czy atrakcyjność 

zwiększa sukces w poszukiwania partnera?” – 
kobiety o atrakcyjnych twarzach miały więcej 
długotrwałych związków 

• Thornhill (1995) – wyniki badań: symetrycznie 

zbudowani mężczyźni wykazywali większą liczbą 
związków z kobietami 

Estetyka a nauka

 

• Teoria doboru płciowego wyjaśnia pojawienie się i 

sens drugorzędowych cech płciowych, które często 
wydają się być niekorzystne z punktu widzenia 
doboru naturalnego, a także powstanie u samic 
preferencji co do tych cech 

 
• Fisher: kowariancja między genami na 

wykształcenie danej cechy oraz tymi na 
preferencje płci przeciwnej w stosunku do tej 
cechy – dodatnie sprzężenie zwrotne 
(nieadaptacyjny dobór płciowy – atrakcyjność 
pozbawiona wymiernego znaczenia biologicznego) 
 

Estetyka a nauka

 

• Fisher: teoria doboru ucieczkowego (teoria 

seksownego syna) – atrakcyjne samce 
wyróżniają się cechami, które są korzystne dla 
męskich potomków samic, z którymi się wiążą 
– szersze rozprzestrzenianie genów matki 
 
 
 

Estetyka a nauka

 

• Atrakcyjność jako wskaźnik jakości biologicznej 

osobnika – zyski płynące ze skojarzenia się z 
atrakcyjnym osobnikiem 

– Zyski pośrednie – genetyczne 
– Zyski bezpośrednie – pozagenetyczne 

• Samiec sygnalizuje o swojej wysokiej jakości 

biologicznej przy użyciu określonych wyraźnych 
sygnałów odczytywanych przez samicę – 
określony ornament płciowy (hipoteza 
upośledzenia [obciążenia]; teoria dobrych 
genów (Zahavi) 
 

Estetyka a nauka

 

• Hamilton, Zuk: potencjał przeciwpasożytniczy – 

odmiana koncepcji dobrych genów – dobór 
płciowy faworyzuje atrakcyjne osobniki, co 
wiąże się z poziomem hormonów płciowych, co 
z kolei wskazuje na korelację z genotypu z 
odpornością na drobnoustroje chorobotwórcze  

Estetyka a nauka

 

• A. Grafen (1990) udowodnił, że zgodna z 

hipotezą upośledzenia ewolucja sygnału jakości 
osobnika oraz preferencji względem niego może 
rzeczywiście zachodzić i utrzymywać się przez 
kolejne pokolenia – proces stabilny ewolucyjnie 

 
• Koszty rozwoju upośledzenia gwarantują, że 

samce nie oszukują (nie opłaca się), a samicom 
opłaca się ufać reklamie jakości danego samca 

Estetyka a nauka

 

• Jakie jest biologiczne znaczenie atrakcyjności 

człowieka? 

• Jakie jest podłoże naszych preferencji 

estetycznych dotyczących wyglądu? 

• Czy nasze preferencje mają charakter wrodzony, 

czy nabyty – są uwarunkowane ewolucyjnie czy 
kulturowo? 

• Czy istnieją podstawy/powody, aby kierować się 

atrakcyjnością fizyczną przy wyborze partnera? 

Estetyka a nauka

 

• Biologia atrakcyjności człowieka. 2009. (red.) B. Pawłowski. 

WUW. Warszawa. 

• Buss D.M. 2003. Ewolucja pożądania. Gdańskie Wydawnictwo 

Psychologiczne. Gdańsk. 

• Chakravarty A. 2010. Mona Lisa’s smile: A hypothesis based on a 

new principle of art neuroscience. Medical Hypotheses 75: 69–72. 

• Dawkins R. 1996. Samolubny gen. Pruszyński i S-ka. Warszawa. 
• Eco U. 2005. Historia piękna. Rebis. Poznań. 
• Etcoff N. 2000. Przetrwają najpiękniejsi. CiS. Warszawa. 
• Gray J.P. 1990. Review: Rentschler I., B. Herzberger, D. Epstein. 

Beauty and the Brain: Biological Aspects of Aesthetics . American 

Anthropologist, New Series, 92(2): 547-548.   

• Tatarkiewicz W. 2009. Historia estetyki t. 1 – 3. PWN. Warszawa. 
• Zeki S. Art and the brain. Daedalus 127(2): 71-103.  
• Čabrić M., L. Pokrywka. 2010. Piękno ciała. PWN. Warszawa.