Ćwiczenie 5 

Wyjaławianie, dezynfekcja, antyseptyka 

 

I. Część teoretyczna 

 
Kontrola  mikroorganizmów  jest  niezbędna  w  wielu  dziedzinach  życia  i  działalności 

człowieka,  takich  jak:  medycyna,  przemysł  farmaceutyczny,  spożywczy,  kosmetyczny, 
elektroniczny,  mech

aniki  precyzyjnej  a  także  środowisko  domowe.  Eliminację  lub  ograniczenie 

zanieczyszczenia mikrobiologicznego (bio-

burden) prowadzi się w  celu zapobieganie wystąpieniu 

zakażeń, leczenia infekcji, zapobiegania psuciu się żywności i innych produktów przemysłowych. 

Od  wieków  ludzie  poszukiwali  sposobów  niszczenia  niekorzystnych  dla  nich  drobnoustrojów. 

W  XIX  wieku  Ludwik  Pasteur, francuski mikrobiolog, niszczył drobnoustroje poprzez wielokrotne 
gotowanie.  Do  dnia  dzisiejszego  w  przemyśle  spożywczym  znajduje  zastosowanie  proces  o 
nazwie  pasteryzacja.  W  tym  samym  wieku  niemiecki  uczony  Robert  Koch  rozwijał  metody 
dezynfekcji  i  sterylizacji.  Używał  w  tym  celu  tak  środków  chemicznych,  jak  i  fizycznych,  w  tym 
suche  gorące  powietrze  oraz  parę  wodną.  Również  obecnie  w  niszczeniu  drobnoustrojów 
używane  są  aparaty  Kocha.  Pierwsze  pojemniki  do  sterylizacji  skonstruował  i  wdrożył  Kurt 
Schimmelbusch.  Zorganizował  on  w  Berlinie  w  końcu  XIX  wieku  pierwszy  dział  sterylizacji  przy 
sali operacyjnej, w którym stosowano autoklaw skonstruowany przez Mateusza Lautenschlägera. 
Myśl naukowa tych uczonych dała podwaliny dzisiejszej sterylizacji. 

Do  usuwania  lub  ograniczania  liczby  drobnoustrojów  stosuje  się  czynniki  fizyczne  lub 

chemiczne,  które  wpływają  niekorzystnie  na  struktury  i/lub  funkcje  mikroorganizmów  wywierając 
efekt  bakteriobójczy  (niszczenie  komórki)  lub  bakteriostatyczny  (zahamowanie  namnażania  się 
komórek), bądź  fizycznie oddzielają komórki drobnoustrojów od danej materii (filtracja). 
Z  czynników  fizycznych  w  niszczeniu  lub  zahamowaniu  rozwoju  drobnoustrojów  znalazły 
zastosowanie:  temperatura  (wilgotne  ciepło:  gotowanie,  dekoktacja,  tyndalizacja,  pasteryzacja, 
gorąca  para  nasycona;  suche  ciepło:  spalanie,  suche  gorące  powietrze),  ciśnienie  osmotyczne, 
promieniowanie ( joniz

ujące, UV), mikrofale, ultradźwięki, wysuszanie, filtracja. 

Do 

czynników  chemicznych  wywierających  niekorzystny  wpływ  na  drobnoustroje  zaliczamy 

środki dezynfekcyjne, antyseptyki, chemioterapeutyki, środki konserwujące. 

Zabiegi mające na celu usuwanie drobnoustrojów z różnych środowisk lub obniżanie ich liczby 

do bezpiecznego poziomu przeprowadza się stosując poniższe procesy: 

  dekontaminacja 

– proces prowadzący do usunięcia lub zabicia drobnoustrojów z przedmiotów 

prowadzący  do  tego,  że  przedmioty  są  bezpieczne  w  użyciu  lub  jako  odpad;  do  metod 
dekontaminacji należą: oczyszczanie/sanityzacja, dezynfekcja, sterylizacja 

  oczyszczanie 

–  gruntowne  usuwanie  widocznych  zanieczyszczeń  (organicznych  i 

nieorganicznych)  wraz  ze  znaczną  częścią  drobnoustrojów;  czyszczenie  może  być 
prowadzone  manualnie  lub  mechanicznie  z  użyciem  wody  z  detergentem  lub  produktów 
enzymatycznych; 

  sanityzacja - 

zmniejszanie liczby drobnoustrojów za pomocą środków myjących i czyszczących 

na przedmiotach codziennego użytku w środowisku domowym lub miejscach publicznych 

 

dezynfekcja  (odkażanie)  -  proces  zmierzający  do  maksymalnego  zmniejszenia  liczby 
drobnoustrojów  lecz  nie  zawsze  przetrwalników;  proces  zmierzający  do  usuwania 
drobnoustrojów  za  pomocą  środków  chemicznych  ze  skóry,  błon  śluzowych  i  ran  to 
antyseptyka;  

  dezynfekcja  wysokiego  poziomu 

–  proces,  w  wyniku  którego  zniszczone  są  wszystkie 

drobnoustroje, z wyjątkiem małej liczby przetrwalników;  

 

wyjaławianie  (sterylizacja)  -  proces  niszczenia  wszystkich  form  życia  drobnoustrojów  (form 
wegetatywnych i przetrwalnych) 

 

2 

  konserwowanie  - 

hamowanie wzrostu i rozmnażania drobnoustrojów za pomocą schładzania, 

ogrzewania i/lub środków konserwujących oraz podwyższonego ciśnienia osmotycznego 

Podstawą  zapobiegania  zakażeniom  i  skażeniom  np.  produktów  leczniczych  jest  aseptyka. 
Aseptyka 

to  postępowanie  mające  na  celu  zapobieganie  zakażeniom  i  skażeniom 

drobnoustrojami.  Na  postępowanie  aseptyczne  składa  się  nie  tylko  używanie  jałowego  sprzętu 
czy  odpowiedniej  jakości  surowców  ale  także  prawidłowe  posługiwanie  się  jałowym  sprzętem, 
odpowiednia  technika  postępowania,  przygotowanie  pomieszczenia  do  pracy  aseptycznej  oraz 
przygotowanie personelu (odzież ochronna)  
 

W  profilaktyce  i zwalczaniu zakażeń szpitalnych dezynfekcja i sterylizacja zmniejszają ryzyko 

prze

niesienia drobnoustrojów ze źródła lub chronią wrażliwy organizm.  

Właściwy  wybór  metody  dekontaminacji  zależy  od  ryzyka  przeniesienia  zakażenia.  Według 
zaleceń  CDC  (Center  for  Diseases  Control),  w  zależności  od  stopnia  ryzyka  przeniesienia 
zakażenia,  wszystkie  przedmioty  i  sprzęt  stosowany  w  opiece  medycznej  podzielono  jako 
przedmioty wysokiego, średniego lub niskiego ryzyka przeniesienia zakażenia. 

 

Przedmioty  wysokiego  ryzyka  to  takie,  które  kontaktują  się  z  jałowymi  tkankami.  Są  to  np. 
instrumenty  chirur

giczne,  cewniki  moczowe  i  naczyniowe,  implanty,      sondy  używane  do 

jałowych jam ciała itp. W stosunku do tych przedmiotów wymagana jest jałowość.  

 

Przedmioty średniego ryzyka to takie, które kontaktują się z błonami śluzowymi i z uszkodzoną 
skórą.  Do  tej  grupy  należą  np.  endoskopy,  respiratory,  cystoskopy  itp.  Te  przyrządy  powinny 
być  wolne  od  drobnoustrojów,  dopuszczalne  jest  jednak  niewielkie  zanieczyszczenie. 
Wymagają  one  dezynfekcji  wysokiego  poziomu  z  użyciem  chemicznych  środków 
dezynfekcyjnych takich  jak: aldehyd glutarowy, nadtlenek wodoru, ortho-phthalaldehyde, kwas 
nadoctowy z nadtlenkiem wodoru. 

 

Przedmioty  niskiego  ryzyka  to  takie,  które  kontaktują  się  z  nieuszkodzoną  skórą  ale  nie  z 
błonami  śluzowymi.  Wśród  nich  wyróżnia  się  sprzęt  mający  kontakt  bezpośredni  z  chorym 
(stetoskopy,  aparaty  do  mierzenia  ciśnienia  krwi,  miednice).  W  przypadku  tej  grupy 
wystarczające jest mycie  i dezynfekcja niskiego poziomu z użyciem np. alkoholi, podchlorynu 
sodu, związków fenolowych, jodoforów lub czwartorzędowych soli amoniowych. Jeśli ten sprzęt 
stosowany  jest  u  chorych  z  obniżoną  odpornością  zalecana  jest  dezynfekcja  wyższego 
poziomu. Druga grupa to powierzchnie, które nie mają bezpośredniego kontaktu z chorym np. 
podłogi, ściany, meble, wazony, ramy łóżek. Te powierzchnie, które są często dotykane mogą 
stanowić  pośrednia  drogę  przenoszenia  zakażeń  (ręce  personelu).  W  tym  przypadku  również 
zalecane jest mycie i dezynfekcja niskiego poziomu. 
Zarówno  proces  sterylizacji,  jak  i  dezynfekcji  jest  procesem  złożonym,  zależnym  od  wielu 

czynników. Najważniejsze opisano poniżej. 
Liczba  drobnoustrojów.  Im  bardziej  zanieczyszczony  materiał  tym  więcej  czasu  lub  wyższe 
stężenie środka są niezbędne do zniszczenia drobnoustrojów.  
Umiejscowienie  drobnoustrojów.  Przedmioty  składające  się  z  wielu  części  powinny  być  przed 
myciem, dezynfekcją czy sterylizacją rozmontowane. Z takich przedmiotów jak endoskopy, które 
maja szczeliny, złączenia i kanały trudniej usuwać drobnoustroje niż z powierzchni płaskich gdyż 
utrudniona jest penetracja czynnika przeciwdrobnoustrojowego.   
Naturalna  oporność  drobnoustrojów  na  czynniki  przeciwdrobnoustrojowe  Oporność 
drobnoustrojów  na  środki  przeciwdrobnoustrojowe  jest  bardzo  zróżnicowana  (Rycina  1.).  Spory 
bakteryjne,  posiadające  grubą  ścianę  komórkową  są  bardziej  oporne  niż  komórki  wegetatywne. 
Woski  mykobakterii  czy  błona  zewnętrzna  bakterii  Gram-ujemnych również stanowią barierę dla 
środków  przeciwdrobnoustrojowych.  Wśród  mikroorganizmów,  za  wyjątkiem  prionów, 
przetrwalniki bakteryjne są najbardziej oporne na chemiczne środki przeciwbakteryjne, następnie 
kokcydia (np. Cryptosporidium spp.), mykobakterie (np. M. tuberculosis)

, bezosłonkowe lub małe 

wirusy (np. wirus polio, coxackie), grzyby (Aspergillus spp.), bakterie (formy wegetatywne) i wirusy 

 

3 

osłonkowe  lub  średnie  (np.  wirusy  herpes,  HIV).  Oporność  bakterii  Gram-dodatnich  i  Gram-
ujemnych jest zbliżona z wyjątkiem niektórych drobnoustrojów np. P. aeruginosa. 
 
Rycina 1. Oporność drobnoustrojów na środki dezynfekcyjne i sterylizujące 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Stężenie  i  aktywność  środków  dezynfekcyjnych  Generalnie,  im  stężenie  środka 
dezynfekcyjnego  jest  większe,  tym  wyższa  jest  jego  aktywność  i  krótszy  czas  niezbędny  do 
zabicia  drobnoustrojów.  Korelacja  między  tymi  zmiennymi  nie  jest  taka  sama  dla  wszystkich 
preparat

ów. Na przykład, użycie związków  fenolu w tym samym stężeniu co czwartorzędowej soli 

amoniowej  wymaga  trzydziestodwukrotnego  wydłużenia  czasu  ekspozycji.  Czas  dezynfekcji 
zależy więc od mocy środka dezynfekcyjnego. 
Czynniki fizyczne i chemiczne  Te czynnik

i to: temperatura, pH, wilgotność względna, twardość 

wody.  Aktywność  większości  środków  dezynfekcyjnych  rośnie  wraz  ze  wzrostem  temperatury. 
Jednakże  zbyt  wysoka  temperatura  może  powodować  rozkład  środka  i  tym  samym  spadek 
skuteczności  dezynfekcji.  Wyższe  pH  może  zwiększać  aktywność    przeciwdrobnoustrojową 
niektórych środków (np. aldehyd glutarowy, czwartorzędowe sole amoniowe) lub obniżać (fenole, 
związki  chloru,  związki  jodu)  modyfikując  cząsteczkę  związku  lub  wpływając  na  powierzchnie 
komórki.  Wilgotność  względna  ma  znaczenie  w  procesie  sterylizacji  gazowej  tlenkiem  etylenu. 
Dwuwartościowe  kationy  (magnez,  wapń),  zawarte  w  wodzie  twardej  reagują  cząsteczkami 
środka  dezynfekcyjnego  tworząc  nierozpuszczalne  precypitaty  co  powoduje  obniżenie 
skuteczności dezynfekcji. 
Materia organiczna i nieorganiczna Materia organiczna (krew, ropa, wydaliny, wydzieliny i inne) 
oddziałują  ze  środkami  dezynfekcyjnymi  co  najmniej  na  dwa  sposoby.  Po  pierwsze  może 
nastąpić reakcja chemiczna miedzy materia i środkiem, w wyniku której powstaje nieaktywny lub 
o 

znacznie  zmniejszonej  aktywności  produkt.  Szczególnie  podatne  na  tego  typu  interakcje  są 

związki chloru i jodu. Po drugie materia organiczna może chronić mikroorganizmy przed środkiem 
przeciwdrobnoustrojowym tworząc barierę fizyczną.  
Biofilm 

Drobnoustroje  na  powierzchniach  tworzą  wielowarstwowe,  ściśle  przylegające  kolonie 

zawarte w macierzy zewnątrzkomórkowych polimerów. Ta forma bytowania bakterii nazwana jest 
biofilmem. 

Bakterie w biofilmie są ok. 1000 razy bardziej oporne  na środki przeciwbakteryjne niż 

żyjące w formie planktonicznej (zawiesina). Oporność drobnoustrojów w biofilmie wynika z wielu 
mechanizmów  takich  jak;  fizyczne  cechy  biofilmu,  zmienność  genotypowa  bakterii,  produkcja 
enzymów  neutralizujących,  fizjologiczne  zróżnicowanie  (np.  różne  pH)  wewnątrz  biofilmu. 
Spośród środków dezynfekcyjnych , związki chloru są aktywne w stosunku do bakterii żyjących w 
formie  biofilmu.  Niektóre  enzymy  i  detergenty  mogą  powodować  degradacje  biofilmu  i  obniżać 
liczbę drobnoustrojów. 
 
 

 

4 

 

WYJAŁAWIANIE (STERYLIZACJA) 

 

Celem  procesu  sterylizacji  jest  usuniecie  lub  zniszczenie  wszelkich  form  mikroorganizmów 

na/w  sterylizowanych  materiałach,  tak  aby  były  one  bezpieczne  w  zastosowaniu.  Jałowość 
(sterylność)  jest  definiowana  jako  nieobecność  zdolnych  do  życia  mikroorganizmów:  bakterii  (w 
tym  mikoplazm)  i  ich  przetrwalników,  grzybów  i  ich  zarodników  oraz  wirusów.    Proces 
wyjaławiania odgrywa istotną rolę w tych obszarach, gdzie zachodzi konieczność pracy w wolnym 
od  drobnoustrojów  środowisku,  posługiwania  się  jałowymi  narzędziami,  aparatami,  lekami  itp. 
Wyjaławianiu  poddaje  się  ciała  stałe,  płynne  i  gazowe.  Dobór  metody  sterylizacji  zależy  od 
rodzaju  i  właściwości  sterylizowanej  materii,  a  w  przypadku  produktów  leczniczych  także  od 
sposobu ich wytwarzania. 

Prawdopodobieństwo przeżycia drobnoustrojów jest funkcją wielu zmiennych: liczby i rodzaju 

drobnoustrojów,  ich  oporności  na  czynnik  sterylizujący,  czasu  ekspozycji  oraz  środowiska,  w 
którym  drobnoustroje  bytują  w  czasie  procesu  (np.  obecność  substancji  organicznych,  natura 
sterylizowanego materiału). 
Z  tego  powodu  przyjęto,  że  za  jałowy  w  praktyce  uznaje  się  materiał,  dla  którego 
prawdopodobieństwo  przeżycia  pojedynczych  mikroorganizmów  jest  mniejsze  niż  umowna, 
wprowadzona  dla  ilościowej  oceny  procesu,  wartość  SAL  -  „poziom  zapewnienia  jałowości”  
(Sterility  Assurance  Level).  Dla  danego  procesu 

SAL  wyraża  prawdopodobieństwo  uzyskania 

niejałowej jednostki sterylizowanej w populacji. W procesie sterylizacji wartość SAL musi być nie 
mniejsza niż 10

-6

, co oznacza prawdopodobieństwo przeżycia jednej komórki drobnoustrojów na 

1x10

6

 

sterylizowanych  jednostek.  Dla  każdego  sterylizowanego  produktu  wartość  SAL  powinna 

być ustalona w badaniach walidacyjnych. 
 

Gwarancję  sterylności  materiałów  uzyskuje  się  przez:  zachowanie  właściwego  toku 

postępowania  z  materiałem  przed  sterylizacją  (czyszczenie  i  dezynfekcja,  pakowanie), 
prawidłowe  przeprowadzenie  procesu  sterylizacji  i  suszenia,  prawidłowo  przeprowadzoną 
kontrolę  procesu  oraz  właściwe  postępowanie  z  materiałem  po  sterylizacji  (transport, 
przechowywanie, otwieranie). 
W  przypadku  materiałów  masywnie  zanieczyszczonych  drobnoustrojami  (np.:  sprzętu 
medycznego  wielokrotnego  użycia  po  zastosowaniu)  właściwe  postępowanie  przygotowawcze 
powinno  obejmować:  oczyszczanie  z  dezynfekcją  wstępną;  mycie  właściwe;  dezynfekcję 
właściwą, a następnie sterylizację. 
Sterylizacja 

osiąga  pełny  efekt,  jeżeli  czynnik  sterylizujący  oddziałuje  na  cały  sterylizowany 

materiał  (wszystkie  powierzchnie)  przez  ściśle  określony  czas.  Zależność  między  liczbą 
przeżywających  komórek  drobnoustrojów,  a  parametrami  procesu  określa  tzw.  wartość  D,  czyli 
czas  (lub  np.  dawka  w  przypadku  promieniowania  jonizującego)  niezbędny  do  dziesięciokrotnej 
redukcji liczby drobnoustrojów (np. z 100 000 do 10 000). Można tę zależność wyrazić wzorem: 
 

t 

D = ------------------ 

      log N

o

 

– log N 

 
gdzie:  

D 

– współczynnik dziesięciokrotnej redukcji komórek drobnoustrojów 

 

t 

– czas procesu 

 

N

o

 

– początkowa liczba żywych drobnoustrojów 

 

N - 

liczba żywych drobnoustrojów po procesie 

 

Kolejną  wartością,  która  charakteryzuje  proces  sterylizacji  jest  wartość  Z.  Wartość  Z  określa 

zmianę temperatury wymaganą do dziesięciokrotnej zmiany wartości D. W przypadku sterylizacji 

 

5 

parowej  wartość  Z  zależy  od  oporności  drobnoustroju  na  zmiany  temperatury.  Wartość  tę 
wyznaczamy ze wzoru: 
                                                               T

1

 

– T

2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Z = ------------------------------- 

      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

logD

2

 

– logD

1

 

gdzie: T

1

 

– temperatura wyższa 

 

T

2

 - 

temperatura niższa 

 

D

1

 

– wartość D dla drobnoustroju w temperaturze T

1

 

 

D

2

 

– wartość D dla drobnoustroju w temperaturze T

2 

 

Współczynnik  F  (process  lethality)  –  jest  to  czas  wyrażony  w  minutach,  wymagany  do 

zniszczenia, w określonej temperaturze, określonej liczby drobnoustrojów charakteryzujących się 
określoną wartością współczynnika Z. Każdy drobnoustrój charakteryzuje się określoną wartością 
współczynnika Z. Im drobnoustrój jest bardziej oporny na dany czynnik sterylizacji (im trudniej go 
zniszczyć) tym wartość Z dla tego drobnoustroju jest wyższa. 
Obliczenia wartości współczynnika F dokonuje się wg poniższego wzoru: 

 

F= D

t

 (logN

0

 

– logN)=D

t

log IF 

IF 

– współczynnik inaktywacji 

N

0

 

IF = ------- = 10

t/D

 

N 

 

Istotne  znaczenie,  z  punktu  widzenia  skuteczności  procesu  sterylizacji  ma  rodzaj  użytego 

opakowania.  Opakowanie  sterylizacyjne  powinno  spełniać  następujące  kryteria:  być  przenikliwe 
dla  czynnika  sterylizującego  i  umożliwiać  wyjałowienie  całej  jego  zawartości,  zabezpieczać 
sterylizowany  materiał  przed  wtórnym  zanieczyszczeniem  zarówno  w  czasie  procesu 
(manipulacje  po  sterylizacji),  jak  i  przechowywania,  umożliwiać  pewne  zamknięcie  zawartości 
oraz  odpowiednie  dla  danego  procesu  ułożenie  materiału,  nie  ulegać  zniszczeniu  w  czasie 
procesu,  zapobiegać  przeniknięciu  niepożądanych  substancji  (nadruki,  klej,  test  chemiczny)  do 
sterylizowanego materiału, być łatwe w obsłudze, nadawać się do przechowywania po sterylizacji, 
umożliwiać  otwarcie  z  zachowaniem  aseptyki,  informować  o  zawartości,  pozwalać  na  łatwą 
identyfikację otwartego opakowania. 

Prawidłowe  prowadzenie  procesu  sterylizacji  wymaga  zarówno  stosowania  odpowiedniej 

aparatury,  jak  również  odpowiednio  wykwalifikowanego  personelu  obsługującego.  Posługiwanie 
się  nieodpowiednią  aparaturą,  niewłaściwe  prowadzenie  procesu,  brak  bieżącej  kontroli 
sterylizacji,  kontroli  technicznej  aparatu  czy  walidacji  procesu  może  być  przyczyną  uzyskania 
niejałowego produktu. 

Oprócz liczby i umiejscowienia drobnoustrojów  
Sterylizację możemy prowadzić metodami fizycznymi i chemicznymi. 

Idealny środek sterylizujący powinien charakteryzować się następującymi cechami: 

 

wysoką aktywnością przeciwdrobnoustrojową 

 

szybkim działaniem 

 

dużą zdolnością penetracji sterylizowanych materiałów 

 

pozostawać obojętny wobec sterylizowanych materiałów (nie reagować) 

 

być nietoksyczny, niedrażniący, bezpieczny dla środowiska 

 

nie obniżać swojej aktywności przeciwdrobnoustrojowej w obecności substancji organicznej 

 

przenikać przez opakowanie 

 

metoda z użyciem tego środka powinna być prosta i bezpieczna w obsłudze 

 

być ekonomiczny 

 

6 

 

Każda ze znanych metod ma swoje zalety i ograniczenia i każda może być metodą z wyboru dla 

jałowienia określonego materiału. Przy wyborze metody sterylizacji należy brać pod uwagę taką, 
której zalety przewyższają wady i jest odpowiednia dla sterylizowanego sprzętu.  
W sterylizacji obowiązuje zasada, że dla materiału, który można wyjaławiać parą wodną pod 
ciśnieniem nie należy stosować innej metody sterylizacji. 
 
 
 

METODY STERYLIZACJI 

1. Wilgotne ciepło 

Ciepło  niszczy  drobnoustroje  poprzez  denaturację  i  koagulację  białek  (niszczenie 

trzeciorzędowej struktury).  
 
1.1. Tyndalizacja  

W  procesie  tyndalizacji  materiał  eksponuje  się  w  wolnym  strumieniu  pary  wodnej  (ciśnienie 

atmosferyczne) w 100

o

C przez 20 do 45 minut w trzech kolejno następujących po sobie dniach. 

Pomiędzy  kolejnymi  ekspozycjami  materiał  inkubuje  się  w  37

o

C.  Gorąca  para  niszczy  formy 

wegetatywne. Ewentualne obecne w materiale spory kiełkują w czasie inkubacji, po czym zostają 
zniszczone  w  następnym  ogrzewaniu  w  100

o

C.  Powtarzanie  procesu  przez  trzy  kolejne  dni 

zwiększa  pewność,  że  wszystkie  obecne  w  materiale  przetrwalniki  zostaną  zniszczone. 
Tyndalizacja  uważana  jest  za  jedną  z  metod  sterylizacji  stosowanych  do  wyjaławiania 
termolabilnych  materiałów.    Może  być  stosowana  tylko  do  takich  roztworów,  w  których  kiełkują 
przetrwalniki  np.  pożywki  bakteriologiczne.  Nie  znajduje  jednak  zastosowania  do  sterylizacji 
roztworów leków.                       
 
1.2. Sterylizacja gorącą nasyconą parą wodną 

Do  jałowienia  stosuje  się  gorącą  nasyconą  parę  wodną  pod  ciśnieniem,  nie  zawierającą 

powietrza. Takie warunki uzyskuje się w autoklawie.  
Proces sterylizacji można podzielić na trzy fazy: 1) odpowietrzanie komory (aparaty przelotowe) i 
przeznaczonego do sterylizacji materiału lub wytworzenie próżni w komorze (aparaty próżniowe); 
2) właściwa sterylizacja – ekspozycja; 3) obróbka końcowa – suszenie. 

Parametry  wyjaławiania,  czyli  czas  i  temperaturę  ustala  się  dla  danego  urządzenia  i  dla 

określonego  rodzaju  materiału,  jego  objętości  i  opakowania.  Działanie  pary  wodnej  w 
temperaturze  115-135

o

C  powoduje  szybkie  zniszczenie  wszystkich  form  drobnoustrojów.    W 

Europie  najczęściej  stosowane  temperatury  w  sterylizacji  szpitalnej  to  121

o

C  i  134

o

C.  Tak 

wysokie  temperatury  pary  wodnej możemy uzyskać poprzez podwyższenie ciśnienia  w komorze 
sterylizatora.  
Czas sterylizacji ulega zmianie w zależności od temperatury, rodzaju sterylizowanego materiału, 
opakowania. Całkowity czas sterylizacji składa się z:  
a) 

czasu wyrównania temperatur – zależy od rodzaju opakowania, ciężaru, stopnia załadowania 

i wielkości sterylizatora; jest on ustalany przez producenta i osobę odpowiedzialną za sterylizację; 
w  trudniejszych  przypadkach  można  go  wyznaczyć  doświadczalnie  na  podstawie  pomiaru 
temperatur termosondą; 
b)  czasu  zabicia  - 

(jest  on  określony  dla  poszczególnych  szczepów  drobnoustrojów)  wyznacza 

się doświadczalnie dla różnych bakterii i ich spor; 
c) 

zapas  bezpieczeństwa  –  ustalany  jest  przez  producenta  i  osobę  odpowiedzialną  za 

sterylizację 
Dla  temperatury  121

o

C  stosowany  zwykle  czas  to  20-30  minut.  W 

przypadku  niektórych 

materiałów  można  skrócić  czas  wyjaławiania  (b+c)  np.  sterylizację  roztworów  o  objętości  do 

 

7 

1000,0  ml  można prowadzić przez 15 minut. Należy zawsze jednak pamiętać o istotnej roli jaką 
odgrywa czas wyrównania temperatury ładunku z temperaturą komory. Jest to szczególnie ważne 
w przypadku sterylizacji pojemników z płynami.   
Ważnymi czynnikami prawidłowo prowadzonego procesu sterylizacji jest jakość pary oraz proces 
suszenia zawilgoconych materiałów. Para wodna jest prawie idealnym czynnikiem sterylizującym. 
Jest nietoksyczna, nie osadza się na sterylizowanych produktach, nie zanieczyszcza środowiska, 
jej wytworzenie jest stosunkowo tanie. Najskuteczniejsze działanie bójcze dla drobnoustrojów ma 
nasycona para wodna powstająca z parującej wody.  
 

W parze nasyconej pod ciśnieniem można wyjaławiać niewrażliwe na wysoką temperaturę 

wodne roztwory, przedmioty metalowe, szklane, gumowe, niektóre tworzywa sztuczne, materiały 
opatrunkowe i szewne, odzież i bieliznę.  
 
 
2. Suche ciepło  

Suche ciepło niszczy drobnoustroje przez utlenianie.  

 
2.1. Spalanie 

Jedną  z  najprostszych  metod  sterylizacji  suchym  ciepłem  jest  spalanie.  Metoda  ta    jest 

stosowana na przykład przy wyjaławianiu ezy w płomieniu palnika.

 

 
2.2. Sterylizacja za pomocą suchego, gorącego powietrza 

Suche,  gorące  powietrze  wykazuje  znacznie  słabsze  bójcze  działanie  na  drobnoustroje  w 

porównaniu  do  ciepła  wilgotnego.  Dlatego  wymagany  jest  dłuższy  czas  i  wyższa  temperatura 
sterylizacji  niż  przy  wykorzystaniu  gorącej  nasyconej  pary  wodnej  aby  uzyskać  ten  sam  efekt. 
Jest to związane z gorszym przewodzeniem ciepła do chłodnych materiałów w suchym powietrzu 
niż  w  parze  wodnej.  Długi  czas  sterylizacji  w  wysokiej  temperaturze  powoduje  większe 
uszkodzenia materiałów niż w parze wodnej. 
Referencyjne warunki sterylizacji, o ile nie podano inaczej, to 160

o

C w czasie nie krótszym 

niż 2 godziny, 170

o

C w czasie nie krótszym niż 1 godzina, 180

o

C w czasie nie krótszym niż 

30  minut. 

Inne  temperatury  i  czas  mogą  być  użyte  pod  warunkiem,  że  uzyska  się 

satysfakcjonu

jący efekt (SAL minimum 10

-6

). Parametry sterylizacji suchym gorącym powietrzem 

powinny być wyznaczone doświadczalnie ponieważ uzależnione są od typu sterylizatora, rodzaju 
i właściwości wyjaławianych materiałów. 

Ta  metoda  sterylizacji  powinna  być  stosowana  wyłącznie  w  przypadku  gdy  sterylizowany 

materiał  może  ulec  uszkodzeniu  w  parze  nasyconej  lub  gdy  SA  to  materiały  nieprzenikliwe  dla 
ciepła wilgotnego. W suchym gorącym powietrzu można wyjaławiać termostabilne materiały takie 
jak:  szkło,  metal,  ceramika,  substancje  niezawierające  wody  –  oleje,  parafinę  oraz  związki 
mineralne , jak np. tlenek cynku, talk. 

Należy  zwracać  uwagę  na  to  aby  materiał  poddawany  sterylizacji  był  suchy,  umieszczony  w 

sposób  umożliwiający  przenikanie  i  cyrkulację  powietrza,  czas  sterylizacji  uwzględniał  czas 
wyrównania  temperatur  (dłuższy  czas  wymagany  jest  np.  dla  pojemników  z  olejami  i  podłożami 
maściowymi), drzwi komory były szczelnie zamknięte w czasie całego cyklu.  
Jest to metoda długotrwała, nieekonomiczna. Występujące w niektórych sterylizatorach znaczne 
różnice  temperatury  w  komorze  oraz  brak  blokady  drzwi  (możliwość  otwarcia  komory  w  trakcie 
procesu) nie gwarantuje zachowania odpowiednich warunków wyjaławiania. 
 
 
 
 

 

8 

3. Sterylizacja radiacyjna 

W  sterylizacji  znalazło  zastosowanie  promieniowanie  beta  oraz  promieniowanie  gamma. 

Pierwszy  rodzaj  promieniowania  jest  promieniowaniem  elektronowym  (strumień  elektronów)  o 
dużej  energii,  drugi  jest  promieniowaniem  elektromagnetychnym.  Oba  rodzaje  promieniowania 
powodują  destrukcję  drobnoustrojowego  DNA  i  nieodwracalnie  uszkadzają  błony  komórkowe. 
Promieniowanie  jonizujące  o  krótkiej  długości  fali  (gamma),  powoduje  niszczenie  chemicznej 
struktury  molekuł  komórkowych  oraz  jonizację  wody  w  cytoplazmie,  prowadząc  do  wytworzenia 
toksycznych  form  tlenu  (nadtlenek  wodoru,  rodniki  nadtlenkowe,  rodniki  hydroksylowe) 
powodujących  biochemiczne  niszczenie  komórek  drobnoustrojów.  Promieniowanie  to  znajduje 
zastosowanie do sterylizacji ze względu na dużą energię oraz przenikliwość. 

Siła  działania  bójczego  energii  jonizującej  zależy  od  ilości  energii  zaadsorbowanej 

(pochłoniętej dawki) przez wyjaławiany materiał. Energie tę mierzy się w grejach. 

Niewątpliwą  zaletą  sterylizacji radiacyjnej jest możliwość stosowania nieprzepuszczalnych dla 

gazów (powietrza) opakowań, co znacznie wydłuża czas  półtrwania wyjaławianych produktów. 
Wadą tej metody jest wysoki koszt. Dlatego znajduje ona zastosowanie głównie w przemyśle do 
sterylizacji:  materiałów  opatrunkowych,  sprzętu  jednorazowego  użytku  (strzykawki,  igły  itp.), 
implantów,  kosmetyków.  Stosowanie  promieniowania  jonizującego  do  sterylizacji  leków  jest 
ograniczone.  Powodem  tego  jest  możliwość  wystąpienia  zmian  fizyko-chemicznych  w produkcie 
pod wpływem promieniowania. 
 
 
4. Sterylizacja gazowa 

Sterylizacja 

gazowa 

nale

ży,  podobnie  jak  sterylizacja  radiacyjna  do  procesów 

niskotemperaturowych. Można ją przeprowadzać tlenkiem etylenu lub gazowym formaldehydem.  
 
4.1. Sterylizacja tlenkiem etylenu 

Tlenek  etylenu  jest  gazem  o  silnych  właściwościach  toksycznych,  karcinogenny,  łatwopalny  i 

wybuchowy.  Najczęściej  stosuje  się  go  w  mieszaninie  z  CO

2

  (domieszka  CO

2

  zapobiega 

tworzeniu  się  mieszaniny  wybuchowej).  Niszczy  drobnoustroje  poprzez  wiązanie  się  z 
cząsteczkami ich białek funkcjonalnych, zarówno cytoplazmatycznych, jak i jądrowych , i prowadzi 
do nieodwracalnego ich uszkodzenia. 

Stosując  sterylizację  tlenkiem  etylenu  należy  przestrzegać  kryteriów  dotyczących:  stężenia 

substancji aktywnej, wilgotności, zakresu temperatury, czasu ekspozycji. Parametry wyjaławiania 
powinny  być  ustalane  indywidualnie  dla  każdego  materiału.  Ważne  jest  także  zapewnienie 
penetracji gazu, sposób opakowania, rodzaj opakowania oraz stopień jego wysuszenia. 
Tlenek  etylenu  działanie  najefektywniejsze  działanie  bójcze  na  drobnoustroje  wykazuje  w 
określonym  stężeniu.  Zazwyczaj  stosuje  się  stężenia  od  600  do  1500  mg/l  w  zależności  od 
stosowanej metody. Zbyt małe stężenie gazu nie niszczy wszystkich mikroorganizmów, natomiast 
zwiększenie stężenia ponad wartość normatywną nie powoduje wzrostu aktywności bójczej.  
Tlenek  etylenu  może  przenikać  przez  grubą  i  suchą  ścianę  przetrwalników  pod  warunkiem  jej 
nawilżenia.  Działanie  bójcze  tlenku  etylenu  można  osiągnąć  już  przy  wilgotności  większej  niż 
30%. Zazwyczaj stosuje się zakres wilgotności względnej powietrza od 50 do 90%.  
Kolejny  czynnik  wpływający  na  proces  sterylizacji  tlenkiem  etylenu  to  temperatura.  Wzrost 
temperatury  pozwala  na  skrócenie  czas  sterylizacji.  Najczęściej  stosuje  się  temperaturę  od  37 
do 60

o

C. 

Czas sterylizacji jest wyznaczany eksperymentalnie 

i dostosowywany do metody. Jest on zależny 

od  stężenia  gazu  oraz  temperatury  procesu.  Może  on  wynosić  od  2  –  7  godzin,  zwykle  2  –  4 
godzin. 

 

9 

Skuteczne działanie bójcze można osiągnąć w czasie 4-6 godzin, przy stężeniu tlenku etylenu 
do 1200 mg/l powietrza, w temperaturze 40-56

o

C i wilgotności 30-50%. 

Sterylizację  tlenkiem  etylenu  prowadzi  się  w  odpowiedniej  aparaturze,  w  pomieszczeniach 
posiadających odpowiednią wentylacje ze względu na właściwości stosowanych gazów. 
W procesie sterylizacji tlenkiem etylenu 

końcowym etapem jest odgazowywanie lub desorbcja – 

aktywne  lub  pasywne  usuwanie  tlenku  etylenu,  który  został  pochłonięty  przez  sterylizowany 
materiał. Degazacja można prowadzić w temperaturze pokojowej przez 7 dni lub w temperaturze 
50

o

C przez 12 godzin. 

S

terylizacja tlenkiem etylenu stanowi drugą, po sterylizacji parą wodną, co do powszechności 

stosowania  metodę sterylizacji wyrobów medycznych w polskich szpitalach. Używany jest on do 
wyjaławiania  przedmiotów  wykonanych  z  metalu,  gumy,  tworzyw  sztucznych,  materiałów 
opatrunkowych,  szewnych,  niektórych  substancji  leczniczych,  sprzętu  diagnostycznego 
(bronchoskopy, endoskopy), zastawki sercowe, stymulatory . 

Zaletą tlenku etylenu jest jego przenikliwość przez papier, cienkie warstwy tworzyw sztucznych 

(folia 

poliestrowa,  polipropylenowa,  polietylenowa),  natomiast  wadą  jest  adsorbowanie  gazu 

przez  wiele  materiałów  (guma,  tworzywa  sztuczne),  z  których  przed  użyciem  musi  być  usunięty 
oraz możliwość zachodzenia reakcji chemicznych z wytworzeniem związków toksycznych. 

 

 
4.2. Sterylizacja gazowym formaldehydem 

Formaldehyd,  podobnie  jak  tlenek  etylenu,  jest  związkiem  wysoce  reaktywnym,  toksycznym, 

palnym, w połączeniu z powietrzem może tworzyć mieszaninę wybuchową. 
Jego  działanie  bójcze  polega  na  alkilacji  białek,  co  prowadzi  do  nieodwracalnych  zmian  w  
komórkach i utraty zdolności rozmnażania się mikroorganizmów. 

Na skuteczność sterylizacji gazowym formaldehydem wpływa stężenie substancji aktywnej, 

czas  ekspozycji  oraz  temperatura  i  wilgotność.  Zazwyczaj  stosuje się stężenie formaldehydu 
od  2 

–  5%.  W  większych  stężeniach  przekształca  się  on  w  nieczynny  paraformaldehyd. 

Wilgotność względna podczas procesu nie powinna być niższa  niż 80%. Czas sterylizacji zależy 
od stężenia, zwykle wynosi od 2 do 4 godzin. Przy stężeniu formaldehydu 2 mg/l niezbędne jest 
prowadzenie  24  godzinnej  sterylizacji

.  Formaldehyd  wytwarza  się  wewnątrz  specjalnych, 

ogrzewanych, szczelnych szafek z tabletek paraformaldehydu ogrzewanych  do temperatury 60-
80

o

C. 

Wadą  formaldehydu  jest  brak  takich  właściwości  penetrujących  jakie  posiada  tlenek  etylenu  i 
trudności w usuwaniu go ze sterylizowanych sprzętów.  

Gazowy  formaldehyd  stosowany  jest  głównie  do  sterylizacji  materiałów  termolabilnych, 

niektórych  narzędzi  lekarskich,  książek,  odzieży,  bielizny  i  pościeli.  Nie  zaleca  się  stosowania 
formaldehydu  do  sterylizacji  przedmiotów  o  skomplikowanej  geometrii  (wąskie  światła,  ściski, 
gwinty) i dużych powierzchniach niejawnych. 

Niewątpliwie zaletą formaldehydu jest jego większa, niż w przypadku tlenku etylenu, zdolność 

desorbcji,  krótszy  czas  degazacji,  niska  agresywność  wobec  sterylizowanych  powierzchni,  niski 
koszt  cyklu  sterylizacyjnego.  Jest  on  również  wyczuwalny  przez  człowieka  w  niższych  dawkach 
niż zagrażające życiu, co ma ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa.   
 
 
5. Sterylizacja za pomocą roztworów preparatów chemicznych 

Sterylizację  można  przeprowadzać  również  za  pomocą  roztworów  preparatów  chemicznych 

takich  jak:  aldehyd  glutarowy,  aldehyd  mrówkowy,  nadtlenek  wodoru,  kwas  nadoctowy.  Ze 
względu  na  stosowanie  powyższych  związków  zarówno  w  procesie  sterylizacji,  jak  i  dezynfekcji 
opis zamieszczono w punkcie dezynfekcja.

 

 

10 

6. Sterylizacja plazmowa 

W związku z nowymi technologiami stosowanymi w medycynie nastąpiła intensyfikacja badań 

w  celu  znalezienia  nowych  m

etod  niskotemperaturowych.  Jedną  z  metod  ostatnio 

wprowadzonych do stosowania jest sterylizacja za pomocą plazmy gazowego H

2

O

2

.  

Plazma  jest  czwartym  stanem  skupienia  materii.  Jest  zjonizowanym  gazem  wytwarzanym  w 
warunkach  próżni  pod  wpływem  pola  elektromagnetycznego.  Cząsteczki  gazu  w  próżni 
wzbudzane energią w polu elektromagnetycznym przechodzą w stan plazmy.  
 

Plazma niszczy drobnoustroje poprzez uszkadzanie DNA, RNA, enzymów, fosfolipidów. 
Obecnie  istnieją  dwa  systemy  sterylizacji  plazmowej.  W  pierwszym  plazma  wytwarzana  jest 

bezpośrednio  w  komorze  sterylizatora. W drugim plazma wytworzona poza komorą sterylizatora 
jest do niej wprowadzana. 

Do  uzyskania  plazmy  wykorzystywany  jest  np.  nadtlenek  wodoru.  Po  wytworzeniu  próżni  w 

komorze sterylizatora następuje wtrysk H

2

O

2

, jego parowanie i dyfuzja. Cząsteczki H

2

O

2 

osiadają 

na  wyjaławianym  materiale.  Jest  to  pierwsza  faza  biobójcza.  Następnie  włączane  jest  źródło 
energii  o  wysokiej  częstotliwości  i  z  H

2

O

2 

wytwarzana  jest  plazma 

–  druga  faza  biobójcza  (trwa 

ona 10 

–15 min w temp. max. 44

0

C). Na koniec następuje faza wentylacji i wyrównania ciśnień. 

Cały cykl trwa ok. 75 min w temperaturze ok. 40

0

C. Sterylizowany materiał nie wymaga degazacji, 

a po procesie powstają H

2

O

 

i O

2

 

związki przyjazne dla środowiska.  

M

etodą tą nie można sterylizować materiałów zawierających celulozę, materiałów porowatych 

oraz  płynów.  Materiał  przygotowany  do  sterylizacji  powinien  być  idealnie  suchy.  Nie  można 
sterylizować  sprzętu  o  zamkniętych  przewodach.  Sprzęt  o  średnicy  poniżej  3  mm  i  długości 
powyżej  30  cm  wymaga  zastosowania  dodatkowego  ładunku  H

2

O

2

.  Należy  stosować  specjalny 

materiał opakowaniowy.  
 
 
7. Wyjaławianie metodą filtracji 

Filtracja polega na przepuszczaniu płynów lub gazów przez materiał o mikroskopijnych porach, 

nieprz

epuszczalnych  dla  drobnoustroju.  Polega  więc  ona  na  fizycznym  oddzieleniu 

mikroorganizmów  od  przepuszczanej  substancji.  Proces  ten  stosowany  jest  do  sterylizacji 
termolabilnych płynów, powietrza oraz innych gazów.  

Zaletą  wyjaławiania  płynów  metodą  sączenia  jest  między  innymi  usuwanie  z  roztworów 

zarówno drobnoustrojów żywych, jak i martwych oraz większych fragmentów komórek.  
Do sterylizacji płynów stosuje się  filtry porcelanowe lub ze szkła spiekanego (Schotta) oraz filtry 
membranowe.  

Wyjaławianie  za  pomocą  filtrów  membranowych  prowadzi  się  po  wmontowaniu  ich  do 

specjalnych aparatów. Aparaty te wykonane są ze stali nierdzewnej, szkła lub innych materiałów. 
Są  one  podłączone  do  odbieralnika,  a  sączenie  odbywa  się  w  podciśnieniu  lub  nadciśnieniu 
zależnie od konstrukcji zastawu. 

Do  wyjaławiania  powietrza  stosuje  się  filtry  HEPA  –  high-efficiency particulate air filter, które 

zatrzymują mikroorganizmy większe niż 0,3 m. 
 
 
 

KONTROLA PROCESU STERYLIZACJI 

 

1. Metody kontroli procesu sterylizacji 

Pomimo,  iż  nowoczesne  urządzenia  sterylizacyjne  umożliwiają  dokładne  wyznaczenie  i 

sterowanie parametrami fizycznymi, niezbędne jest prowadzenie kontroli procesu wyjaławiania. 

 

11 

Kontrolę procesu sterylizacji przeprowadza się za pomocą wskaźników fizycznych, chemicznych i 
biologicznych 

Wskaźniki  fizyczne  -  termometry,  manometry,  zegary,  mierniki  wilgotności,  karty  kontrolne, 

kontrolki świetlne i inne przyrządy wmontowane do urządzenia sterylizującego informują o stanie 
technicznym  sterylizatora.  Mierzą  punktowo  dany  parametr.  Oprócz  obserwacji  wskazań  tych 
przyrządów coraz częściej stosuje się system rejestracji podstawowych parametrów fizycznych w 
postaci wydruków, wykresów lub raportów. 

Wskaźniki  chemiczne  zawierają  substancję  chemiczną,  która  po  osiągnięciu  wymaganych 

par

ametrów sterylizacji trwale, wyraźnie i jednoznacznie zmienia swoje właściwości fizyczne (np. 

barwę).  Wskaźniki  chemiczne  informują  jedynie  czy  w  danym  cyklu  pracy  zostały  osiągnięte 
warunki sterylizacji, nie dają one gwarancji, że poddany sterylizacji materiał został wyjałowiony 
Wskaźniki chemiczne można podzielić na: 

 

wskaźniki  chemiczne  procesu  (dawniej  zwane  sprawdziany  sterylizacji)  –  przeznaczone 

głównie do użycia zewnętrznego; wykazują one jedynie, że materiał został poddany procesowi 
sterylizacji;  zm

iana  barwy  następuje  pod  wpływem  osiągnięcia  jednego  z  parametrów 

sterylizacji np. temperatury (nie wykazują jak długo ta temperatura się utrzymywała); pozwalają 
na  wizualne  odróżnienie  materiału,  który  był  poddany  sterylizacji  od  nie  wyjałowionego;  do 
teg

o  typu  wskaźników  należą  taśmy  kontrolne  samoprzylepne  lub  wskaźniki  chemiczne 

umieszczone na opakowaniach jednorazowych. 

 

wskaźniki chemiczne wielu zmiennych – wkładane do wnętrza pakietu; wykazują, że wewnątrz 

ładunku  zostały  osiągnięte  wartości  wszystkich  lub  kilku  (przynajmniej  dwóch)  krytycznych 
parametrów  procesu  sterylizacji;  informują  o  prawidłowości  przebiegu  procesu  (np. 
Zintegrowany Test TST, Rurka Brown’a typ 5) 

Ze względu na liczbę kontrolowanych parametrów sterylizacji wskaźniki chemiczne podzielono na 
pięć grup. 

Wskaźniki    biologiczne  –  zawierają  określone  liczby żywych, zdolnych do przejścia w formy 

wegetatywne,  wysoce  opornych  na  dany  rodzaj  czynnika  wyjaławiającego  przetrwalników 
bakteryjnych.  
Wskaźniki stosowane do kontroli biologicznej zawierają:  

 

kontrola  sterylizacji  gorącą  nasyconą  parą  wodną  pod  ciśnieniem  -  Geobacillus 
stearothermophilus  (

wcześniejsza  nazwa  Bacillus  stearothermophilus);  liczba  zdolnych  do 

przejścia w formy wegetatywne przetrwalników na nośniku przekracza 5 x 10

5

, a w

skaźnik D 

w 121

o

C przekracza 1,5 minuty; 

 

kontrola  sterylizacji  suchym  gorącym powietrzem - Bacillus atrophaeus (wcześniejsza nazwa 
Bacillus  subtilis  subsp.  niger

);  liczba  zdolnych  do  przejścia  w  formy  wegetatywne 

przetrwalników  na  nośniku  przekracza  1  x  10

5

,  a  wskaźnik  D  w  160

o

C  wynosi  od  5  do  10 

minut; w przypadku sterylizacji i depirogenizacji szkła stosuje się często temperaturę wyższą 
niż  220

o

C  i  w  tym  przypadku  zamiast  wskaźnika  biologicznego  można  stosować  wskaźnik 

redukcji o 3log endotoksyn bakteryjnych; 

  kontrola  sterylizacji  tlenkiem  etylenu  -  Bacillus  atrophaeus 

(wcześniejsza  nazwa  Bacillus 

subtilis  subsp.  niger

);  liczba  zdolnych  do  przejścia  w  formy  wegetatywne  przetrwalników  na 

nośniku przekracza 5 x 10

5

, a wskaźnik D przekracza 2,5 minuty przy stężeniu 600mg tlenku 

etylenu, temperaturze 54

o

C i wilgotności względnej 60%; 

  kontrola 

sterylizacji 

nadtlenkiem 

wodoru, 

kwasem 

nadoctowym 

- 

Geobacillus 

stearothermophilus  (

wcześniejsza  nazwa  Bacillus  stearothermophilus);  liczba  zdolnych  do 

przejścia w formy wegetatywne przetrwalników na nośniku przekracza 5 x 10

5

; 

 

kontrola  sterylizacji    promieniowaniem  jonizującym  -  Bacillus  pumilis;  liczba  zdolnych  do 
przejścia  w  formy  wegetatywne  przetrwalników  na  nośniku  przekracza  1  x  10

7

;  mogą  być 

 

12 

stosowane  jako  dodatkow

y  sposób  oceny  efektywności  dostarczonej  dawki  energii 

radiacyjnej; wskaźnik D wynosi wiecej niż 1,9kGy. 
Wskaźniki te informują o fakcie zabicia drobnoustrojów (spor wyselekcjonowanych szczepów 

bakterii wysoce opornych na dany czynnik sterylizacyjny).  Wsk

aźniki biologiczne dają gwarancję 

jałowości - jeżeli użyte w teście przetrwalniki zostały zabite oznacza to, iż zostały zabite wszystkie 
bardziej wrażliwe drobnoustroje zanieczyszczające sterylizowany materiał. 

Dla uzyskania pełnej informacji niezbędne jest monitorowanie procesu sterylizacji za pomocą 

wszystkich  trzech  metod.  Wskaźniki  fizyczne określają stan techniczny urządzenia, chemiczne  - 
warunki  procesu  informując  o  jego  nieprawidłowościach,  pozwalając  na  ich  korygowanie  zanim 
uzyska  się  wyniki  kontroli  przy  użyciu  testów  biologicznych.  Jedynie  wskaźniki  biologiczne 
informują o bójczym działaniu procesu i dają pełną gwarancję jałowości. 
 
 
2. Kontrola aparatów do filtracji - testy integralności filtrów 
Metody fizyczne 

 

Metoda pęcherzykowa 
Metoda pęcherzykowa (tzw. bubble point) polega na pomiarze ciśnienia, przy którym ciśnienie 
kapilarne  cieczy  znajdującej  się  we  wnętrzu  sączka  zostanie  pokonane.  Służy  jako  wskaźnik 
wielkości  por  oraz  wskaźnik  zdolności  sączka  do  zatrzymywania  cząstek.  Wartość  ciśnienia 
(‘bubble point”) zależy od płynu użytego do zwilżenia membrany. Przy określonej wielkości por 
będzie ono wyższe dla cieczy o większym napięciu powierzchniowym (np. woda) niż dla cieczy 
o  niższym  (np.  alkohol  izopropylowy).  Wartości  ciśnienia  ‘bubble  point”  oznaczamy  dla 
ciśnienie, przy którym pojawiają się pęcherzyki gazu pochodzące z największych por. 

 

Metoda szybkości dyfuzji 
Metoda  pomiaru  szybkości  dyfuzji  polega  na  ocenie  czasu  przepływu  gazu  przez  mokry 
sączek pod wpływem określonego ciśnienia. 

 

Metoda biologiczna 

Metoda biologiczna polega na sączeniu zawiesiny kultur bakteryjnych o wielkości komórek do 

0,3 

m,  o  odpowiedniej  gęstości  inoculum  i  ocenie  jałowości  przesączu.  Zazwyczaj  stosuje  się 

inoculum  szczepu  Brevundimonas  diminuta 

(wcześniejsza  nazwa  Pseudomonas  diminuta)  o 

gęstości 107 komórek na każdy centymetr kwadratowy sączka. W badaniu testowym stosuje się 
sączki o deklarowanej wielkości porów  0,22  m. 
 
 
3. Częstotliwość i sposób wykonania kontroli procesów sterylizacji 
Kontroli powinien być poddawany każdy sterylizator. 
Kontrola okresowa 

 

Kontrola  okresowa  zewnętrzna  wykonywana  przez  stacje  sanitarno-epidemiologiczne  z 
częstotliwością  raz  na  kwartał,  przy  użyciu  testów  biologicznych.  Trzy  wskaźniki  biologiczne 
(w  przypadku  małych  autoklawów  dopuszcza  się  dwa)  umieszcza  się  wewnątrz  trzech 
największych pakietów reprezentatywnych dla sterylizowanego materiału. 

 

Kontrola okresowa wewnętrzna prowadzona jest przez użytkownika. Sterylizatory parowe i na 
suche gorące powietrze zaleca się kontrolować co najmniej raz na miesiąc, w miarę potrzeb i 
możliwości częściej. Sposób wykonania jak w kontroli zewnętrznej. 

Kontrola bieżąca 
 

Kontrola  bieżąca  wykonywana  jest  przez  użytkownika  przy  użyciu  wskaźników  chemicznych 

wielu zmiennych i wskaźników chemicznych procesu. Użytkownik ma obowiązek kontroli każdego 
procesu sterylizacji. W przypadku sterylizatorów gazowych z użyciem tlenku etylenu nie wszystkie 

 

13 

parametry  procesu  można  wyznaczyć  w  sposób  fizyczny  dlatego  każdy  proces  musi  być 
kontrolowany za pomocą wskaźnika biologicznego. 

 
 
 

DEZYNFEKCJA 

 

 

Dezynfekcja  jest  procesem,  w  wyniku  którego  następuje  zabicie  drobnoustrojów  (nie  zawsze 

spor bakterii) znajdujących się na przedmiotach, powierzchniach lub rękach.  
Jest to proces złożony, którego przebieg zależy od: 

 

właściwości  czynnika  dezynfekcyjnego  -  rodzaj  czynnika  (w  zależności  od  rodzaju  środki 
dezynfekcyjne 

wykazują  różną  aktywność  bójczą:  od  podstawowego  zakresu 

bakteriobójczego,  po  szeroki  prątkobójczy,  grzybobójczy  i  wirusobójczy);  zastosowane 
parametry 

  czasu ekspozycji 
 

stężenia (substancje chemiczne) 

 

czynnika  biologicznego:  rodzaju  drobnoustrojów,  ich  wrażliwości  na  czynniki  dezynfekcyjne  i 
ich  liczby  (prawdopodobieństwo  skutecznej  dezynfekcji  jest  tym  większe,  im  mniejsza  liczba 
drobnoustrojów znajduje się na odkażanym przedmiocie) 

 

warunków  środowiska:  temperatury  i  pH,  które  mogą  oddziaływać  zarówno  na  komórki,  jak i 
na  właściwości  środka  dezynfekcyjnego;  obecności  substancji  organicznych  lub  innych 
zanieczyszczeń,  które  mogą  zmniejszać  stężenie  środka  w  roztworze  albo  uniemożliwiać 
dotarcie  czynnika  dezynfekującego  do  komórki  drobnoustroju;  rodzaju  dezynfekowanego 
materiału 

Duże  znaczenie  ma  również  „czynnik  ludzki”,  ponieważ  to  personel  musi  wybrać  odpowiednią 
metodę  i  prawidłowo  przeprowadzić  dezynfekcję.  Zmiana  parametrów  ,  np.  obniżenie  stężenia, 
temperatury, skrócenie czasu dezynfekcji, niekorzystnie wpływa na końcowy efekt procesu. 
Proces  dezynfekcyjny  dotyczy  środowiska  nieożywionego,  antyseptyka  to  działanie  odkażające 
żywe powierzchnie i tkanki.  
W  proce

sie  dezynfekcji  wykorzystanie  znalazły  czynniki  fizyczne  takie  jak:  ciepło, 

promieniowanie nadfioletowe oraz czynniki chemiczne - 

środki chemiczne. 

 
1. Dezynfekcja za pomocą czynników fizycznych 
1.1. Metody termiczne 

  Pasteryzacja 

– jest postępowaniem mającym na celu eliminowanie drobnoustrojów w płynach 

(najczęściej  mleku);  polega  na  ogrzewaniu  płynu  w  temperaturze  65

o

C    przez  30  minut; 

szybka  pasteryzacja  polega  na  ogrzaniu  płynu  do  72

o

C  na  15-20  sekund  i  szybkim 

schłodzeniu 

 

Dezynfekcja  parą  wodną  w  temperaturze  105  –  110

0

C,  nadciśnienie  0,45  –  0,50  atm  – 

stosowana  do  dezynfekcji  sprzętu  poddanego  wcześniej  czyszczeniu  oraz  do  odkażania 
bielizny,  odzieży,  pościeli  i  inn.,  a  także  do  unieszkodliwiania  odpadów  medycznych;  para 
wodna pod normalnym ciśnieniem stosowana jest do dezynfekcji wyposażenia sanitarnego 

 

Dezynfekcja gorącą wodą – głównie stosowana w urządzeniach myjąco-dezynfekujących  

 

Wyparzanie wodą w temperaturze 100

o

C 

  Dekoktacja 

to  proces  niszczenia  drobnoustrojów  poprzez  działanie  wrzącej  wody  lub  pary 

wodnej w normalnym ciśnieniu przez 15-20 minut. 

Dezynfekcje  termiczną  przeprowadza  się  najczęściej  w  specjalnych  urządzeniach  takich  jak: 
dezynfektory, myjnie-dezynfektory. 

 

 

14 

1.2 Dezynfekcja promieniami nadfioletowymi 

– promieniowanie UV o długości 256 nm redukuje 

liczbę  drobnoustrojów  na  czystych  powierzchniach  lub  w  powietrzu.  Mała  zdolność  penetracji 
ogranicza zastosowanie tego czynnika do dezynfekcji. 
 
2.  Dezynfekcja  chemiczno-termiczna 

–  skojarzone  działanie  ciepła  (do  60

0

C)  i  środków  

chemicznych; stosowana do dezynfekcji sprzętu wrażliwego na działanie wysokiej temperatury.  
 
3. Dezynfekcja chemiczna 

Dezynfekcję  chemiczną  przeprowadza  się  przy  użyciu  związków  wykazujących  działanie 

przeciwdrobnoustrojowe.  Aktywno

ść  preparatów  chemicznych  zależy  przede  wszystkim  od 

składu: rodzaju substancji aktywnych i wspomagających.  

Środki,  które  znalazły  zastosowanie  w  środowisku  nieożywionym  noszą  nazwę 

dezynfekcyjnych. Te, które stosuje się na żywe powierzchnie to antyseptyki. 

Działanie  środków  odkażających  na  komórkę  bakteryjną  polega  na  uszkodzeniu  struktury  jej 

ściany i błony komórkowej. Wniknięcie związku do wnętrza komórki zaburza podstawowe funkcje 
życiowe komórki, powoduje jej lizę i śmierć. Różne drobnoustroje wykazują różną wrażliwość na 
środki  dezynfekcyjne  i  antyseptyczne.  Jest  to  związane  głównie  z  różną  budową  ściany 
komórkowej, stanowiącą barierę ochronną.  

Drobnoustroje  potrafią wytwarzać oporność na środki odkażające na poziomie mechanizmów 

genetycznych i przystosowawczych.  
 
3.1. Główne grupy substancji, które znalazły zastosowanie w dezynfekcji chemicznej  

Od  czasów  Listera,  który  pierwszy  wprowadził  fenol  do  dezynfekcji  pola  operacyjnego  i 

narzędzi,  chemicy  zsyntetyzowali  miliony  nowych  związków,  spośród  których  kilka  tysięcy 
wykazuje aktywność przeciwdrobnoustrojową. 
Zastosowanie  w  dezynfekcji  znalazły  związki  z  różnych  grup  chemicznych:  aldehydy,  alkohole,  
związki  halogenowe,  jodofory,  fenole,  kwasy,  związki  powierzchniowo  czynne.  Związki  te  są 
stosowane  ja

ko  jednoskładnikowe  preparaty  lub  w  kombinacji.  Tylko  część  z  nich  znalazła 

zastosowanie w antyseptyce'. Antyseptyki bowiem, jako działające na żywą tkankę, nie mogą być 
toksyczne,  wywierać  działania  drażniącego  i  uczulającego.  To  ogranicza  możliwość stosowania 
niektórych  związków  dezynfekcyjnych  w  antyseptyce.  Główne  grupy  antyseptyków  to:  alkohole, 
związki jodu, jodofory, związki powierzchniowoczynne, barwniki.  

Do najważniejszych grup związków, o działaniu przeciwdrobnoustrojowym należą: 

  pochodne  fenolowe  i  dwufenolowe  (fenol,  o-fenylofenol,  krezol,  ,  rezorcynol, 

heksylrezorcynol, tymol, heksachlorofen, triclosan) 

  biguanidyny (chlorheksydyna) 
  alkohole (etylowy, izopropylowy) 
 

związki halogenowe  
– 

pochodne chloru (podchloryn sodu, chloramina);  

– 

związki jodu (jodyna, jodofory: Betadine , Isodine ) 

 

związki powierzchniowo-czynne 
- 

substancje zwilżające (emulgatory, mydła, detergenty) 

- 

kationowe związki (czwatrorzędowe sole amoniowe, chlorek benzalkoniowy) 

- 

anionowe związki (siarczan sodu) 

  kwasy i zasady (KOH) 
  aldehydy (aldehyd glutarowy, formaldehyd) 
 

metale ciężkie i ich związki (srebro, miedź, rtęć, cynk) 

  nadtlenki 

(nadtlenek wodoru, sól magnezowa kwasu monoperoksyftalowego 

  barwniki 

(fiolet krystaliczny, zieleń brylantowa, akryflawina, etakrydyna) 

 

15 

  oktenidyna - pochodna bipirydynowa 

 
 
Aldehydy 

Aldehydy  otrzymywane  są  przez  oksydację  alkoholi.  Są  to  jedne  z  nielicznych  środków 

dezynfekcyjnych o działaniu wyjaławiającym. Działają najlepiej w pH lekko alkalicznym (7,5- 8,5) 
na bakterie Gram-dodatnie, Gram-

ujemne, prątki gruźlicy (średnio wrażliwe), przetrwalniki, grzyby 

chorobotwórcze i wirusy.  

Mechanizm ich działania polega na alkilacji grup aminowych i sulfhydrylowych białek i atomów 

azotu  zasad  purynowych  (np.  guaniny).  Ich  działanie  na  wirusy  polega  również  na  denaturacji 
białek i kwasów nukleinowych.  

Zastosowanie  aldehydów  w  odkażaniu ograniczone jest bardzo przez ich działanie drażniące 

żywe  tkanki.  Z  tego  powodu  używa  się  ich  głównie  do  dezynfekcji  powierzchni  martwych. 
Obecność w środowisku materii organicznej nieznacznie osłabia ich działanie.  
Głównymi przedstawicielami tej grupy środków dezynfekcyjnych są: aldehyd glutarowy, CHO-
(CH

2

)-

CHO i aldehyd mrówkowy, H-CHO.  

 
Aldehyd  glutarowy 

stosowany  jest  do  sterylizacji  i  dezynfekcji  wysokiego  stopnia  głównie 

mat

eriałów  medycznych  z  tworzyw  sztucznych,  które  ulegają  uszkodzeniu  w  procesie 

wyjaławiania termicznego.  

Aldehyd  glutarowy  działa  bójczo  na  wszystkie  formy  drobnoustrojów.  Łączy  się  on  ze 

strukturami komórkowymi powodując zahamowanie syntezy DNA, RNA i białek.  

Wodne  roztwory  aldehydu  glut  arowego  maja  odczyn  kwaśny  i  w  tym  stanie  nie  działają 

sporobójczo.  Sporobójcze  właściwości  wykazują  wodne  roztwory  po  aktywacji  czyli  dodaniu 
czynnika podnoszącego pH do wartości 7,5 – 8,5. 

Proces  wyjaławiania  prowadzi  się  w  2%  roztworach,  które  przed  użyciem  alkalizuje  się  za 

pomocą 0,3% węglanu sodu do pH 7,5 – 8,5 przez trzy godziny w temperaturze pokojowej. Po 
wyjałowieniu konieczne jest przepłukanie sterylizowanego materiału jałową wodą destylowaną. 

Aldehyd  glutarow

y  używany  jest  do  sterylizacji  narzędzi  i  drobnego  sprzętu  medycznego, 

niewielkiej  aparatury,  przyborów  z  urządzeniami  optycznymi, wzierników, zgłębników, cewników, 
elementów  respiratorów  itp.  Nie  powinien  być  stosowany  do  dezynfekcji  powierzchni  i  sprzętu 
niskiego ryzyka ponieważ jest toksyczny i kosztowny. 
Wykazuje on dużą toksyczność, powoduje podrażnienia skóry, błon śluzowych i oczu. Ekspozycja 
na  aldehyd  glutarowy  powinna  być  monitorowana.  Nie  koroduje  metali  i  nie  uszkadza  gumy, 
aparatury optycznej, 

plastiku, może jednak działać korodująco na inne materiały.  

 
Aldehyd  mrówkowy  -jeden  z  najstarszych  -  stosowany  jest  do  dezynfekcji  i  wyjaławiania  w 
roztworach 3-20%.  

Oprócz  gazowego  formaldehydu  w  wyjaławianiu  stosuje  się  również  wodne  roztwory 

formalde

hydu.  Działanie  sterylizujące  wykazuje  8%  wodny  roztwór  aldehydu  mrówkowego  w 

czasie  24  godzin  w  temperaturze  pokojowej,  a 

także  8%  roztwór  formaldehydu  w  70% 

alkoholu  etylowym  w  czasie  18  godzin. 

Ze  względu  na  silne  właściwości  korodujące  do 

roztworów  sterylizujących  dodaje  się  inhibitor  korozji.  Po  zakończonym  procesie  wyjaławiania 
konieczne jest trzykrotne przepłukanie sterylizowanego materiału jałową wodą destylowaną. 

Aldehyd  mrówkowy  jest  używany  do  dezynfekcji  w  postaci  pary  w  specjalnych  komorach 

parowo-

formalinowych , do dezynfekcji pomieszczeń oraz do przechowywania jałowych narzędzi. 

W  tych  przypadkach  warunkiem  bakteriobójczego  działania  jest  odpowiedni  poziom  wilgotności 
powietrza  (powyżej  75%).  Zastosowanie  znalazły  również  roztwory  wodne  formaldehydu  zwane 
formaliną. 

 

16 

Zastosowanie  preparatu  ogranicza  bardzo  przykry  zapach,    działanie  korodujące  metale  oraz 
działanie  karcinogenne.  Długotrwała  ekspozycja  na  pary  aldehydu  lub  działanie  na  skórę  może 
powodować  zaburzenia  oddychania,  podrażnienia  skóry.  W  przypadku  stosowania  aldehydu 
mrówkowego obowiązkowe jest monitorowanie narażenia.. 
 
 
Nadtlenek wodoru 

Nadtlenek  wodoru  wykazuje  szeroki  zakres  przeciwdrobnoustrojowego  działania; 

bakteriobójcze,  sporobójcze,  grzybobójcze,  pratkobójcze  i  wirusobójcze.    Działa  poprzez 
uwalnianie wolnych rodników wodorotlenkowych, które powodują utlenienie grup sulfhydrylowych 
podwójnych  wiązań  w  białkach,  lipidach  i  na  powierzchni  błony  komórkowej.  Uszkadza  błonę 
lipidową, DNA i inne organelle komórkowe.  

Proces  wyjaławiania  prowadzi  się  za  pomocą  6  –  8%  wodnych,  stabilizowanych,  roztworów 

nadtlenku wodoru w temperaturze pokojowej w czasie sześciu godzin. 

Może  on  być  stosowany  do  sterylizacji  sprzętów  z  tworzyw  sztucznych,  aparatury  optycznej, 

aparatury  dializacyjnej. 

Na  szeroką  skale  znajduje  zastosowanie  do  sterylizacji  kontenerów  do 

przechowywania żywności. 

W  dezynfekcji  stosuje  się  3%  do  6%  roztwory.  Jest  używany  do  dezynfekcji  soczewek 

kontaktowych, endoskopów, drobnego sprzętu, tkanin.  
 
 
Kwas nadoctowy 

Kwas  nadoc

towy,  podobnie  jak  nadtlenek  wodoru  należy  do  grupy  związków  utleniających. 

Niszczy  on  komórki  bakterii,  grzybów,  wirusów,  wykazuje  również działanie przetrwalnikobójcze. 
Mechanizm  jego  działania  nie  jest  do  końca  wyjaśniony.  Przypuszcza  się,  że  jest  podobny  do 
mechanizmu  innych  związków  utleniających  –  denaturacja  białek,  uszkodzenie  ściany 
komórkowej,  utlenianie  wiązań  sulfhydrylowych  i  siarczkowych  w  białkach,  enzymach  i  innych 
metabolitach. 

Kwas nadoctowy wykazuje aktywność przeciwdrobnoustrojową zarówno w niskich (-40

o

C), jak i 

wysokich temperaturach (+85

o

C). Jako słaby kwas jest bardziej aktywny w środowisku kwaśnym, 

ale  w  dużych  stężeniach  jest  aktywny  także  w  środowisku  zasadowym.  Jego  aktywność  nie 
obniża  się  w  obecności  substancji  organicznych.  Wykazuje  on  synergistyczne  działanie  z 
alkoholami: metylowym, etylowym, propylowym. 

Jego  pozytywną  cechą  jest  brak  reakcji  ze  szkłem,  większością  plastików,  aluminium,  stalą 

nierdzewną,  platynowanym  żelazem.  Podobnie  jak  H

2

O

2

 

nie  daje  szkodliwych  produktów 

ro

zpadu, rozkłada się do kwasu octowego, nadtlenku wodoru, tlenu i wody. 

Może  jednak  reagować  z  winylem,  a  zwykła  stal,  galwanizowane  żelazo,  miedź,  mosiądz  i  brąz 
ulegają korozji w zetknięciu z kwasem nadoctowym. Innymi niekorzystnymi właściwościami kwasu 
n

adoctowego są jego toksyczność i karcinogenność. 

Znajduje  on  zastosowanie  do  sterylizacji  na  zimno  sprzętu  medycznego,  stomatologicznego 

oraz w farmacji. 
 
 
Fenole i ich pochodne  

Fenol,  podstawowy  związek  z  tej  grupy,  jest  jednym  z  najstarszych  znanych  środków 

przeciwbakteryjnych.  

Mechanizm  działania  fenolu  i  jego  pochodnych  wiąże  się  z  wpływem  na  przepuszczalność 

błony  komórkowej,  a  następnie  z  działaniem  denaturacyjnym  i  koagulującym  białko.  Fenole  są 
truciznami protoplazmatycznymi. W niedużych stężeniach rozrywają one błonę cytoplazmatyczną, 

 

17 

powodują  lizę  i  wyciek  składników  komórkowych.  Pobudzają  również  rozkład  pewnych 
substratów, co prowadzi do zmian w zawartości tlenu w komórce. W większych stężeniach fenole 
powodują koagulację białka komórkowego, a tym samym niszczą systemy enzymatyczne.  

W  zależności  od  stężenia  mogą  działać  bakteriostatycznie  lub  bakteriobójczo,  są  bardziej 

aktyw

ne  w  pH  kwaśnym  i  podwyższonej  temperaturze.  Działają  na  bakterie  Gram-dodatnie, 

Gram-

ujemne,  grzyby i niektóre wirusy. Przetrwalniki są zabijane w fenolach dopiero w stężeniu 

5%.  Mechanizm  działania  fenoli  związany  jest  z  obecnością  grupy  hydroksylowej  w cząsteczce. 
Znamienne  jest,  że  małe  zmiany  stężeń  fenoli  mogą  bardzo  znacznie  zmienić  ich  działanie,  a 
jednocześnie  fenole  w  szerokim  zakresie  stężeń  pozostają  bakteriostatyczne,  co  świadczy  o 
względnie wysokim wykładniku stężenia lub współczynniku rozcieńczenia.  

Spośród  działań  toksycznych  należy  zwrócić  uwagę  na  fakt,  że  fenole  mogą  uszkadzać 

tkankę, a także być przez nią adsorbowane, powodując zatrucie. Powodują także korozję metali. 
Obecność materii organicznej osłabia działanie fenoli. Białko działa tu jako nieswoisty adsorbent.  

Związki  z  grupy  fenoli  służą  głównie  do  dezynfekcji  ogólnej  środowiska  nieożywionego.  W  

antyseptyce  nie  znalazły  zastosowania  ze  względu  na  przykry  zapach  i  działanie  drażniące,  a 
także  właściwości  adsorpcji  na  skórze.  W  pewnym  zakresie  służą  jako środki konserwujące leki 
(fenole - 

preparaty do iniekcji, parabeny do leków do oczu i zewnętrznych)  

 
 
Chlorheksydyna 

Chemicznie  należy  do  biguanidów.  Stosowana  jest  w  formie  soli  rozpuszczalnej  w  wodzie: 

glukonianu lub octanu. Jest związkiem powierzchniowo czynnym.  

Mechanizm  antybakteryjnego  działania  chlorheksydyny  polega  na  adsorpcji  na  powierzchni 

komórki  dzięki  kationowemu  charakterowi  związku.  W  małych  dawkach  powoduje  wypływ 
składników  komórki,  w  wyższych  wykazuje  zdolność  wytrącania  białek  cytoplazmatycznych  i 
kwasów  nukleinowych.  Stopień  adsorpcji  zależy  od  wielu  czynników,  z  których  wymienia  się 
stężenie  chlorheksydyny,  wielkość  inoculum  bakteryjnego,  rodzaj  bakterii,  pH  środowiska. 
Zwiększenie pH powoduje zwiększenie adsorpcji w związku ze wzrostem jonizacji na powierzchni 
komórki, a tym samym wzmocnienie działania. Jako związek kationowy chlorheksydyna reaguje z 
ujemnie naładowanymi grupami, powodując ich redukcję. W stężeniu 0,01 % następuje szybka i 
bezpowrotna utrata składników cytoplazma tycznych przez błonę komórkową.  

Wykazuje silne działanie bakteriostatyczne, zwłaszcza na bakterie Gram-dodatnie, w stężeniu 

1-15 

mg/l.  Skuteczność  w  stosunku  do  bakterii  Gram-  -ujemnych  jest  dużo  mniejsza  i  wymaga 

stosowania  wielokrotnie  wyższych  stężeń  -  60-100  mg/l.  Jest  nieskuteczna  w  stosunku  do 
przetrwalników,  grzybów  i  prątków  gruźlicy.  Stwierdzono,  że  dla  otrzymania  efektu 
bakteriobójczego stężenie musi być podwyższane niejednokrotnie aż do 800  mglI (dla S. aureus, 
E. coli, Proteus vulgaris i Pseudomonas aeruginosa).  

Drobnoustroje wykazują znaczną zdolność wytwarzania form opornych na chlorheksydynę, co 

zmniejsza wartość jej stosowania i wymaga prowadzenia badań kontrolnych.  

Chlorheksydyna,  jako  silny  bakterio  statyk,  znalazła  zastosowanie  głównie  w  antyseptyce.                

Używana  jest  szeroko  w  stężeniach  0,5-1%  w  roztworach  70%  etanolu  do  zabiegów 
antyseptycznych  na  skórze,  do  odkażania  rąk  i  pola  operacyjnego.  Stwierdzono,  że  etanol 
wpływa  synergicznie  na  zwiększenie  efektu  przeciwbakteryjnego  i  opóźnienie  wytwarzania  form 
opornych. Nie jest zalecane stosowanie roztworów wodnych ze względu na ułatwienie możliwości 
wytwarza

nia form opornych w środowisku.  

Jest  związkiem  mało  toksycznym  i  dobrze  tolerowanym  przez skórę w używanym najczęściej 

stężeniu  1%.  Działanie  na  błonę  śluzową  może  wywołać  podrażnienie  nawet  w  o  wiele 
mniejszych niż l % stężeniach (0,02%).  

Chlorheksydyna  w  praktycznym  użytku  bywa  stosowana  wraz  z  czwartorzędowymi  zasadami 

 

18 

amoniowymi.  Na  połączenie  to  drobnoustroje  zwykle  dużo  dłużej  wykazują  wrażliwość. 
Chlorheksydyna znalazła także zastosowanie w konserwacji leków do oczu. Warto zaznaczyć, że 
chlorheksydyna  tworzy  wiele  niezgodności  ze  związkami  powierzchniowoczynnymi, anionowymi, 
niejonowy

rni, a także mydłami i detergentami.  

 
 
Czwartorzędowe zasady amoniowe  

Czwartorzędowe  zasady  amoniowe  należą  do  związków  powierzchniowo  czynnych, 

kationowych.  Są  związkami  bipolarnymi  zawierającymi  w  cząsteczce  grupę  hydrofobową  i 
hydrofilną.  Ta  cecha  cząsteczki  warunkuje  ich  właściwości  powierzchniowo  czynne.  Z  drugiej 
strony pole hydrofilne warunkuje charakter kationowy związku i możliwość adsorpcji cząsteczki na 
powierzch

niach. Aktywność przeciwbakteryjna zależy od liczby atomów w łańcuchach węglowych. 

Zawiera się ona w granicach 8-18, a dla skuteczności związku powinno ich być więcej niż 16.  

Mechanizm  działania  czwartorzędowych  zasad  amoniowych  polega  na  adsorpcji  na 

powierzchni  komórki.  Zależnie  od  stężenia  związku  proces  destrukcji  obejmuje  kolejno  ścianę 
komórkową  i  błonę  cytoplazmatyczną,  prowadząc  do  wypływu  do  środowiska  składników 
cytoplazmy.  Szczególnie  dotyczy  to  utraty  pewnych  jonów.  Następuje  denaturacja  białek  przez 
depolimeryzację,  inaktywacja  enzymów  oddechowych  i  glikoliza.  Na  poziomie  błony  następuje 
denaturacja  oksydazy  cytochromowej,  katalazy  i  fosforylazy,  a  na  poziomie  rybosomów 
denaturacja kwasów nukleinowych. Związki powierzchniowo czynne działają podobnie również na 
wirusy (Myxovirus), 

powodując denaturację białek i kwasów nukleinowych.  

Podobnie  jak  w  przypadku  chlorheksydyny,  działanie  czwartorzędowych  zasad  amoniowych 

ma charakter bakteriostatyczny. 

Słabe działanie bakteriobójcze jest czasem obserwowane, ale w 

sytuacjach  szczególnych,  przy  pH  alkalicznym  w  37°C  i  w  odniesieniu  do  drobnoustrojów  nie 
chronionych przez obecną w środowisku materię organiczną.  

Aktywność  przeciwbakteryjna  związków  tej  grupy  charakteryzuje  się  szerokim  spektrum. 

Działają  głównie  na  formy  wegetatywne.  Czwartorzędowe  związki  amoniowe  są  jednak  bardziej 
aktywne  w  stosunku  do  bakterii  Gram-

dodatnich  niż  Gram-ujemnych.  Szczególnie  małą 

wrażliwość  przejawia  Pseudomonas  aeruginosa  i  Serratia.  Zaobserwowano,  że  te  dwa 
drobnoustroje  mogą  nawet  rozwijać  się  w  rozcieńczonych,  wodnych  roztworach 
czwartorzędowych  zasad  amoniowych.  Z  tych  powodów  w  środowiskach,  w  których  występuje 
Pseudomonas  aeruginosa, 

nie  zaleca  się  ich  stosowania.  Związki  tej  grupy  działają  bójczo  w 

stosunku do wirusów lipofilnych (otoczkowych), zróżnicowane działanie grzybobójcze, nie działają 
na prątki i wirusy hydrofilne (nieotoczkowe).  

Aktywność czwartorzędowych zasad amoniowych ulega znacznemu zmniejszeniu w obecności 

materii organicznej i jonów metali. Ze względu na ich charakter chemiczny tworzą niezgodności i 
są  inaktywowane  przez  związki  anionowe  (mydła),  niejonowe,  np.  polisorbaty  (Tween  80)  i 
fosfolipidy.  Z  tego  powodu  w  badaniach  analitycznych  do  ich  n

eutralizacji  używa  się  Tweenu. 

Także  w  obecności  wody  surowej  zawierającej  jony  wapnia  i  magnezu  obserwuje  się 
zmniejszenie aktywności związków tej grupy. Działają słabo w środowisku silnie kwaśnym.  

Ze  względu  na  swoje  właściwości  oraz  zakres  działania  czwartorzędowe  zasady  amoniowe 

znalazły zastosowanie głównie w dezynfekcji powierzchni niekrytycznych (podłogi, meble, sciany), 
sprzętu  medycznego,  który  ma  kontakt  z  nieuszkodzona  skórą,  w  antyseptyce  skóry,  pola 
operacyjnego  itp.  w  stężeniach  wodnych  2-10%.  Związki  te  stosuje  się  również  do  konserwacji 
leków (w stężeniach 0,02-1 %) do oczu i zewnętrznych.  

Czwartorzędowe  związki  amoniowe  w  roztworach  nie  są  stabilne,  a  ponadto  są  łatwo 

adsorbowane  przez  środowisko,  zwłaszcza  o  charakterze  porowatym  (np.  rękawiczki  z 
kauczuku).  Dla  wzmocnienia  ich  działania  i  przedłużenia  czasu  wrażliwości  szczepów 
bakteryjnych  często  łączy  się  je  z  innymi  składnikami  antyseptyków,  np.  z  alkoholami  i 

 

19 

chlorheksydyną.  
Najczęściej stosowane czwartorzędowe związki amoniowe to chlorek i bromek bezalkoniowy oraz 
bromek cetrimoniowy.  
 
 
Alkohole  
 

Chemicznie  w  grupie  tej  znajdują  się  monoalkohole  (metylowy  CH

3

0H,  etylowy  CH

3

CH

z

OH, 

propylowy  CH

3

CH

z

CH

z

OH,  izopropylowy  CH

3

CHOHCH

3

),  dialkohole  i  glikole.  Rozróżnia  się 

alkohole alifatyc

zne i aromatyczne. Z punktu widzenia mikrobiologicznego ważniejsze są alkohole 

alifatyczne. Aktywność przeciwbakteryjna alkoholi wzrasta wraz z długością łańcucha węglowego 
i ciężarem cząsteczki. W dezynfekcji zastosowanie mają głównie alkohol etylowy i izopropylowy. 
Alkohol  metylowy  ma  słabe  działanie  bakteriobójcze  i  jest  stosowany  rzadko.  Stosowanie 
alkoholu  benzylowego  jest  ograniczone  ze  względu  na  jego słabą rozpuszczalność w wodzie, a 
glikole są szczególnie polecane jako skuteczne w stosunku do wirusów (wodny roztwór 70- 90%). 
Działanie to obserwuje się zwłaszcza w stosunku do wirusów grypy i dżumy.  

Mechanizm  działania  alkoholi  polega  na  denaturacji  białek  bakteryjnych  i  jest  uwarunkowany 

obecnością  wody.  Dlatego  alkohol  absolutny  jest  mniej  aktywny  niż  rozcieńczony  wodą. 
Największą  aktywność  obserwuje  się  przy stężeniu  70- 80%. W stężeniach około 20% alkohole 
mogą  działać  słabo  bakteriostatycznie,  odwracalnie.  Mechanizm  działania  bakteriostatycznego 
alkoholi  polega  na  hamowaniu  syntezy  pewnych metab

olitów niezbędnych do podziału komórki. 

Sądzi  się  również,  że  działanie  na  komórkę  dotyczy  inaktywacji  enzymów  odpowiedzialnych  za 
wytwarzanie  przetrwalników,  nie  jest  to  jednak  działanie  sporobójcze.  W  pewnych  warunkach 
alkohole mogą powodować lizę komórki (np. u mikoplazmy).  

Spektrum aktywności alkoholi jest szerokie. Działą bójczo zarówno na bakterie Gram-dodatnie, 

jak i Gram-

ujemne, na mykobakterie, grzyby i wirusy ale nie działają na przetrwalniki..  

Uważa  się,  że  najbardziej  skuteczne  stężenie  alkoholu  etylowego  to  70%.  Dodatek  wody 

ułatwia  penetrację  alkoholu  do  komórki  i  powoduje  łatwiejszą  jej  inaktywację.  Alkohol  etylowy 
działa  wirusobójczo  wobec  wirusów  lipofilnych  (HSV,  wirus  grypy)  i  większości  wirusów 
hydrofilnych (np. adenowirusy, enterowirusy, rinowirusy czy rotawirusy) ale nie na HAV czy wirusy 
polio. 
Choć  alkohol  izopropylowy  w  stężeniu  30-  80%  wywiera  silniejsze  działanie  niż  etanol  na  S. 
aureus  i  E.  coli 

to  jednak  jego  działanie  wobec  niektórych  wirusów  jest  słabsze  niż  alkoholu 

etylowego.  

Alkohol  etylowy  jest  lotny  i  łatwo  paruje  z  miejsc  stosowania.  Z tych powodów działanie jego 

jest krótkotrwałe. Znalazł on zastosowanie głównie w antyseptyce skóry, jest dobrze tolerowany w 
stężeniu  70%. Alkohol  etylowy  nie  powinien być stosowany na błony śluzowe, rany i oparzenia. 
Działanie toksyczne 7,5 raza większe jest obserwowane w odniesieniu do alkoholu absolutnego, 
zwłaszcza w stosunku do S. aureus. Poza skutecznym działaniem na żywe powierzchnie (skóra) 
zaleca  się  jego  używanie  do  dezynfekcji  niektórych  powierzchni  martwych,  np.  do  drobnego 
sprzętu  medycznego  (termometry,  stetoskopy,  telefony),  zewnętrznej  powierzchni  aparatury 
medycznej. W praktyce można go używać w połączeniu z jodem lub pochodnymi rtęci.  
Alkohole  nie  są  zalecane  do  sterylizacji  ze  względu  na  brak  działania  sporobójczego  i  braku 
zdolności penetracji białek. 
W  małych  stężeniach  (10-20%)  może  służyć  jako  rozpuszczalnik  dla  niektórych  antyseptyków. 
Szczególnie  dotyczy  to  chlorheksydyny,  ponieważ  stwierdzono  synergiczne  działanie 
p

rzeciwbakteryjne obu tych składników.  

Alkohol  izopropylowy  może  być  stosowany  w  tych  samych  sytuacjach  co  alkohol  etylowy,  w 

tych samych stężeniach i również jako rozpuszczalnik dla chlorheksydyny.  

Używanie  innych  alkoholi  jest  praktycznie  bardzo  ograniczone.  Glikole  jednak,  a  zwłaszcza 

 

20 

glikol  etylenowy,  mogą  być  stosowane  w  aerozolu,  w  atmosferze  wilgoci  na  zanieczyszczone 
powierzchnie.  
 
 
Utleniacze  

Do grupy utleniaczy należą związki halogenowe. Można je podzielić na 2 główne grupy:  

l)  zawierające chlor, brom lub fluor używane do dezynfekcji ogólnej,  
2) zawierające jod, szeroko używane jako antyseptyki.  
Związki halogenowe odznaczają się dużą skutecznością przeciwbakteryjną i przeciwwirusową.  
 
Związki chloru  

Aktywność  związków  chloru  jest  uzależniona  od  ilości  chloru  uwolnionego  z  cząsteczki  w 

czasie  reakcji.  Najszybciej  działają  w  pH  obojętnym.  Obecność  jonów  amonowych  podnosi  ich 
aktywność, natomiast materia organiczna bardzo osłabia działanie.  

Mechanizm działania związków chloru obejmuje błonę i enzymy cytoplazmatyczne. Istota tego 

mechanizmu  nie  jest  dokładnie  znana.  Działanie  chloru  może  wynikać  z  utleniania  enzymów  i 
aminokwasów, wypływu zawartości komórki, zmniejszenia przyswajania składników odżywczych, 
zahamowania  syntezy  białka  i  inn.  Wiadomo,  że  związkiem  czynnym  jest  kwas  podchlorowy 
niezdysocjowany  (HCIO).  Forma  ta  istnieje  przede  wszystkim  w  roztworach  wodnych,  a 
aktywność jest największa przy pH 5. W środowisku bardziej kwaśnym chlor się ulatnia i roztwór 
traci  część  swojej  aktywności.  Z  tego  powodu  kwas  podchlorowy  jest  używany  w  roztworach 
obojętnych lub alkalicznych, które są bardziej trwałe.  

Związki  chloru  używane  do  dezynfekcji  występują  w  postaci  soli.  Najbardziej  znany  jest 

.podchloryn sodu i wapnia (tzw. wapno chlorowane). Zawa

rtość czynnego chloru w podchlorynie 

sodu wynosi 5-

14%, w podchlorynie wapna nie powinna być większa niż 16%.  

Związki  te  maja  szerokie  spektrum  działania,  nie  pozostawiają  toksycznych  pozostałości, 
aktywność  ich  nie  zmniejsza  się  w  wodzie  twardej,  maja  szybkie  działanie,  usuwają  biofilm  z 
dezynfekowanej  powierzchni,  toksyczność  ich  jest  niewielka.  Stężone  roztwory  mogą  jednak 
powodować  podrażnienie  oczu,  gardła,  korozje  metalu,  wybielanie  dezynfekowanych 
przedmiotów   

Innymi  związkami  uwalniającymi  chlor,  które  znalazły  zastosowanie  w  dezynfekcji  są 

chloramina  i  dwuchloroizocyjanomoczan  sodu.  Zawartość  czynnego  chloru  w  chloraminie 
powinna  wynosić  około  20%.  Do  szybkiej  dezynfekcji  i  stosuje  się  chloraminę  aktywowaną 
azotanem,  siarczanem  albo  chlorkiem  amonu.  Dodanie  aktywato

ra  powoduje  gwałtowne 

wydzielanie wolnego chloru, co znacznie zwiększa aktywność roztworu. Chloraminę aktywowaną 
stosuje  się  w  stężeniu  0,1-  0,25%.  Roztwory  te  są  nietrwałe  i  powinny  być  zużyte  w  czasie  30 
minut od chwili przygotowania.  

Halogenów  jako  związków  bardzo  aktywnych  nie  należy  mieszać  z  innymi  produktami 

organicznymi lub mineralnymi. Mogą bowiem reagować z tymi substancjami, przez co zmniejsza 
się  w  nich  zawartość  aktywnego  chloru,  a  tym  samym  aktywność  przeciwdrobnoustrojowa. 
Ponadto  podchlorynu  sodu  nie  wolno  mieszać  z  kwasami  ani  kwaśnymi  płynami  ustrojowymi 
ponieważ wytwarza się toksyczny chlor gazowy. 

Zakres działania związków chloru na drobnoustroje jest bardzo szeroki.  Wywierają one efekt 

letalny zarówno na bakterie i ich przetrwalniki, jak i grzyby i wirusy. Działanie bakteriobójcze jest 
bardzo szybkie, około 1 minuty. Jednak mykobakterie, a szczególnie Mycobacterium tuberculosis, 
są  bardziej  oporne  i  zabijane  są  w  tym  samym czasie przez stężenie związków co najmniej 10-
krotnie  większe.  Ta  mniejsza  aktywność  związków  chloru  dotyczy  również  ich  działania  na 
przetrwalniki.  Działanie  na  wirusy  zazwyczaj  obserwuje  się  po  kilku  minutach  kontaktu. 
Podwyższona temperatura zwiększa jednak wrażliwość wirusów. Najbardziej oporne  na działanie 

 

21 

związków chloru są grzyby.  

Związki  chloru  stosowane  w  ogólnej,  tzw.  grubej  dezynfekcji  są  to,  oprócz  fenoli, 

najdawniejsze znane środki dezynfekcyjne, używane do odkażania wody, ścieków itp.  
W  placówkach  służby  zdrowia  używane  sa  do  dezynfekcji  podług,  sprzętów,  urządzeń 
sanitarnych,  powierzchni  zanieczyszczonych  krwią  lub  płynami  ustrojowymi.  Są  również 
stosowane do dezynfekcji bielizny szpitalnej i odpadów medycznych.

  

Stosowanie  ich  ogranicza  w  dużym  stopniu  działanie  toksyczne  i  drażniące.  Działanie 

toksyczne  zmniejsza  się  w  miarę  zwiększania  się  ciężaru  cząsteczki  halogenu.  I  tak  fluor  jest 
najbardziej toksyczny i stosowanie związków fluoru jest najbardziej ograniczone. Chlor i brom są 
mniej  toksyczne  i  w  pewnych  warunkach  mogą  być  tolerowane  przez  tkanki.  Związki  chloru  są 
drażniące  w  dużych  stężeniach.  Wrażliwe  błony  śluzowe,  np.  błona  śluzowa  oka,  znoszą  bez 
uszkodzenia 0,1mg/l chloru w roztworach. Działania drażniące obserwowane są dużo szybciej w 
przypadku  kontaktu  tych  związków  z  powierzchniami  żywymi,  uszkodzonymi.  Związki  chloru 
generalnie  nie  są  stabilne.  Ulegają  one  w  roztworach  hydrolizie  z  powstaniem  kwasu 
podchlorowego (HCIO). Kwas podchlorowy ma również tendencję do dysocjacji z uwolnieniem o 
wiele mniej aktywnego jonu podchlorowego (CIO).  

Stabilność  związków  chloru  zależy  od  pH  roztworów.  Nie  powinno  ono  być  mniejsze  niż  5. 

Dużą  rolę  ponadto  odgrywa  temperatura.  Stabilność  związków  chloru  zmniejsza  się,  gdy 
temperatura wzrasta. Jednak pochodne chloru są bardziej aktywne w 37°C niż 22°C. Aktywność 
związków chloru zmniejsza się w obecności materii organicznej; w roztworach wody zawierającej 
miedź, kobalt lub nikiel pochodne chloru mogą dysocjować do kwasu podchlorowego. Konieczna 
jest również ochrona związków chloru przed światłem i promieniowaniem nadfioletowym.  
 
Związki jodu  

Drugą  grupą  najczęściej  używanych  w  odkażaniu  utleniaczy  halogenowych  są  związki  jodu. 

Występują  one  jako  środki  zawierające  jod  w  roztworze  oraz  jako  jodofory.  Roztwory  jodu 
sporządzane są w wodzie (np. l % płyn Lugola) i alkoholu (2% jodu w 70° etanolu).  
Jodofory są kompleksami jodu z niejonowym detergentem jako rozpuszczalnikiem, z którego jod 
uwalnia  się  powoli  poprzez  proste  rozpuszczanie  w  wodzie.  Stężenie  jodu  w  preparatach 
jodoforowych  wynosi  0,5-2,0%. 

Związkiem  wiążącym  jod  w  jodoforze  jest  zwykle 

poliwinylopirolidon lub polividon.  
Wolny  jod  zawarty  w  tych  preparatach  penetruje  ścianę  komórkową  drobnoustrojów,  zaburza 
strukturę i syntezę białek i kwasów nukleinowych.  

Związki  halogenowe  są  silnie  bakteriobójcze  nawet  w  niedużych  stężeniach.  Stężenia 

bakteriostatyczne  i  bakteriobójcze  są  bardzo  zbliżone.  Drobnoustroje  są  niszczone  przez 
oksydację  i  szybką  destrukcję  białek  enzymatycznych  i  strukturalnych.  Działanie  bakteriobójcze 
obserwuje si

ę w czasie od kilku sekund do kilku minut. Skuteczność działania jest uzależniona od 

ilości wolnego jodu.  

Spektrum  działania  związków  jodu,  podobnie  jak  chloru,  jest  bardzo  szerokie  i  obejmuje 

bakterie  i  ich  przetrwalniki. Bakteriobójczość dla bakterii obserwuje się przy stężeniu jodu 0,1%, 
dla  przetrwalników  jest  ono  10  razy  wyższe.  Jod  wykazuje  również  działanie  przeciwwirusowe 
(np. wirusy grypy, wirus polio)  oraz przeciwgrzybicze.  

Charakterystyczna  w  działaniu  jodu na tkankę żywą jest zdolność jego penetracji. Obserwuje 

się  to  zjawisko  w  przypadku  działania  na  rany,  oparzenia.  Błona  śluzowa  żołądka  jest 
przepuszczalna  dla  jodu  i  po  absorpcji  można  jod  znaleźć  w  surowicy.  Występuje  on  w  postaci 
wolnej lub związany z albuminą. Eliminacja jodu jest wolna i odbywa się przez nerki.  

Podobnie jak chlor, związki jodu wykazują wiele działań ubocznych. Powodują drażnienie 

skóry, szczególnie w roztworach alkoholowych, ale działanie to jest mniejsze niż powodowane 
przez związki chloru. Podobnie toksyczne działanie jest mniej sze niż chloru, choć wyraźne jest 

 

22 

jego działanie cytotoksyczne. Preparaty jodu mogą również wywoływać uczulenie.  

Roztwory wodne i alkoholowe jodu są lotne, ale wykazują wystarczającą stabilność. Jodofory 

wykazują  mniejszą  stabilność  w  pH  alkalicznym.  Materia  organiczna  bardzo  zmniejsza 
skuteczność  działania  przeciwbakteryjnego  wolnego  jodu.  W  tej  sytuacji  część  jodu  ulega 
adsorpcji,  a  część  przekształca  się  w  jod  nieaktywny.  Warto  pamiętać  o  istnieniu  niezgodności 
jodu  z  rtęcią. Wodne i alkoholowe roztwory jodu oraz jodofory znalazły zastosowanie głównie w 
antyseptyce.  Używany  jest  w  stężeniu  1-2%  do  odkażania  rąk,  pola  operacyjnego,  przed 
iniekcjami,  przy  pobieraniu  krwi  itp.  Jodofory  stosuje  się  także  do  dezynfekcji  sprzętu 
medycznego, tak

iego jak sprzęt do hydroterapii, termometry, endoskopy itp. 

 
 
Oktenidyna 
 

Oktenidyna  jest  pochodną  bipirydynową  –  jest  zbudowana  z  dwóch  zmodyfikowanych 

pierścieni pirydynowych.  
Spektrum  jej  działania  obejmuje:  bakterie,  prątki  gruźlicy,  grzyby,  wirusy  oraz  niektóre 
pierwotniaki. 
Mechanizm  działania  polega  na  elektrostatycznym  łączeniu  z  błonami  cytoplazmatycznymi 
drobnoustrojów  i  ich  rozerwaniu  poprzez  obniżenie  napięcia  powierzchniowego.  Substancja  ta 
oddziałuje także z kwasami nukleinowymi. 
Oktenidyna 

jest  składnikiem  płynów  do  płukania  ust,  wchodzi  też  w  skład  roztworów 

antyseptycznych. 
 
 
Metale ciężkie 
 

Pomimo  iż  wiązki  rtęci  (np.  tlenek  rtęci,  aminochlorek  rtęci)  wykazują  działanie 

bakteriostatyczne,  bakteriobójcze  i  grzybobójcze,  to  ze  względu  na  dużą  toksyczność  nie  są 
obecnie stosowane. 
 

Z pochodnych srebra zastosowanie znalazł, np. azotan srebra  – związek łatwo rozpuszczalny 

w  wodzie  i  etanolu.  Działa  bakteriostatycznie  i  bakteriobójczo.  Stosowany  jest  do  dezynfekcji 
skóry, błon śluzowych, a w wyższych stężeniach do przyżegań.  
Preparaty  zawierające  srebro  koloidowe  (jony  srebra  związane  są  przez  hydrofilowe  produkty 
rozpadu białek) wykazują działanie bakteriostatyczne, rzadko bakteriobójcze.  
 

Mechanizm  działania  związków  zawierających  metale  ciężkie  polega  na  blokowaniu  grup 

tiolowych (-

SH) enzymów, a w konsekwencji do zahamowania wzrostu i śmierci. 

 

W ostatnim metale, a zwłaszcza srebro stosuje się w postaci nanocząsteczek, np. jako powłoki 

bakteriostatyczne 
 
 
Pochodne amin i aminokwasów 
 

Pochodne 

amin i aminokwasów to związki zawierające w swojej strukturze atom azotu.  

Do  tej  grupy  zalicza  się  pochodna  otrzymywana  z  kwasu  L-glutaminowego  oraz  alkilu 
kokosopropylenodiaminy  znana  pod  nazwą  Glukoproteina .  Spektrum  działania  Glukoproteiny  
obejmuje 

bakterie,  wirusy,  grzyby  oraz  prątki.  Stosowanie  Glukoproteiny   może  być 

problematyczne 

ze 

względu 

na 

dużą 

toksyczność 

oraz 

działanie 

drażniące 

kokosopropylenodiaminy. 
 

Mechanizm  działania  Glukoproteiny     polega  na  elektrostatycznym  łączeniu  z  błonami 

cyto

plazmatycznymi drobnoustrojów oraz  obniżaniu napięcia powierzchniowego. 

 
 

 

23 

3.2. Metody oceny działania środków dezynfekcyjnych i antyseptycznych   

Skuteczność 

środków  dezynfekcyjnych  ocenia  się  mikrobiologicznymi  metodami 

laboratoryjnymi in vitro. Dodatkowo 

w badaniach antyseptyków stosuje się metody in vivo. 

Badania  in  vitro 

wykonywane  są  na  wzorcowych  szczepach  drobnoustrojów  o  znanej 

wrażliwości  na  związki  przeciwdrobnoustrojowe.  Są  to  przedstawiciele  bakterii  Gram-dodatnich 
(np. S. aureus), Gram-ujemnych 

(np. E. coli, Ps. aeruginosa), grzybów (np. Candida albicans). W 

zależności  od  specyfiki  zastosowania  preparatu  lista  szczepów  może  być  rozszerzona  o 
przedstawicieli innych gatunków (np. Mycobacterium). Poza tym określa się działanie sporobójcze 
(np. prze

trwalniki B. subtilis), wirusobójcze. 

Badania  in  vitro 

mają  na  celu  ustalenie  efektywnych  stężeń  lub  oczekiwanego  stopnia 

redukcji 

liczby drobnoustrojów w określonym czasie kontaktu preparatu z drobnoustrojem. 

W  niektórych,  uzasadnionych  przypadkach  wykonuje  się  również  badanie  łatwości  wytwarzania 
form opornych (czwartorzędowe związki amoniowe) oraz trwałości środków odkażających. 
Ogólne  zasady  i  metody  oceny  środków  odkażających  są  regulowane  zarówno  przepisami  w 
poszczególnych krajach, jak i w instytucjach międzynarodowych np. w obrębie Unii Europejskiej. 

W Polsce wprowadzane są od kilku lat normy Europejskiego Komitetu Normalizacji – CEN 

(normy obowiązujące w krajach Unii Europejskiej). 
Ocenę  preparatów  dezynfekcyjnych  według  norm  Europejskiego  Komitetu  Normalizacji  
przeprowadza się w kilku fazach:  

 

faza 1 - 

testy zawiesinowe dotyczące podstawowej aktywności 

 

faza  2  etap  2 

–  testy  zawiesinowe  przeprowadzane  w  warunkach  odpowiadających  ich 

praktycznemu stosowaniu np. ocena aktywności przeciwprątkowej 

 

faza 2 etap 2 

– inne testy laboratoryjne np. badanie działanie antyseptyków na drobnoustroje 

sztucznie naniesione na opuszki palców 

 

faza 3 

– testy przeprowadzane w warunkach praktycznych 

Wg  powyższych  norm  preparaty  dezynfekcyjne  ocenia  się  na  podstawie  wielkości 

wyznaczonego w badaniach współczynnika redukcji liczby komórek drobnoustrojów.  

Oceniany  w  fazie  1  związek  odkażający  powinien  spowodować,  w  warunkach 

przeprowadzonego  doświadczenia,  redukcję  inoculum  bakteryjnego  w  99,999%,  co  równa  się 
redukcji  log  5  (np.  przy  inoculum  10

7

/ml  liczba  komórek  bakteryjnych  powinna  obniżyć  się  co 

najmniej do 10

2

/ml) 

 
 
4. Antyseptyka skóry rąk 

Zwykłe mycie rąk (socjalne) to zabieg polegający głównie na zmyciu z powierzchni skóry rąk 

zanieczyszczeń organicznych i brudu oraz na częściowej eliminacji ze skóry rąk flory przejściowej 
i stałej.  

W  celu  przeprowadzenia  higienicznego  mycia  rąk,  nanosi  się  na  dłonie  odpowiednią  ilość 

mydła.  Czas  mycia  powinien  wynosić  nie  mniej  niż 30 sek. Po dokładnym umyciu ręce spłukuje 
się i osusza jednorazowym ręcznikiem. Przy  myciu można stosować rutynową technikę mycia rąk 
wg Ayliffe  
Kiedy należy myć ręce? 

 

przed rozpoczęciem dnia pracy i po dłuższych przerwach w pracy 

 

po wyjściu z toalety 

 

po wykonanych pracach porządkowych i czystościowych. 

N

ajczęściej popełniane błędy podczas mycia rąk: 

 

zbyt krótki czas mycia 

 

niedokładne mycie rąk 

 

pozostawienie na dłoniach biżuterii czy zegarka 

 

24 

 

używanie  "wspólnego"  mydła  w  kostce  lub  mydła  w  płynie  zanieczyszczonego 
mikrobiologicznie 

 

wytarcie rąk po umyciu ręcznikiem wspólnego i wielokrotnego użycia 

 

używanie  zbyt  gorącej  wody,  zbyt  częste  mycie  rąk,  zaraz  po  przeprowadzonej  dezynfekcji 
rąk        preparatem  alkoholowym  (takie  postępowanie  obniża  poziom  wrażliwości  skóry  na 
środki myjące i powoduje jej wysuszanie i uszkodzenia). 

Dezynfekcja  higieniczna 

składa  się  z  mycia  zwykłego  (etap  I  -  brudny)  i  dezynfekcji  (etap  II  - 

czysty) 

Dezynfekcję  higieniczną  przeprowadza  się    stosując  antyseptyk  na  czystą,  pozbawioną 

zanieczyszczeń  organicznych  i  brudu  skórę  rąk  (aktywność  alkoholowych  preparatów  spada  
znacznie  w  obecności  obciążenia  organicznego,  podobny  wpływ  mogą  mieć  niektóre  kremy 
pielęgnacyjne i zanieczyszczenia innego pochodzenia niż organiczne). Skóra rąk po umyciu musi 
być dokładnie osuszona jednorazowym ręcznikiem (preparat antyseptyczny naniesiony na mokrą 
skórę  ulega  rozcieńczeniu  i  nie  wykazuje  dostatecznej  aktywności  biobójczej).  Dokładną 
dezynfekcję  całej  powierzchni  dłoni  zapewnia  stosowanie  techniki  rąk  wg.  Ayliffe.  Przed 
przystąpieniem do dezynfekcji  i mycia rąk należy zdjąć biżuterię i zegarek.  

W  celu  przeprowadzenia  higienicznej  dezynfekcji  rąk  należy  nanieść  3ml  alkoholowego 

preparatu  antyseptycznego  i  dokładnie  wcierać  go  w  skórę  aż  do  momentu  całkowitego 
wyschnięcia, tj. 30-60 sek. Kiedy należy przeprowadzać dezynfekcje rąk ? 

 

przed i po każdym zabiegu leczniczym, badaniu, pielęgnacji 

 

po zdjęciu rękawic ochronnych 

 

po  każdym  kontakcie  z  pacjentem,  z  zanieczyszczonymi  przedmiotami,  z  materiałem 
zakaźnym, wydalinami, wydzielinami  i płynami ustrojowymi 

Najczęściej popełniane błędy podczas dezynfekcji rąk to : 

 

zbyt krótko przeprowadzany zabieg dezynfekcji 

 

stosowanie zbyt małej objętości preparatu 

 

niedokładne przeprowadzenie dezynfekcji 

 

pozostawienie na rękach biżuterii i zegarka 

 

stosowanie  alkoholowych  pr

eparatów  dezynfekcyjnych  na  mokrą  skórę  i/lub  znacznie 

obciążoną tkanką  organiczną i innymi zanieczyszczeniami 

Celem  dezynfekcja  chirurgicznej 

rąk  jest  jak  najdalej  idąca  eliminacja  drobnoustrojów  flory 

przejściowej i stałej. 
Etap I - chirurgiczne mycie r

ąk 

Przed  myciem  rąk  należy  zdjąć  biżuterię  i  zegarek.  Wstępnie  umyć  ręce  (mycie  zwykłe). 

Następnie  przeprowadzić  mycie  chirurgiczne.  Do  mycia  należy  używać  bieżącej  ciepłej  wody  i 
mydeł w płynie dozowanych ze specjalnych dozowników ściennych wyposażonych w dźwignię do 
dozowania mydła za pomocą łokcia lub pedału nożnego. Dokładne umycie całej powierzchni rąk 
zapewnia stosowanie techniki mycia np. wg Ayliffe  

W  celu  przeprowadzenia  chirurgicznego  mycia  rąk  nanosi  się  na  dłonie  odpowiednią  ilość 

mydła. Czas mycia powinien wynosić ok. 2-5 min. Bardzo dokładnemu myciu poddaje się dłonie i 
przedramię. Po umyciu ręce dokładnie spłukuje się wodą i osusza jałowym ręcznikiem. 
Etap II - dezynfekcja chirurgiczna 

Dezynfekcję  chirurgiczną  przeprowadza  się  po  uprzednim  dokładnym  chirurgicznym  umyciu 

rąk. Ręce muszą być dokładnie wytarte suchym, jałowym ręcznikiem.  

Na  ręce  nanosi  się  przeważnie  5ml  środka  antyseptycznego  i  dokładnie  wciera  preparat  w 

skórę rąk i przedramienia, aż do momentu całkowitego wyschnięcia preparatu, tj. ok. 2,5 minuty. 
Czynność należy powtórzyć dwukrotnie zwracając szczególną uwagę na czubki palców i obrąbek 
naskórkowy paznokcia. 

 

 

25 

 

II. Część praktyczna 

 
I. Wrażliwość drobnoustrojów na czynniki fizyczne - porównanie wpływu temperatury 100

o

C 

i czasu ogrzewania na różne gatunki drobnoustrojów 
 
Cel: 

Określenie  wrażliwości  form  wegetatywnych  i  przetrwalnych  drobnoustrojów  na  działanie 

temperatury 100

o

C w różnym czasie. 

Materiał 

  24-godzinne  hodowle  bulionowe:  E. coli, S. aureus, Enterococcus faecalis; 

7-dniowa hodowla B. subtilis

, zawiesina zarodników Aspergillus niger 

 

płytki Petriego z podłożem agarowym 

Wykonanie 
1. Opisz płytki z podłożem w następujący sposób (patrz rysunek): 

 

na denku napisz nazwę otrzymanego drobnoustroju 

  podziel dermatograf

em powierzchnię płytki (denko) na 4 sektory  

 

sektory oznacz je cyframi 0, 5, 15, 30 odpowiadającymi minutom ogrzewania 

2. Otrzymany drobnoustrój posiej ezą na sektor oznaczony cyfrą 0. 
3. Zanotuj czas i umieść probówkę z hodowlą we wrzącej łaźni wodnej. 
4. 

Po 5, 15 i 30 minutach ogrzewania wysiej ezą  hodowlę (zawiesinę) na odpowiednie sektory. 

5. Umieść płytkę z posiewem w cieplarce o temp. 37

o

C na 24 h. 

6. Po inkubacji odczytaj wyniki i zapisz w tabelce przyjmując następujące oznaczenia: 
(+++)   - wzrost obfity ; (++) - pojedyncze kolonie;   (+)   - kilka kolonii;  (-)   - brak wzrostu 
i  wyciągnij  wnioski  dotyczące  wpływu  czasu  ogrzewania  i  rodzaju  drobnoustrojów  na  ich 
przeżywalność w temperaturze 100

 o

C. 

 

Lp 

Drobnoustrój 

Czas ogrzewania w temp. 100

o

C w min 

Interpretacja 

 

 

0 

5 

15 

30 

wyników 

1. 

E. coli 

 

 

 

 

 

2. 

S. aureus 

 

 

 

 

3. 

E. faecalis 

 

 

 

 

4. 

B. subtilis 

 

 

 

 

5. 

A. niger 

 

 

 

 

 
 
II.  Wyjaławianie  w  gorącej  nasyconej  parze  wodnej  pod  ciśnieniem  –  omówienie  zasady 
działania sterylizatorów; przeprowadzenie procesu 

 
III. Kontrola aparatów do sterylizacji termicznej 
 
Wpisz  wyniki  testów  chemicznych  i  biologicznych  kontroli  sterylizacji  gorącą  nasyconą  parą 
wodną pod ciśnieniem 

Test 

Kontrola 

Wynik testu 

Interpretacja 

Zintegrowany test paskowy

1

 

 
 

 

 

Stericon plus Bioindicator

2 

 
 

 

 

1

 

– wpisz barwę pola wskaźnikowego 

2

 

– (+) – wzrost drobnoustrojów; (-) – brak wzrostu drobnoustrojów 

 

26 

IV. Ocena aktywności bakteriobójczej preparatów dezynfekcyjnych metodą zawiesinową 

Określanie najmniejszego stężenia bakteriobójczego (MBC) 

 
Zasada  metody: 

określenie  najniższego  stężenia  preparatu  działającego  bakteriobójczo  w 

środowisku wodnym na zawiesinę drobnoustrojów testowych 
W  badaniu  używa  się  standardowe  szczepy  wzorcowe  drobnoustrojów  z  kolekcji 
międzynarodowych 
 Wykonanie badania 
W  kolbach  miarowych  przygotować  wyjściowe  roztwory  badanego  preparatu  oraz  preparatu 
wzorcowego. 
Z  roztworu  wyjściowego  przygotować  serię  roztworów  do  badań  w  kolbach  lub  bezpośrednio  w 
probówkach  (śred.  35  mm,  wys.  100  mm).  Każda  probówka  powinna  zawierać  5  ml    roztworu, 
wszystkie  probówki z roztworami oraz bulionową hodowlą drobnoustrojów testowych umieścić w 
łaźni  wodnej  w  temp.  20oC.  Po  upływie  15  min  do  każdego  roztworu  dodawać  po  0,5  ml 
zawiesiny  drobnoustrojów,  uważając,  aby  nie  dotknąć  powierzchni  roztworu  i  nie  nanieść 
zawiesiny  na  ścianę  probówki  (nie  dotknąć  pipetą  i  nie  rozpryskać  zawiesiny).  Następnie 
zawartość  probówek  wymieszać,  obracając  probówkę  ruchem  wirowym  i  ponownie  umieścić  w 
łaźni wodnej. 
Zawiesinę  należy  dodawać  do  kolejnych  roztworów  (zaczynając  od  najwyższego  stężenia)  w 
takich  odstępach  czasu  (np.  30  sek.),  aby  następnie  mieć  możność  wykonania  posiewów  do 
podłoża płynnego  z każdego rozcieńczenia dokładnie po 5, 10 i 15 min  ekspozycji. 
Przed każdym posiewem zawartość probówki wymieszać obracając ją ruchem wirowym. Posiewy 
wykonać  ezą  do  bulionu  (lub  bulionu  z  inaktywatowem)  znajdującego  się  w  probówkach. 
Inkubować w temperaturze 37oC. Wyniki odczytać po 48 godzinach. 
Wstępne badania wykonywać w szerokim zakresie stężeń, następnie przeprowadzać oznaczenia 
w wąskich zakresach stężeń w granicach określonych w badaniu wstępnym. 
Interpretacja wyników 
Na podstawie uzyskanych wyników wyznacza się wartość stężenia, które zabija drobnoustroje po 
czasie 5 minut (MBC

5

), 10 minut (MBC

10

) oraz po czasie 15 minut (MBC

15

) działania preparatu. 

 
 
Odczytaj wartości MBC

5

, MBC

10

 i MBC

15

 dla ocenianego preparatu.  

 
preparat badany:  
 
Szczep testowy: E. coli NCTC 8196 

Stężenia preparatu 

Wzrost drobnoustroju po czasie działania: (min) 

w % 

5 

10 

15 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MBC 

 

 

 

Wpisz „+” - wzrost, „-” - brak wzrostu 
 

 

27 

 
V. Antyseptyka skóry rąk 
 
Cel: 

Ocena skuteczności mycia i dezynfekcji rąk  

Materiały 

 

mydło w płynie 

  preparat antyseptyczny na bazie alkoholu 
 

płytki Petriego z podłożem agarowym 

Wykonanie 
Osoba I 

 

opisz płytki z podłożem  

 

wykonaj odcisk prawej dłoni na podłożu agarowym 

 

umyj ręce mydłem z zachowaniem właściwej techniki mycia 

 

wykonaj odcisk lewej dłoni na podłożu agarowym 

 
Osoba II 

 

opisz płytki z podłożem  

  wykonaj odc

isk prawej dłoni na podłożu agarowym 

 

umyj ręce mydłem z zachowaniem właściwej techniki mycia 

 

zdezynfekuj  ręce  preparatem  antyseptycznym  z  zachowaniem  właściwej  techniki 

dezynfekcji 

 

wykonaj odcisk lewej dłoni na podłożu agarowym 

 
 
Zlicz wyrosłe kolonie, oceń morfologię kolonii. Zapisz uzyskane wyniki.  
 

Oceniany 

parametr 

Osoba I 

Osoba II 

Interpretacja 

Przed 

myciem 

Po myciu 

Przed 

myciem 

Po myciu i 

dezynfekcji 

Liczba 
kolonii 

 
 
 
 

 

 

 

 

Morfologia 

kolonii 

 
 
 
 
 

 

 

 

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

28