OPRACOWANIE – HIGIENA I EPIDEMIOLOGIA 2014 – GRUPA 11 

 

Z „Podstaw epidemiologii” Beaglehole’a: 

 

Rozdział 1 – Co to jest epidemiologia? 

I.Początki: 

Już Hipokrates wyrażał poglądy, że czynniki środowiskowe mają wpływ na występowanie chorób. 

W XIX w. zaczęto intensywnie badać zjawiska warunkujące rozpowszechnianie chorób  w 
określonych populacjach ludzkich. I tak np. John Snow  (tak dokładnie :D – you don’t know nothing  
John  Snow :D) ustalił, że ryzyko wystąpienia chorób w Londynie jest związane między innymi z 
dostarczeniem ludności wody pitnej przez określoną firmę.  Jego badania uwzględniałt rolę 
fizycznych, chemicznych, socjologicznych i politycznych procesów.  

BADANIE SNOW’a 

Badał związek zachorowań na cholerę z żródłami wody pitnej w Londynie w latach 1848-49 oraz 
1853-54. Odnalazł związek między jednym i drugim elementem. Wykazał, że więcej osób 
chorujących na cholerę piło wodą dostarczaną przez przedsiębiorstwo Southwark. Na podstawie tego 
stworzył teorię o rozprzestrzenianiu się chorób zakaźnych.  

 

Na przełomie XIX i XXw. Podejście polegające na porównywaniu współczynników chorób zaczęto 
wykorzystywać w coraz większym stopniu. 

II. Epidemiologia współczesna: 

Głównie opiera się na pracach Dolla i Hilla, którzy w latach 50tych badali zależność między paleniem 
papmierosów a rakiem płuc.  

W krajach rozwijających się epidemiologia chorób zakaźnych nadal pozostaje ważnym problemem, 
dotyczy to takicj chorób jak: malaria, schistosomatoza, trąd, AIDS 

III. Definicja i zakres epidemiologii: 

„nauka o rozpowszechnianiu i o czynnikach warunkujących występowanie związanych ze zdrowiem 
stanów lub zdarzeń w określonych populacjach jako dyscyplina służąca do kontroli problemów 
zdrowotnych”  

Przedmiotem badań jest populacje ludzka 

Wśród nich określa się podgrupy tj. wiek, płeć, przynależność etniczna 

Początkowo epidemiologia zajmowała się etiologią chorób, obecnie również prewencją 

Jest to podstawowa nauka medyczna mająca na celu poprawę stanu zdrowia 

Środowisko, które ma duży wpływ na wystąpienie choroby jest rozumiane jako zespół biologicznych, 
fizycznych, chemicznych psychologicznych i innych czynników. 

Epidemiologia zajmuje się również przebiegiem i skutkami choroby. 

Epidemiologia kliniczna – wykorzystuje zasady i metody do rozwiązywania problemów 
występujących w medycynie praktycznej 

Ostatnio epidemiologia zajmuje się oceną skuteczności i sprawności działania służby zdrowia poprzez 
:  a) ocenę optymalnego czasu pobytu chorego 

                  b)ocenę leczenia wysokiego ciśnienia krwi 

        c) ocenę wpływu zmniejszonego stęż. Związków ołowiu w paliwie na zdrowie  

 

 

IV. Dokonania epidemiologii 

 

1. OSPA 

- wyeliminowanie ospy wpłynęło na poprawę stanu zdrowia milionów ludzi 

- proces był przez wiele lat koordynowany przez WHO 

- epidemiologia odegrała centralną rolę dostarczając informacji o dystrybucji przypadków, o modelu. 
Mechanizmach i warunkach przenoszenia zarazka poprzez nanoszenie na mapy miejsc pojawienia się 
choroby oraz ocenę podejmowanych działań  

2. ZATRUCIE METYLORTĘCIĄ  

- od średniowiecza rtęć była bardzo szkodliwą substancją 

- współcześnie stała się wskaźnikiem zanieczyszczenia środowiska , np. w Japonii związki rtęci były 
odprowadzane wraz ze ściekami do zatoki skąd w postaci mięsa ryb były spożywane przez ludzi co 
doprowadzało do ich zatruć.  

- epidemiologia odegrała tu kluczową rolę (jak zwykle) identyfikując przyczyny choroby, obejmując 
kontrolą jedną z pierwszych epidemii związanych przez skażenie środowiska 

- pierwsze objawy sugerowały zapalenie opon mózgowych 

- choroba Minamata - od nazwy miasta z tą fabryką – jest najlepiej udokumentowaną chorobą 
środowiskowych  

3. CHOROBA REUMATYCZNA I REUMATYCZNA CHOROBA SERCA 

-są związane z ubóstwem 

-częściej występują u rodzin biednych, wielodzietnych gdzie istnieją sprzyjające warunki 
paciorkowcowej infekcji górnych dróg oddechowych  

-poczatek zachorowań XX w 

- skuteczne leki : sulfonamidy i penicylina 

4. CHOROBY WYWOŁANE NIEDOBOREM JODU 

- głównie w rejonach górskich  

- prowadzi do spadku aktywności fizycznej i umysłowej  

- spowodowane niedostateczną produkcją hormonów tarczycy 

- wprowadzono jodowaną sól  

5. WYSOKIE CIŚNIENIE KRWI 

 - 20% ludzi w wieku 35-64 lat cierpi na nadciśnienie 

- sprzyja wystąpieniu innych chorób układu sercowo naczyniowego 

6. PALENIE TYTONIU, AZBEST I RAK PŁUC  

- dawniej rzadka choroba, od lat 30tych gwałtownie wzrósł odsetek zachorowań szczególnie w krajach 
uprzemysłowionych 

- pierwsze badania na ten temat opisano w 1950 r 

- współdziałanie tytoniu i azbestu znacznie przyspiesza i zwiększa ryzyko wystąpienia raka płuc 

7. ZŁAMANIA SZYJKI KOŚCI UDOWEJ 

- w ostatnich latach złamania spowodowane upadkiem, szczególnie szyjki kości udowej u osób 
starszych stały się ważnym aspaktem badań epidemiologicznych  

- takie złamania wymagają długiego pobytu w szpitalu co łączy się z dużymi kosztami 

- większość złamań jest wynikiem upadku 

- większość zgonów to powikłania złamań  

8. AIDS  

- po raz pierwszy wyodrębiony i opisany w USA w 1981 r 

- okres wylęgania długi, około 9 lat po zakazeniu HIV 

- do listopada 1999 zarejestrowano 2 201 461 przypadków  

- wirus znajduje się w płynach ustrojowych  

- przenoszony przez kontakty seksualne, skaleczenia zainfekowanymi igłami, zakażona krew, dziecko 
od chorej matki w czasie ciąży ( blablabla wszyscy to wiedzą)  

- badania epidemiologiczne odegrały tu oczywiście kluczowa rolę  

- 95% zakażonych HIV mieszka w krajach rozwijających się, 

5 

 

 

Rozdział 2 – Pomiar stanu zdrowia zbiorowości 

 

Najpierw rozwodzenie się o definicji zdrowia, to chyba każdy wie, więc nie pisze. Warto podkreślić, 
że w kontekście epidemiologicznym uwaga skupia się bardziej na tym, czy jest choroba, czy jej nie ma 
(pomija się raczej aspekt dobrostanu psychicznego itp.): albo ktoś ma grypę, albo ktoś tej grypy nie 
ma. I teraz rozważania jak obiektywnie potwierdzić, że ktoś ma te grypę czy nie… czyli np. badania 
na obecność wirusa itp. Albo obecność guza w raku. 

 

Miary częstości chorób 

 

Populacja  narażona:  czyli  ta  grupa  osób  z  populacji  generalnej  (czyli  wszystkich  osób)  która  jest 
potencjalnie narażona na wystąpienie danej dolegliwości. Populacje narażona określa się w oparciu o 
cechy demograficzne.. czyli wiek, płeć itp. 

 

 

 

Chorobowość i zachorowalność 

 

Chorobowość: mamy sobie populacje, i chorobowość mówi nam o tym ile osób w tej populacji jest 
chorych w danym punkcie czasowym lub przedziale czasowym. 

 

Zapadalność: mówi nam o tym ile mamy NOWYCH przypadków zachorowań w populacji w danym 
okresie czasu 

 

6 

 

Czyli chorobowość to mamy w poniedziałek 100 osób w populacji i w tym 35 chorych. A zapadalność 
to że w tej populacji 100 osobowej od wtorku do środy przybyły 2 osoby chore. 

Jak  mamy  chorobę  przewleką  to  bierzemy  chorobowość,  natomiast  jak  mamy  np.  SARS  to  raczej 
bierze się zapadalność. 

 

Chorobowość wyrażamy w praktyce przez współczynnik chorobowości:  czyli ile osób jest chorych 
w  danym  czasie  przez  liczbę  osób  z  populacji  narażonej  w  danym  czasie.  Jak  wyrażamy 
współczynnik chorobowości na np. 100 osob to mnożymy ten ułamek razy 100 

 

 

 

 

Chorobowość  może  być  punktowa  (pomiar  w  danym  punkcie  czasowym  np.  w  poniedziałek  31. 
grudnia  2012r)  albo  okresowa  (w  jakimś  okresie  czasowym).  Co  do  tego  okresowej  to  jest  to  ilość 
chorych w danym okresie czasu (muszą być chorzy!!! Jak np. umrą w trakcie albo wyzdrowieją to już 
ich  nie  liczymy,  to  są  czynniki  modyfikujące  obniżające  chorobowość,  oprócz  tego  jeszcze  nowe 
zachorowania  czyli  zapadalność,  która  podwyższa  chorobowość  okresową)  przez  liczbę  osób  z 
populacji  narażonej  w  środkowym  okresie  czasu  (czyli  jak  mierzymy  przez  20  dni  to  bierzemy 
populacje narażoną z dnia dziesiątego(chyba)). 

 

Współczynnik  zapadalności  (zachorowalności)=  liczba  osób  które  zachorowały  w  danym  czasie 
przez populacje narażoną w danym czasie 

7 

 

 

Co  do  tego  mianownika,  do  populacji  narażonej  zaliczamy  wszystkich  zdrowych  i  potencjalnie 
narażonych osobników w czasie prowadzenia badania (to się nazywa okres narażenia), jak zachoruje 
to już go nie liczymy. I teraz najlepiej mianownik wyraża się w OSOBOLATACH. osobolata to jest 
suma okresów w zdrowiu populacji. 1 osoborok to jest jak 1 osoba jest zdrowa przez 1 rok. Np. mamy 
10 osób i obserwujemy je przez 5 lat, wszyscy na początku są zdrowi i powiedzmy że przez te 5 lat 
nikt  nie  zachorował  czyli  osobolata  będą  równe  5x10  czyli  50.  a  teraz  weźmy  sobie  ze  osoba  nr  3 
zachorowała w drugim roku obserwacji..czyli 5-2=3 (tyle lat nie będzie zdrowa wiec nie liczymy jej 
do  osobolat)  i  teraz  od  całości,  czyli  od  tych  50  tez  odejmujemy  3  i  w  sumie  mianownik  w  tym 
momencie wynosi 47. 

 

Współczynnik zapadalności skumulowanej= to to samo co wyżej tylko że w mianowniku bierzemy 
sobie po prostu liczbę osób narażonych na samym początku badania..czyli jest łatwiej   

 

Śmiertelność, jest jedyną miarą ciężkości choroby. Jest to liczba zgonów z powodu danej choroby w 
danym  okresie  czasu  przez  liczbę  osób  które  są  chore  na  te  daną  chorobę  w  danym  okresie  czasu. 
Czyli bierzmy sobie 10 dni, nasza populacja to 100 osób chorych na raka, w przeciągu tych 10 dni 
umarło 20 osób na raka z tej naszej populacji. Śmiertelność wynosi 20% 

 

Case plotting 

Mapowanie-  w  odniesieniu  do  zgonów  i  chorób  zakaźnych.  I  tu  mamy  bękarta  Johna  Snowa  który 
zrobił  mapę  występowania  cholery  podczas  epidemii  w  Londynie.  Jak  np.  woda  jest  źródłem 
zakażenia to można to wykryć właśnie poprzez mapowanie. 

 

Zależności pomiędzy różnymi miernikami 

 

Chorobowość zależy od zapadalności i czasu trwania choroby (chyba nie trzeba tego wyjaśniać). Jak 
jest niska chorobowość to: chorobowość= zapadalność x czas trwania choroby 

 

Skumulowana zapadalność zależy od zwykłej zapadalności i czasu obserwacji. Dlatego skumulowana 
stosuje się dla uproszczenia w sytuacjach gdy współczynnik zapadalności jest niski a okres obserwacji 
krótki. 

 

 

 

Umieralność 

  

8 

 

Surowy współczynnik umieralności jest to liczba zgonów w populacji. (rzadko się go używa bo jest 
nie dokładny) 

 

Współczynnik  umieralności=  liczba  zgonów  osób  w  określonym  wieku,  rasie,  płci  w  określonym 
czasie przez liczbę osób w określonym wieku, rasie, płci w określonym czasie 

 

Współczynnik  umieralności  proporcjonalny-  to  liczba  zgonów  z  powodu  danej  choroby  przez 
liczbę zgonów ogólnie (czyli jest to odsetek zgonów spowodowany konkretną chorobą) 

 

Czyli śmiertelność jest z powodu konkretnej choroby w populacji chorych. A umieralność to ogółem 
liczba zgonów w całej populacji. Umieralność nie koreluje z ryzykiem.. np. umieralność na raka jest 
duża w Szwecji a w Etiopii mała.. ale ryzyko może być takie samo. 

 

Teraz  pieprzenie  o  wszystkich  możliwych  umieralnościach,  napisze  te  ważniejsze  rzeczy  a  jak  ktoś 
czuje potrzebę to str 37 w książce 

 

Współczynnik  umieralności  niemowląt=  liczba  zgonów  dzieci  do  pierwszego  roku  życia  w  ciągu 
roku przez liczne żywych urodzeń w ciągu roku 

 

Inne miary: 

1. wsp urodzeń płodów niezdolnych do życia 

2. wsp urodzeń martwych noworodków 

3. wsp umieralności okołoporodowej noworodków (od 0 do 6dni) 

4. wsp umieralności wczesnej noworodków (od 0 do 27 dnia życia) 

5. wsp umieralności późnej noworodków (od 28 dnia życia do 11 miesiąca) 

  

Wsp umieralności dzieci (chodzi o osoby od 1 do 4 r.ż)..dane albo z rejestrów a jak nie ma to z ankiet  

 

Wsp umieralności okołoporodowej matek= liczba zgonów  matek z przyczyn  okołoporodowych w 
przeciągu roku od urodzenia przez liczbę urodzeń w tym roku 

 

Dalsze trwanie życia- czyli ile jeszcze będę żył. Np. w momencie urodzenia w Nigerii dalsze trwanie 
życia wynosi 50 lat (bo tyle się tam średnio żyje). W Polsce pani kowalska ma 40 lat, dalsze trwanie 
życia to 38 (bo kobiety średnio żyją 78 lat) 

 

9 

 

Wsp przyrostu naturalnego: urodzenia-zgony/liczba ludności 

 

Klasyczne mierniki stanu zdrowia: śmiertelność, umieralność, chorobowość, zapadalność 

 

Syntetyczne mierniki stanu zdrowia: 

HALE to przeciętne dalsze trwanie życia w zdrowiu 

QALYs to dalsze trwanie życia z uwzględnieniem jego jakości 

DALYs  lata utracone z powodu inwalidztwa 

DALE oczekiwane lata życia w niepełnosprawności 

PYELL okres utraconych oczekiwanych lat życia 

PYLL  potencjalnie  utracone  lata  życia..  czyli  średnio  babka  żyje  78  lat,  zmarła  w  wieku  40 
lat..pyll=38 

Np. w Ghanie (pisze to bo chyba pytają o pierdoły) 34% utraconych lat życia jest z powodu malarii, 
odry i ostrych zespołów niedożywienia 

 

Standaryzacja współczynników 

Czyli nie w całej populacji tylko np. w wieku od 35 do 45 

Dane o występowaniu choroby 

Jak badamy ebolę to bierzemy wsp. smiertelosci, a jak np. różyczkę czy świnkę to chorobowość. Nie 
tłumacze  tego,  chodzi  o  przydatność  epidemiologiczną  z  grubsza.  Te  współczynniki  mogą  ze  sobą 
korelować..np spada śmiertelność bo chorobowość tez spadla..ale może np. chorobowość została taka 
sama. ale znaleźliśmy sobie lek na te chorobę. 

 

Są  choroby  które  musimy  zgłaszać..np  AIDS;  powszechne  źródło  danych  o  chorobowości to  rejestr 
przyjęć  do  szpitala,  ale  są  inne  jak  np.  w  przypadku  nowotworów-  rejestr  nowotworów  (to  było 
spektakularne); korzystać można tez z kwestionariuszy 

 

 

 

 

 

 

 

 

10 

 

Dane o inwalidztwie 

 

 

Analiza porównawcza występowania chorób 

 

Narażenie:  1.jakościwe:  jest  albo  nie  jest,  jak  nie  jest  to  zalicza  się  do  grupy  kontrolnej 
(referencyjnej)) 

                   2. ilościowe- każdy wie 

Dawka- całkowita ilość czynnika na jaką narażona jest osoba  

 

Ocena ryzyka (bezwzględna i względna) 

 

Ryzyko bezwzględne 

1.  Różnica ryzyka (nadwyżka ryzyka albo ryzyko bezwzględne)- jest to wsp zapadalności osób 

narażonych  odjąć  wsp  zapadalności  osób  nienarażonych    czyli  są  sobie  osoby  palące  i  one 
mają  wsp  zapadalności  na  np.  raka  płuc  =  50  i  są  osoby  niepalące  które  ten  współczynnik 
mają np. 10. różnica ryzyka w tym przypadku wynosi 40. 
Jeżeli różnica jest  przypisana  narażeniu(pkt  2)  to  wtedy  ryzyko  bezwzględne jest  użyteczną 
mirą.  

      

2.  Frakcja przypisana narażeniu= różnica ryzyka podzielona przez chorobowość  
 Czyli wracając do powyższego przykładu z rakiem. Róznica ryzyka wynosi 40 a chorobowość w 
grupie narażonej wynosi 50. czyli mamy 40/50x100=80% i teraz te 80% mowi nam o ilości osób 
która  mogłaby  uniknąc  choroby  gdyby  była  w  grupie  nienarażonej.  CHYBA  chodzi  o  to  ze jak 
mamy  te  zapadalności  50  i  10  odpowiednio  w  grupie  narażonych  i  nie  narażonych  to  gdyby 
narażone nie paliły a ta frakcja przypisana narażeniu bylaby równa 80% to 40(80%) osób z tych 
50  nie  byłoby  chorych.  Czyli  wtedy  wiemy  ze  palenia  znacznie  się  przyczynia  do  raka  płuc  i 

11 

 

wiemy  jaka  strategie  przyjąć  w  ograniczeniu  tej  choroby  (wyeliminować  palenie).  Jakby  ktoś 
chciał samemu sobie to zrozumieć to str 44. 

 

3.  Ryzyko przypisane populacji. 

 

Czyli  powiedzmy  sobie  przykładowo  ze  zapadalność  ogółem  w  naszym  przypadku  z  rakiem 
wynosi 30. to par= 30-10/30=67% 

Czyli 67% osób które dostało raka płuc dostało go bo pali.  

 

 

Ryzyko względne (R) 

Ryzyko u narażonych do ryzyka u nienarażonych 

Czyli w przypadku raka płuc: 50/10=5 

 

R>1 to dodatnia zależność 

R<1 to ujemna zależność 

R=1 to brak zależności 

Dane dla R pochodzą z badania kohortowego 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12 

 

Rozdział 3 

–  Typy badań epidemiologicznych 

 

A.Badania obserwacyjne: 

Nie zakłoca naturalnego biegu rzeczy, badacz dokonuje pomiarów ale NIE interweniuje 

1.  Opisowe :  

o  opis wystepowania choroby w populacji 
o 

często pierwszy krok badania epidemiologicznego 
analitycze 

2.  Analityczne: 

o 

Analizuje związek miedzy stanem zdrowia i innymi zmiennymi 

UWAGA  :poza  najprostrzym  badaniem  opisowym  WSZYSTKIE  badania  epidemiologiczne  sa  z 
natury analityczne. 

B. BADANIE EKSPERYMENTALNE= INTERWENCYJNE 

o 

Wymagają  aktywnego  podejścia  badacza  do  zmiany  czynników  determinujacych 
choroba ( narazenie , zachowanie, zmiany w rozwoju choroby) 

o  Schemat badania : losowe badanie kontrolowane , gdzie jednostki = pacjenci 
o  Inne typy : próby trenowe i srodowiskowe badania interwencyjne 

Cel badan epidemiologicznych: 

o 

zdefiniowanie przypadku, objawów, oznak i innych cech pozwalających 
na określenie osoby jako chorej na daną chorobę 

o 

jasna  i  jednoznaczna  definicja  osoby  narażonej,  tzn.  wyników  pomiarów  lub  innych 
charakterystyk identyfikujących osobę jako eksponowaną na badany czynnik 

 

 

13 

 

EPIDEMIIOLOGIA OBSERWACYJNA 

1.  BADANIE OPISOWE: 

a.  Etapi pierwszy: (czesto badania epidemiologiczego)opis stanu  zdrowia społeczności 

oparty na danych rutynowych 

b.  Wykonuja je: krajowe ośrodki statystyki medycznej 
c.  Cechy: 

i.  nie analizują powiazań miedzy narazniem i skutkiem 

ii.  opieraja  sie  zwykle  na  statystykach  zgonow  rozpatrujac  np  wzor 

umieralnosci wg wieku, plci itp 

PRZYKLAD: 

 

BADANIE EKOLOGICZNE = KORELACYJNE 

o  podobnie jak OPISOWE rowniez czesto pierwszy etap badania epidemiologicznego 
o  ANALIZOWANE JEDNOSTKI: populacje / grupy ludzi  
o  ANLIZA: 

o  Trudna , bo rozne mozliwosci wyjasnien wynikow 



  nie  mozna  powiazac  indywidualnego  narazenie  ze  skutkiem 

zdrowotym ( bo grupa ludzi analizowana nie jednostka) 

o  PLUSY : 

  Wykorzystanie danych dla znaczeni rozniacych sie populacji np  

14 

 

 

Tutaj znacznym minusem jest fakt : nie mozemy wykluczyc wpluwu innych czynnikow na zgon np 
palenie papierosow itp itd 

Zwiazek na poziomie grupy nie oznacze ze taki sam jest co do jednostek 

BADANIA PRZEKROJOWE

 -> badania krotkotrwale ?( chyba tak bo pisza ze k-kont 

jest przecwienstwem) 

o  Cel: mierzy rozpowszechnienie zjawisk zdrowotnych w populacji 
o  Pomiar narazenia i skutku dokonywane są W TYM SAMYM CZASIE 
o  Podstawowe  pytanie  :    co  pierwsze  bylo  narazenie  czy  efekt,  jesli  narazenie  pierwsze 

analiza jak w kohorcie 

o  Wykorzystanie  :  badanie  NARAŻEŃ  np  w  przypadku  naglego  wybuchu  choroby  o 

nieznanej przyczynie 

o  Mierzy kilka potencjalnych czynnikow przyczynowych 

Przykłady: 

o  Przekrojowe badania chorobowoÊci i korzystania z opieki zdrowotnej 

BADANIE  KLINICZNO  –  KONTROLNE

 

= 

retrospektywne-> 

badania 

longituidalne  

o  Proste do wykonania 
o  Tanie 
o  ZASTOSOWANIE: badania nad przyczynami choroób , szczegolnie rzadkich 

15 

 

o  Analizowani : osoby chore na dana choroba + grupa kontrolna zdrowa 

  Porównać czestosc wystepowania u nich choroby 
  Dane z roznych pkt czasowych 
  Szuaknie w przeszlosci prawdopodobnej przyczyny choroby 

 

Uwagi: 

o 

Badana grupa przypadków i kontroli nie musi obejmowaç „wszystkich”, można jàąograniczyć 
dopewnej szczególnej podgrupy, np. do osób starszych, mężzyzn lub kobiet 

o 

Osoby  wchodzàce  w  skład  grupy  kontrolnej  powinny  reprezentowaç  tychludzi,  którzy 
mogliby byç badanymi przypadkami, gdyby zachorowali 

WAZNE: 

o 

Określenie KIEDY i CZASU trwania narazenia dla kontroli i przypadkow 

o  Rretrospektywne : dane o narazenie po wystapieniu choroby 
o  Prospektywne :  dane o narazeniu przed wystapieniem choroby -> gniazdowe badanie 

k-k 

ZWIAZEK NARAŻENIE Z CHOROBA mierzymy za pomoca ILORAZU SZANS: QR 

QR:  stosunek  szans  napotkania  narażenia  w  grupie  przypadków  podzielony  przez  stosunek  szans 
napotkania narażenia w grupie kontrolnej 

16 

 

 

Obliczenia: 

 

Przyklad: 

1.Wykrycie  związku  między  thalidomidem  i  niezwykłymi  wadami  kończyn  u  dzieci  urodzonych  w 
Niemczech w latach 1959 i 1960 

2.Zwiàzek  mi´dzy  spożywaniem  w  ostatnim  okresie  mięsa  i  martwiczym  zapaleniem  jelit  w  Papui 
Nowej Gwinei 

 

BADANIE  KOHORTOWE

  =  dlugofalowe  (follow  –up)=charakter  longitudinalny  , 

prospektywne ( nazwa mylaca nalezy jej unikac ) 

 

17 

 

o 

Określa  się  interesujące  badacza  zmienne,  mierzy  je  i  cała  kohorta  jest  obserwowana,  aby 
sprawdzić, w jakim stopniu zróżnicowane jest pojawianie się nowych przypadków choroby w 
grupie narażonej i nienarażonej. 

o 

Zbierane  dane  odnoszą  sie  do  RÓZNYCH  pkt  czasowych  (  podobnie  jak  k-k)  =  charakter 
longitudinalny 

o  Moze byc pro/retro-spektywne 
o  CZAS TRWANIA BADANIA: dlugie( choroba moze wystapic po wielu latach od zarazenia) 
o  ZASTOSOWANIE :  

o  do badania odleglych i przewleklych skutkow 
o  mozemy badac wystepowanie wyniku narazenia bo zaczynamy od ludzi zdrowych ( w 

przeciwienstwie do k-k ) 

Przykłady: 

->katastrofalne zatrucie wokół  fabryki pestycydów w Bhopalu w Indiach  

-> zroznicowanie wspolczynnika umieralnosci niemowlat w zaleznosci od masy urodzeniowej 

->„Badanie Framingham”, najdłużej prowadzone (odw 1948 r.) badanie kohortowe dotyczàce chorób 
sercowo-naczyniowych,  które  wykorzystywane  jest  do  badania  czynników  ryzyka  nie  tylko  chorób 
sercowo-naczyniowych,  ale  także  wielu  innych,  np.  chorób  układów  oddechowego  i  kostno-
mięśniowego. 

PODTYPY: + sposoby ograniczenia kosztow badania: 

1.  Historyczne/  retrospektywne  badanie  kohortowe:  wszystkie  dane  o  narazeniu  i 

skutku(choroba)  byly  zbierane  zanim  rozpoczeto  badanie  ->  np  do  analizy  rakow 
zawodowych 

2.  Schemat gniazdowy badania k-k 

a.  Przypadki i kontrole sa wybierane ze zdefiniowanej kohorty 

 

PODSUMOWANIE : 

18 

 

 

 

BADANIA EKSPERYMENTALNE: 

o  Wymaga  aktywnosci  badacza  tak  by  zmieniac  wartosci  BADANEJ  CECHY  w  jednej/kilku 

grupach objetych badaniem  

o 

Skutki interwencji mierzy sie przez porównanie wyników gr doświadczalna <-> gr kontrolna 

o  Sprawa najwyzszej wagi tego badania:rowazania natury etycznej np. 

o   Nie  wolno  odmowic  pacjentowai  wlasciwego  leczenia  tylko  dlatego  ze  zostal 

wlaczony do gr. Ekperymentalnej  

o   testowany sp leczenia musi byc akceptowalny przy aktualnym stanie wiedzy 

 

 

TYPY BADAŃ EKSPERYMENTALNYCH : 

1.  Losowe 
2.  Pórby terenowe 
3.  Środowiskowe badanie interwencyjne                                                                                                                                

19 

 

 

LOSOWE BADANIE KONTROLOWANE

 (próba kliniczna lub randomizowana próba 

kontrolowana)  to  eksperyment    epidemiologiczny  CEL:  zbadanie  nowego  postępowania 
zapobiegawczego  lub  leczniczego.  Losowy  przydział  do  grup:  kontrolnej  i  leczonej.  KRYTERIA: 
Wszystkie osoby badane muszą spełniać określone kryteria dotyczące badanego stanu chorobowego i 
zapewniające jednorodność grupy. 

 

 

20 

 

PRZYKŁAD 

1: 

 

Ocena 

wczesnego 

uruchomienia 

pacjenta 

po 

zawale. 

 

PRZYKŁAD  2:  Doustne  nawadnianie  roztworem  zawierającym  ryż  lub  glukozę  u  342  pacjentów  z 
ostrą biegunką w czasie epidemii cholery w Bangladeszu w 1983 r. 

PRÓBY  TERENOWE:

  obejmują  osoby  zdrowe,  ale  przypuszczalnie  narażone,  zbieranie 

danych odbywa się w terenie i dotyczy ludzi z populacji generalnej niepowiązanych instytucjonalnie. 
CEL 1: Zapobieganie występowaniu chorób, które pojawiają się rzadko. 

PRZYKŁAD 1: Próba dotycząca szczepionki przeciwko chorobie Heinego Medina 

PRZYKŁAD 2:Próba dotycząca szczepionki przeciwko amerykańskiej leiszmaniozie skórnej 

CEL  2:  Ocena  działań  interwencyjnych  mających  na  celu  zmniejszenie  narażenia  bez  konieczności 
pomiaru efektów zdrowotnych 

PRZYKŁAD: Testowanie metod zabezpieczeń przed narażeniem na pestycydy. 

ŚRODOWISKOWE  PRÓBY  INTERWENCYJNE:    leczonymi  grupami  są  środowiska  a  nie 
pojedyncze  osoby.    Przykład  :  badanie  choroby  wieńcowej  serca.  Ograniczenia  badania:  1)można 
włączyć niewielką ilość środowisk 2)losowy dobór środowisk nie jest możliwy do przeprowadzenia 3) 
trudną rzeczą jest odizolowanie środowisk w których prowadzone są badania od ogólnych przemian 
społecznych 

 

 

 

 

21 

 

POTENCJALNE 

BŁĘDY 

W 

BADANIACH 

EPIDEMIOLOGICZNYCH 

BŁĄD LOSOWY:  jest przypadkowym odchyleniem obserwacji w próbce od prawdziwej wartości w 
populacji prowadzącym do braku precyzji przy pomiarze związku. Źródła błędu losowego: osobnicza 
zmienność biologiczna, błąd losowania, błąd pomiaru. 

WYZNACZANIE WIELKOŚCI PRÓBY: 

Trafność  wielkości  próby  można  ocenić  korzystając  ze  wzoru,  przed  zastosowaniem  trzeba  ustalić 
następujące  zmienne:  poziom  istotności  statystycznej  oczekiwanego  wyniku,  prawdopodobieństwo 
niezauważenia  faktycznego  efektu,  wielkość  badanego  efektu,  częstość  choroby  w  populacji, 
względna wielkość grup, które mają być porównane.  

W praktyce wielkość grup wyznacza się często na  biorąc pod uwagę aspekty logistyczne i finansowe. 

BŁĄD SYSTEMATYCZNY (obciążenie)- pojawia się gdy  zaznacza się tendencja do uzyskiwania 
wyników różniących się w sposób systematyczny od wartości prawdziwych. 

Mały błąd systematyczny= duża dokładność (dokładność nie zależy od wielkości próby). 

Istnieje ponad 30 typów obciążeń, najważniejsze to: 

1)BŁAD  SELEKCJI:  może  wynikać  np.  z  samoselekcji  uczestników  badania,  często  do  badania 
przystępują  ludzie  dlatego  że  nie  czują  się  zupełnie  zdrowi  albo  dlatego  że  obawiają  się  badanego 
narażenia  a  nie  ludzie  którzy  są  na  nie  faktycznie  narażeni  (  np.  nałogowi  palacze),  może  wystąpić 
także, gdy badana choroba lub czynnik powodują że ludzie są niedostępni dla badania. 

2)BŁĄD POMIARU- występuje gdy indywidualne pomiary bądź klasyfikacja choroby lub narażenia 
są niedokładne( tzn. nie mierzą poprawnie tego co mają mierzyć) 

-gdy próbki są analizowane różnymi metodami w różnych laboratoriach 

-błąd  pamięci-  gdy  osoby  z  grupy  narażonej  i  kontrolnej  w  różnym  stopniu    przypominają  sobie 
narażenie z przeszłości 

CZYNNIKI  ZAKŁÓCAJĄCE-  gdy  w  badanej  populacji  występuje  inne  narażenie  związane 
zarówno  z  badaną  chorobą  jak  i  badanym  narażeniem.  Problem  pojawia  się  gdy  taki  czynnik  ma 
nierównomierny  rozkład  w  grupach  narażenia,  np.  wiek  byłby  czynnikiem  zakłócającym  jeśli  w 
badanej  populacji  występowałaby  duża  różnica  średniego  wieku  niepalących  i  palaczy.  Czynnik 
zakłócający  może  również  stwarzać  pozory  istnienia  zależności  przyczynowo-  skutkowej  ,  które 
faktycznie nie mają miejsca. 

Najczęstsze czynniki zakłócające to wiek i klasa społeczna. 

KONTROLOWANIE CZYNNIKÓW ZAKŁÓCAJĄCYCH: 

1)  Na etapie projektowania:  

a)  Randomizacja  (  procedury  losowe)-  do  zastosowania  jedynie  w  badaniach 

eksperymentalnych.  Pozwala  na  jednakowy  rozkład  potencjalnych  zmiennych 
zakłócających w porównywanych grupach. 

b)  Ograniczenie  (  zasięgu  badania)-  obejmuje  się  badaniem  tylko  osoby  u  których 

określona cecha występuje 

c)  Kojarzenie-  dobiera  się  osoby  w  pary  ze  względu  na  potencjalne  zakłócenia,    np.  w 

badaniu kliniczno- kontrolnym dotyczącym ćwiczeń fizycznych  i choroby wieńcowej 
dobiera się każdy przypadek choroby z osobą kontrolną tej samej grupy wieku i płci, 
aby nie były one czynnikami zakłócającymi.  

22 

 

2)  Na etapie analizy: 

a)  Stratyfikacja  –  polega  na  tym  ,że  jeśli  zmienną  zakłócającą  jest  wiek  to  związek 

mierzy  się    w  10-letnich  grupach  wiekowych,  jeśli  płeć  to  związek  mierzy  się 
oddzielnie dla kobiet i dla mężczyzn. 

b)  modelowanie 

 

TRAFNOŚĆ- wyraża stopień w jakim pomiary mierzą to, co mają mierzyć. Badanie jest trafne, jeśli 
jego  wyniki  odpowiadają  prawdzie.  Nie  powinno  być  obciążone  błędem  systematycznym,  a  błąd 
losowy powinien być możliwie najmniejszy.  

a)  Trafność  wewnętrzna  –  to  stopień  w  jakim  wyniki  obserwacji  pewnej  grupy  badanych  są 

poprawne  .  Np.  analizy  krwi  różnych  laboratoriów  będą  pokazywać  różne  wyniki  poziomu 
Hemoglobiny  ale  ocena  związku  z  niedokrwistością  będzie  dla  danego  laboratorium 
wewnętrznie trafna. 

b)  Trafność  zewnętrzna-  jest  to  zakres  w  jakim  wyniki  badania  odnoszą  się  także  do  osób  nie 

objętych  badaniem.  Trafność  wewnętrzna  jest  warunkiem  trafności  zewnętrznej  ale  jej  nie 
gwarantuje 

 

ZAGADNIENIA ETYCZNE: 

-Deklaracja Helsińska 

-Ethics and epidemiology: international guidelines- publikacja Rady Międzynarodowych Organizacji 
Nauk Medycznych  

- Uczestnicy muszą być poinformowani o celu i zakresie badań , dobrowolnie wyrazić na nie zgodę  i 
mieć prawo wycofania się w każdej chwili 

 

 

 

 

 

 

23 

 

Rozdział 5 – Przyczynowość w epidemiologii 

Pojęcie przyczyny 

 

Przyczyna  choroby  to  zdarzenie,  stan,  cecha  lub  ich  kombinacja,  odgrywając  istotną  rolę 

w procesie powstawanie choroby. 



 

Przyczyna wystarczająca –  nieuchronnie wywołuje lub zapoczątkowuje chorobę; składa się 
z wielu  komponentów  –  identyfikacja  wszystkich  nie  jest  konieczna,  bowiem  określenie 
jednej z nich i jej eliminacja znacznie obniża ryzyko rozwoju choroby (przykład: samo palenie 
papierosów  nie  wystarcza  do  rozwoju  raka  płuc,  ale  palenie  i  inne  składniki  –  bliżej  nie 
określone  –  już  tak;  jednocześnie  wyeliminowanie  palenia  papierosów  przy  jednoczesnym 
istnieniu innych komponentów redukuje liczbę przypadków raka płuc) 



 

Przyczyna  niezbędna  –  przyczyna,  bez  wystąpienia  której  choroba  się  nie  rozwija;  jest  ona 
składową  każdej  przyczyny  wystarczającej  (przykład:  do  zakażenia  pokarmowego  może 
doprowadzić  zarówno  sałatka  z  kurczakiem,  jak  i  ciastko  z  kremem  –  obie  potrawy  są 
przyczyną  wystarczającą  do  rozwoju  biegunki,  ale  czynnikiem  niezbędnym  jest  pałeczka 
Salmonella  obecna  w  obu  potrawach;  inny  przykład:  do  czynników  wystarczających 
w rozwoju  gruźlicy  należą  czynniki  genetyczne,  niedożywienie,  przeludnienie  mieszkań, 
biada, które osłabiają osobnika, ale przyczyną niezbędną staje się sam prątek gruźlicy)  

W badaniach epidemiologicznych najczęściej szuka się przyczyn choroby już istniejącej, ale 

możliwe  jest  również  obserwowanie  różnych  czynniki  i  doszukiwanie  się  możliwych  skutków  ich 
obecności (np. wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie populacji). Istotne jest by przyczynowość 
była  interpretowana  wraz  z  wynikami  padań  laboratoryjnych  (np.:  nie  powinno  się  wychodzić 
z założenia, że przyczyną choroby wieńcowej jest jedynie mechanizm komórkowy ściany  naczynia – 
taki podejście znacznie ogranicza możliwość zastosowania strategii prewencji). 

Przyczyna pojedyncza i wieloprzyczynowość 

Zasady Kocha (i Henlego) – dany żywy organizm wywołuje daną chorobę jeżeli: 



 

jest obecny w każdym przypadku choroby 



  musi zostać wyizolowany i wychodowany w czystej kulturze 



 

wszczepiony wrażliwemu zwierzęciu musi wywołać określoną chorobę  



 

musi zostać wyizolowany od zwierzęcia i zidentyfikowany 

Powyższe  zasady  są  przydatne  jedynie  wtedy,  gdy  określony  czynnik  jest  silnym, 
nierozpowszechnionym  czynnikiem  zakaźnym.  W  większości  przypadków  jedna  przyczyna  nie 
powoduje jednej choroby (np. palenie papierosów leży u podłoża rozwoju wielu chorób), co więcej 
przyczyna może zniknąć przed rozwojem objawów choroby. 

 

Czynniki w przyczynowości 

 

Czynniki mające jakąś role w rozwoju choroby można podzielić na 4 typu (wszystkie mogą 

być niezbędne dla rozwoju danej choroby, ale rzadko są wystraczające). 



 

czynniki  predysponujące  –  wiek,  płeć,  przebyte  choroby  mogą  tworzyć  stan  podatności, 
gotowości do reagowania osoby na czynnik chorobowy 



 

czynniki umożliwiające – niskie dochody, zły sposób odżywiania, złe warunki mieszkaniowe, 
niewystarczająca  opieka  medyczna;  czynniki  biorące udział  w  procesie  powrotu  do  zdrowia 
lub utrwaleniu zdrowia można nazwać czynnikami umożliwiającymi (?) 



 

czynniki  przyspieszające  –  ekspozycja  na  specyficzne  dla  danej  choroby  czynniki  lub  na 
czynnik szkodliwy, prowadzą do ujawnienia się choroby lub określonego stanu zdrowia 

24 

 



 

czynnik wzmacniający – powtarzana ekspozycja, nadmiernie ciężka praca pogarszają przebieg 
istniejącej choroby lub określonego stanu 

Czynnik  ryzyka  jest  określeniem  utworzonym  na  potrzeby  badań  epidemiologicznych  –  jest  to 
czynnik,  który  istotnie  wpływa  na  powstawanie  określonej  choroby,  ale  jednocześnie  może  nie 
powodować inne, nie mniej jednak jego wyeliminowanie obniża ryzyko rozwoju danej choroby. 

 

Interakcje 

Efekt  działania  więcej  niż  jednej  przyczyny  jest  zwykle  większy  niż  wynikałoby  to  z  sumowania 
każdej  przyczyny  z  osobna  (np.  osoby  palące  papierosy  i  narażone  na  pył  azbestowy  są  obciążone 
wielokrotnie większym ryzykiem rozwoju raka płuc niż te, narażone na jeden z czynników). 

 

Ustalanie przyczyny choroby 

 

Koncepcja Hilla stosowana do badania przyczynowości w badaniach epidemiologicznych. 

Związek czasowy 

Czy  przyczyna  poprzedza  skutek?  (wskazówka 
podstawowa) 

Wiarygodność 

Czy  związek  jest  zgodny  z  innymi  naukowymi 
dowodami    (mechanizmem  działania,  wynikami 
badań na zwierzętach)? 

Zgodność 

Czy  istnieją  podobne  wyniki  w  innych 
badaniach? 

Siła 

Jaka jest siła związku między przyczyną związku 
a skutkiem (ryzyko względne)? 

Zależność dawka-przyczyna? 

Czy  wzrastający  poziom  ekspozycji  podejrzanej 
przyczyny  prowadzi  do  narastania  rozmiaru 
skutku? 

Odwracalność 

Czy usunięcie zakładanej przyczyny prowadzi do 
zmniejszenia ryzyka choroby? 

Typ badania 

Czy dowód oparty jest na odpowiednim badaniu? 

Ocena dowodu 

Jak  wiele  dróg  dowodowych  prowadzi  do 
wniosku? 

 

 

Związek  czasowy  –  stanowi  element  decydujący  (przyczyna  musi  poprzedzać  efekt)  – 

wykazanie  tego  związku  może  być  utrudnione  w  badaniu  kliniczno-kontrolnym  i  przekrojowym  ze 
względu  na  przeprowadzanie  pomiary  przyczyny  i  skutku  w  tym  samym  czasie.  Najprostszym 
przykładem  związku  czasowego  jest  obniżenie  ilości  urazów  o  stopni  ciężkim  i  śmiertelnym 
w wypadkach komunikacyjnych po wprowadzeniu nakazu stosowania pasów bezpieczeństwa.  

 

Wiarygodność  - związek przyczynowy jest bardziej prawdopodobny w sytuacji, gdy jest on 

wiarygodny, czyli możliwy do poparcia naukowymi dowodami. Brak wiarygodności jest jednocześnie 
dowodem  na  brak  wiedzy  medycznej  (np.  homeopatia  i  akupunktura  budzi  pewien  sceptycyzm 
związany  z  brakiem  dowodów  naukowych,  odwrotnie  wpływ  Pb  na  organizm  jest  wiarygodny,  ze 
względu na wiele podstaw naukowych dowodzących jego toksyczności) 

 

Zgodność  –  występuje  wtedy  kiedy  wiele  badan  naukowych  przynosi  takie  same  wyniki.  

Jest szczególnie  istotne  w  sytuacji  prowadzenia  różnego  typu  badań  w  różnych  warunkach,  bowiem 
minimalizuje ryzyko popełnienia tego samego błędu. W ustaleniu pomaga metaanaliza, czyli technika 
sumowania wyników wielu badań w celu uzyskania lepiej wyszacowanego wyniku.  

 

Siła  związku  –  prawdopodobieństwo  istnienia  związku  przyczynowego  jest  większe 

w przypadku  stwierdzenia silnej  (większej od  2),  mierzonej  wartości  ryzyka  względnego  (zależności 
między przyczyną a efektem). 

25 

 

 

Zależność dawko-efekt – zmiana na poziomie potencjalnej przyczyny jest związana ze zmianą 

w  częstości  wystąpienia  lub  pojawienia  się  efektu  (np.  większy  poziom  hałasu  i  dłuższy  czas 
ekspozycji powodują większą częstość wystąpienia uszkodzenia słuchu). 

 

Odwracalność  –  kiedy  usunięcie  prawdopodobnej  przyczyny  obniża  ryzyko  choroby, 

prawdopodobieństwo  istnienia  między  tymi  elementami  związku  przyczynowego  jest  większe.  
W sytuacji  kiedy  przyczyna  powoduje  szybkie  nieodwracalne  zmiany,  które  wywołują  chorobę 
niezależnie od czasu ekspozycji (np. zarażenie HIV), nie należy rozpatrywać odwracalności w badaniu 
przyczynowości. 

 

Typ badania: 

Typ badania 

Zdolność 

udowodnienia 

związku przyczynowego 

Uwagi 

Badania 

randomizowanych 

prób kontrolnych 

duża 

-  najlepszy  jest  losowe  badanie 
kontrolowane, 

które 

jest 

eksperymentem 

Kohortowe 

umiarkowana 

- 

wymagana 

poprawność 

metodologiczna 

– 

minimalizacja 

błędu 

systematycznego 

Kliniczno-kontrolne 

badanie 

przesiewowe 

umiarkowana 

-  wymagają  kontroli  jeżeli  inne 
badania  nie  dadzą  podobnych 
rezultatów 

Badanie przekrojowe 

słaba 

- 

ze 

względu 

na 

brak 

bezpośredniego 

dowodu 

zależności  czasowej  badanych 
zdarzeń,  nie  jest  zalecane  przy 
ocenie przyczynowości 

Badanie ekologiczne 

słaba 

-  możliwość  ekstrapolacji  dany 
od  poszczególnych  osób  na 
region, kraj 

 

 

Ocena dowodu – brak jednoznacznych, kompletnych kryteriów oceny, czy dany związek jest 

przyczynowy  czy  nie.  W  ocenie  dowodu  należy  przede  wszystkim  ustalić  zależność  czasową, 
następnie  wiarygodność,  zgodność  oraz  zależność  dawka–efekt.  Związek  jest  bardziej 
prawdopodobny, gdy różne rodzaje dowodów prowadzą do tego samego wniosku.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

26 

 

Rozdział 7 – Epidemiologia chorób zakaźnych 

 

Epidemia – wystąpienie w danej społeczności lub regionie przypadków choroby z częstością 
wyraźnie przekraczającą zwykle oczekiwaną w tym miejscu i czasie. 

Ważne : czas, region geograficzny, charakterystyczne cech grupy społecznej. 

Liczba przypadków zależy od czynnika wielkości i rodzaju populacji, wcześniejszych kontaktów lub 
narażenia na daną chorobę, czasu, miejsca występowania. 
Stwierdzenie epidemii zależy czy od poziomu oczekiwanej częstości choroby na danym obszarze w 
danej porze roku. 

 
Epidemia 
-z jednego źródła:  wrażliwi osobnicy są narażeni równocześnie na jedno źródło infekcji. Powoduje 
to gwałtowny wzrost, w krótkim czasie (kilka godzin). 
-o charakterze ciągłym:  przekazywanie choroby z osoby na osobę. Następuje wolniej. 

 
Choroba endemiczna – utrzymuje się na danym obszarze na względnie wysokim poziomie 
chorobowości i zachorowalności w porównaniu z innymi regionami lub populacjami, np. malaria. 
Choroba endemiczna  może przejść w epidemię. 

Łańcuch reakcji 
Choroby zakaźne występują jako wynik interakcji czynnika zakaźnego, procesu przenoszenia i 
gospodarza. Mogą oddziaływać pojedynczo albo wspólnie, mogą wywoływać skutki o różnym 
nasileniu. 
Infekcja może być bezobjawowa, ale może też skończyć się na chorobie lub zgonie. 
Zadanie epidemiologii : wyjaśnienie procesu zakażenia w celu stworzenia, wdrożenia i oceny 
odpowiednich środków kontrolnych.  

Czynnik zakaźny 

Proces zakaźny : dostanie się, rozwój, namnażanie czynnika. 
Zakażenie – nie jest równoznaczne z chorobą kliniczną.  
Dla określenia charakteru zakażenia ważne są swoiste cechy czynnika, np. toksyny, struktura fizyczna. 
Chorobotwórczość (patogenność) czynnika – zdolność do wywołania odczynu chorobotwórczego. 
Jest mierzona proporcją liczby osób, u których rozwinęła się choroba, a liczbą osób zakażonych. 
Zjadliwość(wirulencja) – miara ciężkości choroby. Obniżenie wirulencji umożliwia uzyskanie 
szczepionki, np. polio. 
Zaraźliwość – zdolność do inwazji i wytwarzania odczynu infekcyjnego. 

Dawka infekcyjna – ilość czynnika potrzebna do wywołania zakażenia. 

Rezerwuar – naturalne, biologiczne środowisko dla danego zarazka. Może obejmować ludzi, 
zwierzęta, rośliny, inne środowiska. Poznanie rezerwuaru czynnika jest ważne dla podjęcia 
skutecznych  środków kontroli.  

27 

 

Źródłem zakażenia może być bezobjawowy nosiciel, istotne w przypadku wirusa HIV. 
 

Przenoszenie zakażenia 
-Bezpośrednie przenoszenie – natychmiastowe, np. dotyk, pocałunek, stosunek płciowy, drogą 
kropelkową, zabiegi, poród, iniekcje, transfuzje, przeszczepy. 

-Pośrednie przenoszenie – w wyniku kontaktu z zakażonymi przedmiotami, przenoszenie przez 
owada lub zwierzę (wektor). 
Czynnik w czasie przenoszenia może się namnażać. 

Gospodarz 
Stwarza odpowiednie warunki dla wzrostu i namnażania czynnika w jego naturalnych warunkach. 
Wrota zakażenia: skóra, błony śluzowe, układ oddechowy, przewód pokarmowy. 
Okres inkubacji – czas między dostaniem się czynnika do organizmu, a pojawieniem się pierwszych 
objawów choroby. 
Na rozwój infekcji ma wpływ zmienna reakcja gospodarza oraz stopień odporności swoistej i 
nieswoistej. 
 

Dochodzenie epidemiologiczne 

Cel: określenie przyczyn epidemii i wskazanie sposobów kontroli. 

Etapy: 
- dochodzenie wstępne 

-identyfikacja wszystkich przypadków 

- zebranie i analiza danych 

- wdrożenie środków kontrolnych – istotny jest nadzór medyczny 

-powiadomienie zainteresowanych osób i obserwacja 
Na podstawie tego należy jasno sformułować definicję przypadku. 

Postępowanie i kontrola epidemii 

- leczenie przypadków, 

- zapobieganie dalszemu rozprzestrzenianiu się epidemii  

- monitorowanie rezultatów wprowadzonych środków kontrolnych 

  

 

 

 

 

28 

 

Rozdział 8 – Epidemiologia kliniczna 

Epidemiologia kliniczna to epidemiologiczne zasady i metody stosowane w klinicznej medycynie. Jest 
to  dyscyplina,  która  stosunkowo  niedawno  znacznie  się  rozwinęła,  i  która  doskonali  metody 
wprowadzone  do  epidemiologii  i  integruje  je  z  naukami  zaliczanymi  do  klinicznej  medycyny. 
Epidemiologia  kliniczna  stanowi  jedna  z  podstaw  medycyny,  pomimo  to  nie  docenia  się  jej  w 
większości szkół medycznych. Obejmuje metody stosowane przez klinicystów, sprawdzając 
przebieg i wyniki ich pracy. 
Niektórzy uczeni sugerują, że istnieje sprzeczność w samym terminie „epidemiologia kliniczna”, gdyż 
epidemiologia  to  badanie  populacji,  a  kliniczna  medycyna  to  pojedynczy  chorzy.  Tymczasem 
epidemiologia kliniczna to także badanie populacji, z tym, że nie wybranej z ogólnej społeczności, ale 
z chorych. 
Epidemiologia kliniczna skupia się głównie nad takimi problemami, jak:  
-definicje normy;  
-dokładność diagnostycznego testu;  
-naturalna historia choroby i prognozowanie w chorobie;  
-skuteczność leczenia i profilaktyki w praktyce klinicznej. 
 
Definicje normy i nieprawidłowości 
 
Czy obserwowane u chorego objawy, reakcje lub wyniki testów są prawidłowe, czy nieprawidłowe? 
Bez  wątpliwości,  jeśli  istnieje  wyraźna  różnica  między  rozkładem  wyników  obserwacji 
przeprowadzonych  na  zdrowych  i  chorych  osobach.  Jednak  taka  sytuacja  występuje  rzadko  (wyj.: 
zaburzenia genetyczne spowodowane dominującym genem). 
Częściej  występuje  rozkład,  w  którym  ludzie  z  odbiegającymi  od  normy  wynikami  stanowią  tzw. 
koniec ogona rozkładu normalnego. W takim przypadku potrzebne są trzy typy kryteriów. 
 
 

Prawidłowy jako często występujący (powszechny) 

 
Kryterium w praktyce klinicznej: 
Wartości powszechne = prawidłowe 
Wartości rzadko spotykane = nieprawidłowe 
 

  Odrzuca się punkt na krzywej rozkładu (często z podwójnym odchyleniem standardowym od 

średniej w górę i w dół) i przyjmuje granice prawidłowości 

 

  Jest to operacyjna definicja nieprawidłowości 
  Jeśli jest to rozkład Gaussa (normalny w pojęciu statystycznym), to od normy odbiega 2,5% 

populacji 

 



 

Alternatywą  w  przypadku  rozkładu  nienormalnego  jest  zastosowanie  percentyli: 
często  95  percentyl  jest  punktem,  który  dzieli  wyniki  na  prawidłowe  i  nieprawidłowe, 
określając tym samym 5% populacji jako osoby odbiegające od normy 

29 

 

 
Największe  ograniczenie:  dla  większości  zmiennych  nie  ma  biologicznej  podstawy  arbitralnego 
przyjęcia wartości nienormalnej. 
W przypadku cholesteroli lub ciśnienia tętniczego krwi można wykazać wzrost zachorowania na 
choroby  sercowo  naczyniowe  wraz  ze  wzrostem  poziomy  tych  zmiennych.  Ale  również  w 
zakresie  wartości  normalnych  istnieje  zwiększone  ryzyko  zachorowania  w  porównaniu  z 
poziomami  niższymi  –  większość  zgonów  z  powodu  ch.wieńcowej  występuje  przy  średnich 
poziomach  cholesteroli  w  surowicy,  tylko  niewielka ich  część  dotyczy  osób  u  których  poziomy 
cholesterolu są bardzo wysokie. 
 
 

Nieprawidłowość związana z chorobą 

 

To  kryterium  opiera  się  na  rozkładzie  obserwacji  zarówno  chorych,  jak  i  zdrowych  oraz  próbuje 
określić punkt jednoznacznie oddzielające te dwie grupy. 
Porównanie  dwóch  rozkładów  często  ukazuje  ich  wzajemne  zazębianie.  Zawsze  po  stronie  chorych 
znajdzie  się  pewna  liczba  prawidłowych  wyników,  jak  i  wśród  zdrowych  wystąpią  osoby  z 
wartościami nieprawidłowymi. 
 
Te typy błędów można wyrazić ilościowo w kategoriach czułości i swoistości testu. 
Czułość  testu  jest  proporcją  osób  naprawdę  chorych,  które  zostały  przez  test  zakwalifikowane  jako 
chore. 
Swoistość jest proporcją osób naprawdę zdrowych, które również przez test zostały zakwalifikowane 
jako zdrowe. 
^między tymi pojęciami istnieje równowaga  – wzrost swoistości testu pociąga za sobą zmniejszenie 
czułości. 
 
 

Nieprawidłowy to kwalifikujący się do leczenia 

 
Zaczęto  posługiwać  się  kryterium  opartym  na  dowodzie  uzyskanym  z  losowych  badań 
kontrolowanych  (badań  randomizowanych  prób  kontrolowanych)  pozwalającym  na  określenie 
poziomy (wartości) wyniku, przy którym leczenie przynosi więcej pożytku niż szkody. 
W praktyce klinicznej jest możliwe w niewielu przypadkach. 
 
Każdy  nowy  dowód  uzyskany  z  dobrze  przeprowadzonych  eksperymentalnych  badań  klinicznych 
będzie zmieniał opinie co do wartości stanowiącej kryterium leczenia. Każde nowe kryterium pociąga 
za sobą konieczność rozważenia problemów logistycznych i finansowych. 
 
Testy diagnostyczne 
 
Diagnostyczne  testowanie  ma  na  celu  pomoc  w  potwierdzeniu  istniejących  przypuszczeń  co  do 
rozpoznania, opartych np. na cechach demograficznych i objawach zaobserwowanych u pacjenta. 
Zasady  pomocne  w  ocenie  wartości  testów  diagnostycznych,  które  zazwyczaj  są  badaniami 
laboratoryjnymi,  powinny  być  również  wykorzystywane  do  oceny  wartości  diagnostycznej 
subiektywnych i obiektywnych objawów choroby. 
 
 

Wartość testu 

 
Zależności między wynikiem testu diagnostycznego a występowaniem choroby: 

30 

 

 

 
Tego  rodzaju  kategoryzację  można  przeprowadzić  pod  warunkiem  istnienia  absolutnie  doskonałej 
metody określającej obecność i brak choroby, a której dokładność można oznaczyć innymi testami. 
Taka metoda rzadko jest dostępna (w szczeg. przy chorobach niezakaźnych). 
Zamiast stosowania testów drogich i inwazyjnych, stosuje się testy prostsze i tańsze, pod warunkiem 
codziennego sprawdzania ich trafności, dokładności i precyzji. 
 
 
Znajomość innych cech testów stanowi również jeden z podstawowych elementów praktycznej oceny 
ich  użyteczności.  W  szczególności  ważne  są  tu  dodatnie  i  ujemne  wartości  predyktywne  testu 
poprzednio  określane  prawdopodobieństwem  wykrycia  testem  choroby  lub  jej  braku.  Dodatnia 
wartość  predyktywna  oznacza  prawdopodobieństwo  występowania  choroby  u  osób  z  dodatnim 
wynikiem 

testu, 

ujemna  wartość  predyktywna  natomiast  określa  prawdopodobieństwo 

niewystępowania choroby u osób z ujemnym wynikiem testu.  
Wartości predyktywne zależą zarówno od czułości, jak i swoistości testu oraz, co jest bardzo ważne, 
od  częstości  występowania  choroby  (chorobowości)  w  populacji  poddanej  testowaniu.  Nawet  przy 
wysokiej  swoistości  i  czułości,  a  niskim  poziomie  chorobowości,  pozytywna  wartość  predyktywna 
testu  może  być  bardzo  niska.  Biorąc  pod  uwagę  dużą  zmienność  w  chorobowości  ważniejsze  jest 
określenie predyktywnej wartości testu niż jego czułości i swoistości. 
 
Naturalna historia choroby i jej prognoza 
 

(1)  Początek patologicznego procesu 
(2)  Stadium przedobjawowe  od początku patologicznego procesu do pojawienia się pierwszych 

objawów podmiotowych lub przedmiotowych 

(3)  Stadium klinicznych objawów; choroba może ulec remisji, nawrotowi, spontanicznej regresji 

lub może rozwinąć się prowadząc do śmierci. 

 
Wykrycie choroby i jej leczenie w jakimkolwiek stadium może zmienić jej naturalną historię, jednak 
wyniki każdego działania można określić tylko wtedy, kiedy przebieg danej choroby bez leczenia jest 
znany. 
 
Prognoza  jest  przewidywaniem  przebiegu  choroby  i  wyraża  prawdopodobieństwo  wystąpienia 
pewnych zdarzeń w przyszłości. Opiera się na obserwacjach odpowiednio dobranych grup pacjentów i 
może być zupełnie różna od wyniku, jaki nastąpi u pojedynczego chorego. 
Czynniki prognostyczne stanowią cechy, które wiążą się z wynikiem danego schorzenia 
 
Epidemiologiczna informacja jest niezbędna do trafnego przewidywania prognozy i wyniku choroby. 
Samo doświadczenie kliniczne nie wystarcza, ponieważ zazwyczaj opiera się na ograniczonej liczbie 
pacjentów i niewystarczającym okresie obserwacji. 
>badania  epidemiologiczne  dostarczają  rzetelnej  informacji  o  naturalnej  historii  choroby  i  jej 
prognozowaniu. 
 
Idealne oszacowanie prognozy: 

31 

 

1.  Uwzględnić pomiar wszystkich ważnych klinicznie wyników, a nie tylko możliwość śmierci – 

chorych interesuje jakościowa strona życia oraz długość jego trwania. 

2.  Wybór pacjentów metodą doboru losowego (inaczej błąd selekcji może znacznie zaważyć na 

uzyskanej informacji). 

3.  Prognozę  wyrażaną  w  terminach  zgonu  mierzy  się  współczynnikiem  śmiertelności  lub 

prawdopodobieństwem  przeżycia,  przy  czym  należy  dokładnie  tu  określić  datę  rozpoczęcia 
choroby i okres prowadzonej obserwacji. 

 
Analiza  przeżywalności  jest  prostą  miarą  prognozy.  Analizy  przeżywalności  mogą  obejmować 
wybrane grupy pacjentów, np. tych, którzy przeżyją miesiąc po zawale. 
Analiza  tablic  przeżywalności  jest  bardziej  skomplikowana  metoda,  która  na  podstawie  uprzednio 
poznanych  wzorców  dotyczących  wszystkich  pacjentów  poddanych  ryzyku  próbuje  przepowiedzieć 
wystąpienie  zdarzeń  w  czasie.  Podczas  śledzenia  kohort  chorych  w  celu  określenia  prognozy  może 
pojawić się błąd wynikający z metody doboru i niepełnej informacji o przebiegu obserwacji. 
 
Efektywność leczenia 
 
Niektóre  metody  leczenia  są  tak  dalece  korzystne,  że  nie  wymagają  formalnego  potwierdzenia  (np. 
stosowanie antybiotyków w zapaleniu płuc, wykonanie zabiegów chirurgicznych w urazach). 
 
Zazwyczaj efekty terapii nieoczywiste i w większości wymagają specjalnych badań potwierdzających 
wartość.  Specyficzne  metody  postępowania  musza  nie  tylko  odznaczać  się  przewagą  efektów 
korzystnych nad szkodliwymi (tj. powinny być teoretycznie efektywne), ale również powinny czynić 
więcej dobra niż szkody u tych, którym je zaproponowano (tj. powinny być praktycznie efektywne). 
 
Efektywność praktyczna lepsze, bo wyniki uzyskane w grupie osób, którym zaoferowano leczenie, a z 
których niektóre mu się poddały (a w teoretycznej są pacjenci, którzy najprawdopodobniej poddadzą 
się badaniu – chorzy przestrzegający medycznych zaleceń). 
 
Profilaktyka w praktyce klinicznej 
 
Wiedza epidemiologiczna wyzwala potrzebę działań zapobiegawczych w praktyce klinicznej. Znaczna 
część dotyczy profilaktyki drugiej lub trzeciej fazy (pierwsza też może być włączona). 
Zaczęło  się  od  pediatrów  –  programy  immunizacji  dzieci,  skriningu  zaburzeń  metabolicznych,  np. 
fenyloketonuria, regularne ważenie dzieci, stosowanie krzywych wzrostu. 
 
W  problemie  palenia  papierosów  pokazano,  że  można  namówić  pacjentów  do  zaprzestania  palenia. 
Rutynowo  udzielane  rady  co  do  szkodliwości  palenia  przyniosły  dobry  skutek,  a  ich  efektywność 
można  zwiększyć  przez  zastosowanie  różnych  technik.  Jeżeli  każdy  pracownik  medyczny  osiągnie 
nawet  niewielki  sukces  w  zmniejszeniu  się  liczby  osób  palących  papierosy,  to  w  sumie  praca  ta  w 
sposób znaczący wpłynie na poprawę zdrowia całej populacji. 

32 

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

33 

 

Rozdział 9 – Epidemiologia środowiskowa i 

epidemiologia w medycynie pracy 

 

Środowisko i zdrowie 

Epidemiologia  środowiskowa  dostarcza  naukowych  podstaw  do  badania  i  interpretacji  zależności 
między środowiskiem i zdrowiem w populacjach. 

 

Epidemiologia  w  medycynie  pracy  zajmuje  się  w  szczególności  czynnikami  środowiskowymi, 
występującymi na stanowiskach pracy. 

 

W szerokim rozumieniu przyczyną każdej choroby są czynniki  genetyczne i środowiskowe. Udział 
czynników środowiskowych w etiologii chorób trudny do określenia, ale np. jeśli chodzi o przyczyny 
nowotworów,  został  on  oszacowany  na  80%.  Wpływ  czynników  środowiskowych  zależy  od 
indywidualnych cech, takich jak: wiek, płeć, kondycja fizyczna. 

 

Czynniki środowiskowe wpływające na zdrowie: 

 

1.  Psychiczne 



 

stres 



 

zmianowość 



 

stosunki międzyludzkie 

2.  Biologiczne 



 

bakterie 



 

wirusy 



 

pasożyty 

3.  Chemiczne 



 

substancje chemiczne 



 

pyły 



 

leki 



 

tytoń 



 

substancje drażniące skórę 



 

dodatki do żywności 

4.  Fizyczne 

34 

 



 

hałas 



 

klimat 



 

obciążenie pracą 



 

promieniowanie 



 

oświetlenie 



 

czynniki ergonomiczne 

5.  Związane z wypadkowością 



 

niebezpieczne sytuacje 



 

prędkość 



 

wpływ alkoholu, leków 

 

Czynniki indywidualne modyfikujące działanie czynników środowiskowych: 

 

1.  Czynniki genetyczne 
2.  Odżywianie 
3.  Choroby 
4.  Osobowość 
5.  Wiek 
6.  Płeć 
7.  Kondycja fizyczna 

 

Epidemiologiczne badania wpływu czynników środowiskowych na zdrowie: 

 



 

w  medycynie  pracy  –  przede  wszystkim  dotyczą  osób  dorosłych,  w  młodszym  i  średnim 
wieku,  często  z  przewagą  mężczyzn  („efekt  zdrowego  robotnika”  -  niższa  chorobowość 
ogólna  i  umieralność  w  populacjach  aktywnych  zawodowo  w  porównaniu  z  populacją 
generalną) 



 

dotyczące  populacji  generalnych  –  przede  wszystkim  dzieci,  osób  starszych  wiekiem  i 
chorych (osoby prawdopodobnie bardziej wrażliwe na działanie czynników szkodliwych niż 
robotnicy przemysłowi, np. skutki działania ołowiu pojawiają się u dzieci i dorosłych kobiet 
przy niższych poziomach stężenia niż u dorosłych mężczyzn) 

Źródłem  ekspozycji  na  czynniki  środowiskowe  jest  często  aktywność  przemysłowa  i  rolnicza, 
przynosząca określone korzyści ekonomiczne w danej społeczności, więc eliminacja szkodliwości lub 
uciążliwości może okazać się bardzo kosztowna. Analizy epidemiologiczne powinny służyć osobom 
podejmującym  decyzje  w  zakresie  zdrowia  publicznego  do  określenia  akceptowalnej  równowagi 
między ryzykiem zdrowotnym a ekonomicznymi kosztami zapobiegania.  

 

 

Nowe wyzwania epidemiologii środowiskowej: 

35 

 

 



 

globalne zmiany temperaturowe 



 

„dziura ozonowa” 



 

promieniowanie ultrafioletowe 



 

kwaśne deszcze 



 

aspekty związane z dynamiką ludnościową 

 

Ekspozycja i dawka 

 

Koncepcja ogólna 

 

Ekspozycję charakteryzują dwa wymiary: poziom i czas. Zazwyczaj poziom ekspozycji w przeszłości 
i długość jej trwania stają się bardziej istotne niż aktualny poziom ekspozycji. 

 

Czynniki  środowiskowe  mogą  być  przyczyną  ostrych  skutków,  występujących  mniej  lub  bardziej 
bezpośrednio  po  ekspozycji,  jak  np.  zgony  z  powodu  chorób  układu  oddechowego  i  krążenia 
wywołane smogiem w Londynie w grudniu 1952 roku.  

Większość czynników środowiskowych wywołuje efekt po dłuższym okresie ekspozycji, np.: 



 

substancje chemiczne, które kumulują się w organizmie (kadm) 



 

szkodliwości wykazujące efekt kumulowany (promieniowanie jonizujące, hałas) 

 

Ekspozycja całkowita (lub dawka zewnętrzna) wymaga oszacowania. 

 

W badaniach typ ekspozycji i oszacowanie dawki wykorzystuje się do określenia zależności między 
działaniem danego czynnika środowiskowego a stanem zdrowia populacji. 

 

Monitoring biologiczny 

 

Gdy  czynnikiem  szkodliwym  są  związki  chemiczna,  poziom  ekspozycji  oraz  dawka  mogą  być 
oszacowane na podstawie pomiarów stężeń w płynach ustrojowych i tkankach: 

 

36 

 



 

krew  



 

mocz 



 

włosy, np. ocena ekspozycji na związki metylortęciowe 



 

paznokcie, np. ocena ekspozycji na arsen 



 

kał, np. ocena ekspozycji na metale pochodzące z żywności 



 

mleko  kobiet,  np.  ocena  ekspozycji  na  pestycydy,  pochodne  chloroorganiczne  i  inne 
chlorowane węglowodory 



 

tkanka tłuszczowa, np. ocena zatrucia 



 

kości np. ocena zatrucia 



 

płuca np. ocena zatrucia 



 

wątroba np. ocena zatrucia 



 

nerki np. ocena zatrucia 

 

Interpretacja wyników monitoringu biologicznego wymaga dobrej znajomości kinetyki i metabolizmu 
danego  związku  –  o  jego  absorpcji,  transporcie,  kumulacji  i  wydalaniu.  Dla  niektórych  metali  z 
powodu  szybkiego  wydalania  można  określić  jedynie  ekspozycję  aktualną.  Czasami  jeden  materiał 
biologiczny jest wskaźnikiem aktualnej ekspozycji, zaś inny określa dawkę całkowitą.  

 

Dawka wewnętrzna – zaabsorbowany związek chemiczny występujący w materiałach biologicznych, 
będących biologicznym wskaźnikiem ekspozycji.  

 

Dawka zewnętrzna – oszacowana na podstawie pomiarów środowiskowych. 

 

Pomiary indywidualne a grupowe 

 

Przy interpretacji wyników badań epidemiologicznych należy wziąć pod uwagę: 

 



 

fakt, że wyniki indywidualnych pomiarów wykazują znaczną zmienność w czasie 



 

częstość pomiarów 



 

metody stosowane do pomiarów 



 

określenie wiarygodności oszacowań 



 

określenie  pewności,  że  pomiary  wykonane  zostały  w  sposób  gwarantujący  rzetelność 
wyników 

Zmienność ekspozycji lub dawki między poszczególnymi osobami: 



 

nawet osoby pracujące obok siebie w fabryce mają różny poziom ekspozycji, m.in. z powodu 
odmiennych nawyków pracy oraz różnic w miejscowej dystrybucji zanieczyszczeń 



 

różnice  międzyosobnicze  wynikają  też  z  indywidualnych  współczynników  absorpcji  i 
wydzielania  danej  substancji  chemicznej  –  osoby  z  indentyczną  dawką  zewnętrzną  mogą 
wykazywać różnice wielkości dawek wewnętrznych 

37 

 

 

Określenie krzywych rozkładu: 

 



 

krzywe  indywidualnych  dawek:  często  skośne  i  podlegające  częściej  rozkładowi 
logarytmiczno-normalnemu  niż  normalnemu  –  w  tym  wypadku  porównuje  się  grupy  z 
zastosowaniem średnich geometrycznych  



 

dla grup: średnie arytmetyczne lub geometryczne 

 

Wykorzystanie kwantyli lub percentyli – np. ocena dawki ołowiu w grupie dzieci: 

 



 

lepsze jest określenie odsetka osób z dawką powyżej pewnego progu, niż średniej 



 

jeżeli  stężenie  ołowiu  we  krwi  u  dzieci  wynoszące  400  mg/l  jest  poziomem  progowym  dla 
efektów  mózgowych,  to  średni  poziom  ołowiu  we  krwi  dla  całej  grupy  (300  mg/l)  nie 
informuje nas ile dzieci jest poszkodowanych 



 

bardziej  przydatna  jest  informacja,  że  u  25%  stwierdzono  poziom  ołowiu  we  krwi  powyżej 
400 mg/l 

 

Dawka  łączna  albo  dawka  populacyjna,  będąca  sumą  dawek  indywidualnych  –  w  badaniach 
epidemiologicznych  nowotworów  złośliwych  –  zakłada  się,  że  całkowita  dawka  populacyjna  jest 
determinantą liczby nowotworów, które się pojawią w populacji, np. dla promieniowania jonizującego 
oczekuje się, że dawka łączna 50 Sievert (Sv) powoduje jeden zgon z powodu raka (nie ma znaczenia, 
czy dawka łączna odnosi się do 100 osób, każdej z dawką 0,5 Sv, czy 10 000 osób, każdej z dawką 5 
mSv,  wynikiem  jest  jeden  zgon  z  powodu  raka  w  każdej  z  tych  populacji).  Podstawa  obliczeń: 
założenie,  że  nie  ma  wartości  progowej  dla  indywidualnej  dawki,  poniżej  której  ryzyko  nowotworu 
jest równe zeru, oraz że ryzyko raka wzrasta liniowo z dawką. 

 

Zależność dawka-efekt 

 

Jest  to  związek  między  dawką  a  ciężkością  efektu.  Może  być  określony  dla  jednostki  lub  grupy 
(średnia  dawka,  przy  której  pojawia  się  określony  efekt).  Nie  wszystkie  osoby  reagują  w  taki  sam 
sposób na ekspozycję środowiskową, tak więc zależność dawka-efekt dla danej osoby może się różnić 
od tego typu zależności określonej dla grupy. 

 

Zależność dawka-efekt: 



 

pozwala wybrać odpowiedni skutek biologiczny do badania.  



 

dostarcza istotnych informacji w procesie ustalania bezpiecznych normatywów higienicznych 
(bezpieczny normatyw ustalony na poziomie zapobiegającym wystąpieniu mniej znaczących 

38 

 

skutków  biologicznych  prawdopodobnie  zapobiega  też  poważniejszym  skutkom,  których 
pojawienie się wymaga wyższej dawki) 



 

informacje te mogą być wykorzystywane w badaniach przesiewowych (screening) 

 

Zależność dawka-odpowiedź 

 

Odpowiedź w epidemiologii – odsetek osób eksponowanych, u których wystąpiły specyficzne skutki. 

Przy niskich dawkach u nikogo nie występują efekty, przy wysokich – prawie u wszystkich.  

Krzywa tej zależności ma najczęściej kształt S – jest to typ krzywej, którego można się spodziewać w 
przypadku, gdy indywidualny rozkład wrażliwości jest zgodny z rozkładem normalnym.  

 

Zależność  dawka-odpowiedź  może  być  w  niektórych  przypadkach  oszacowana  jako  zależność 
prostoliniowa – w szczególności, gdy do szacowania włączony został tylko wąski zakres odpowiedzi o 
mniejszym  nasileniu,  np.  w  badaniach  zależności  między  pojawianiem  się  raka  i  dawką 
promieniowania albo dawką azbestu. 

Zależność dawka-odpowiedź może być modyfikowana przez inne czynniki, np. przez wiek. 

 

Ocena ryzyka i zarządzanie ryzykiem 

 

W ostatnich latach: wzrost zainteresowania zastosowania badania epidemiologicznego do oszacowania 
potencjalnego  ryzyka  dla  zdrowia,  związanego  z  wprowadzonymi  projektami  przemysłowymi  i 
rolniczymi zarówno przed ich wprowadzeniem, jak i podczas ich wdrażania, a także  związanego  ze 
stosowaniem nowych substancji chemicznych i technologii. 

 

Ocena ryzyka – etapy: 

1.  Identyfikacja środowiskowych czynników szkodliwych dla zdrowia: 



 

czy występują chemiczne szkodliwości? Jakie substancje? 



 

czy występują biologiczne czynniki szkodliwe? Itd. 

2.  Analiza, jakiego  typu  efekty  zdrowotne  są  powodowane  przez  określone  uprzednio  czynniki 

szkodliwe – na podstawie: 



 

piśmiennictwa dotyczącego poszczególnych czynników 



 

„Kryteriów zdrowotnych środowiska” publikowanych przez WHO 



 

monografii publikowanych przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem (IARC) 

39 

 



 

badań epidemiologicznych osób eksponowanych 

 

3.  Pomiar  lub  oszacowanie  aktualnego  poziomu  ekspozycji  ludności  potencjalnie  zagrożonej 

działaniem  czynnika  środowiskowego  (zarówno  populacji  generalnej,  jak  i  eksponowanych 
zawodowo): 



 

monitoring środowiska 



 

monitoring biologiczny 



 

informacja o narażeniu w przeszłości 



 

informacja o zmianach zachodzących w czasie 

3.  Połączenie dla eksponowanych podgrup populacji zależności dawka-efekt i dawka-odpowiedź 

dla każdego czynnika szkodliwego w celu obliczenia prawdopodobnego ryzyka zdrowotnego 
dla tej populacji 

 

Zarządzanie ryzykiem – etapy:  

 

1.  Oszacowanie  ryzyka  zdrowotnego  w  odniesieniu  do  wcześniej  określonego  „ryzyka 

akceptowalnego” lub w odniesieniu do innego ryzyka zdrowotnego w tej samej zbiorowości – 
czy  istnieje  potrzeba  podjęcia  działań  profilaktycznych,  ponieważ  oszacowane  ryzyko  jest 
zbyt wysokie? Wykorzystanie: 



 

maksymalnie dopuszczalnego poziomu ekspozycji 



 

publicznych celi zdrowotne  

 

2.  Zmniejszenie ekspozycji – jeśli działania prewencyjne są niezbędne: 



 

zmiany technologii 



 

zainstalowanie urządzeń do kontroli zanieczyszczeń 



 

zmiana w projektach 

3.  Monitorowanie ekspozycji i ryzyka zdrowotnego 



 

upewnienie się, że zamierzone działania zapobiegawcze zostały osiągnięte oraz że dodatkowe 
przedsięwzięcia prewencyjne zostały podjęte bez zwłoki 

 

Czynniki specyficzne w epidemiologii środowiskowej i epidemiologii w medycynie pracy 

 

 

 

40 

 

Wykorzystanie epidemiologii w tych dziedzinach: 

 



 

etiologia 



 

historia naturalna 



 

opis stanu zdrowia populacji 



 

ocena działań na rzecz ochrony zdrowia społeczności 



 

działalność służby zdrowia w tym zakresie 

 

Szczególna  cecha  wielu  badań  etiologicznych  w  medycynie  pracy:  wykorzystywanie  rejestrów 
osobowych  zakładów  pracy,  komórek  socjalnych,  przychodni  przy  zakładach  pracy  w  celu 
identyfikowania  osób  eksponowanych  wraz  z  danymi  o  ich  ekspozycji  w  przeszłości,  specyficznych 
szkodliwościach  i  typie  wykonywanej  pracy  –  na  podstawie  tych  danych  oraz  rejestrów  chorób 
nowotworowych i zgonów przeprowadza się retrospektywne badania kohortowe. 

 

Dawka-efekt  i  dawka-odpowiedź  –  dostarczają  podstaw  do  ustalania  bezpiecznych  normatywów 
higienicznych: 

 



 

dawka-efekt służy do ustalania skutków, których powinno dotyczyć działanie prewencyjne 



 

dawka-odpowiedź  służy  do  określenia  maksymalnego  poziomu  dawki,  który  powinien  być 
akceptowany  (seria  opracowań-przewodników  WHO  dotyczących  jakości  powietrza, 
dopuszczalnych stężeń w środowisku pracy, radioaktywnego zanieczyszczenia żywności) 

 

 

Efekt  zdrowego  robotnika  (McMichael,  1976)  –  niższa  umieralność  ogólna  w  grupie  fizycznie 
dojrzałych mężczyzn (robotników) niż w populacji generalnej. 

 

Epidemiologia  upadków  i  urazów  –  szczególny  typ  analiz  epidemiologicznych,  odgrywający  ważną 
rolę w zdrowiu środowiskowym i zawodowym: 



 

zwiększające się urazy związane z wypadkami drogowymi w wielu krajach stanowią jedną z 
głównych przyczyn zgonów oraz inwalidztwa wśród osób młodych 



 

poważne problemy w środowisku pracy 



 

czynniki środowiskowe towarzyszące wypadkom są trudne do zidentyfikowania i ilościowego 
przedstawienia w porównaniu z czynnikami chemicznymi 



 

termin  „wypadek”  sprawia  wrażenie  zjawiska  losowego,  co  zniechęca  do  systematycznego 
badania czynników  



 

ekspozycja  i  dawka  musi  być  często  mierzona  pośrednio,  np.  zależność  dawka-efekt  dla 
prędkości  pojazdu  (dawka)  i  urazów  (odpowiedź)  wśród  kierowców  uczestniczących  w 
wypadkach  drogowych  –  informacje  cenne  dla  dwóch  podejść  prewencyjnych:  ograniczenia 
szybkości i używania pasów bezpieczeństwa. 

41 

 

 

Rozdział 4 – Podstawowe wiadomości ze statystyki 

Rodzaje zmiennych: 

W  przypadku  zmiennych  ilościowych  wartość  ma  charakter  ilościowy.  Przykładem  może  być 
‘wysokość ciała’wyrażona w cm (dla danego badanego wartość tej zmiennej to „ilość centymetrów”, 
np. 164 cm). Innymprzykładem tego typu zmiennej może być ‘glikemia’ (wartość to ilość wyrażona w 
mg/100 ml). 
 
W  przypadku  zmiennych  jakościowych  wartość  ma  charakter  jakościowy.  Przykładem  może  być 
‘remisja bólu’.Jest ona albo obecna (wartość „tak”), albo nieobecna (wartość „nie”). 
 
W przypadku zmiennych półilościowych wartość zmiennej ma charakter pośredni pomiędzy zmienną 
ilościową  i  jakościową.  Na  przykład  wartość  zmiennej  ‘remisja  bólu’  może  przyjmować  jeden  z 
następujących  poziomów:  „całkowita”,  „prawie  całkowita”,  „częściowa”,  „ledwo  zauważalna”, 
„brak”. 

 
Typy skal pomiarowych: 

1.  Nominalne – obserwacje klasyfikujemy do kategorii (np. chopaki, dziewczyny) 
2.  Porządkowe – kategoriom nadajemy rangi  (np. fajne chopaki, umiarkowanie fajne itd.) 
3.  Interwałowe – określona jest odległośc dwóch pomiarów (temperatura czy IQ) 
4.  Ilorazowe  - określona jest odległość i stosunek dwóch pomiarów (np. współczynnik  

zapadalności) 
 

Ciągłe  skale  pomiarowe  –  jeśli  można  w  sposób  ciągły  uzyskać  dokładniejszy  pomiar,  np.  mierząc 
długość w centymetrach możemy podzielić podziałkę i będziemy mieć milimetry, a jak nam się zachce 
to mikro i Itak ciągle dzielić. 
 
Skokowe lub dyskretne skale pomiarowe – gdy nie potrafimy w sposób ciągły zmierzyć zjawiska np. 
nie może być pół dziecka. 
 
Dane przedstawiamy na kilka sposobów: 
 



 

Częstość  
 

o  zazwyczaj w postaci tabeli 
o 

graficznie  w  postaci  wykresu  słupkowego  (zmienna  skokowa)  histogramu  (zmienna  ciągła). 
Histogram to taki wykres słupkowy tylko na drugiej osi zamiast kategorii są przedziały. 

 



  Miary centralnej tendencji: 

 

o 

Średnia 

o  Mediana – dzieli skale na 2 równe części, jeśli jest parzysta liczba elementów w zbiorze do  

mediana jest średnia 2 środkowych 

o  Moda- najczęściej powtarzająca się wartość 

 
 
 
 
 
 

42 

 



 

Miary zmienności 
 

o 

Rozstęp – różnica między największa i najmniejszą wartością obserwacji 

o 

Odległość międzykwartylowa – dzielimy rozkład na równe uporządkowane grupy 
 (decyl 1/10,   kwartyl ¼,    kwintyl 1/5, centyl 1/100) 

o  Odchylenie standardowe – pierwiastek kwadratowy z wariancji (s

2

) 

 

Rozkłady: 

o  Normalny – Gaussa - ten dzwonowaty, symetryczny 
o  Logarytmiczno-normalny – logarytmy dają rozkład Gaussa 

 

Szacowanie 

Zbadanie całej populacji jest trudne wiec ograniczamy się do zbadania próbki. Prosta próbka losowa 
jest wybierana w ten sposób ze każda jednostka w populacji ma taka samą szanse dostać się do próbki. 

Podstawowe metody doboru reprezentatywnej próby: 

  LOSOWANIE  PROSTE 

„wszyscy członkowie populacji ponumerowani, losowaniem kieruje przypadek”

 

  LOSOWANIE  SYSTEMATYCZNE  

„wszyscy członkowie populacji ponumerowani, losowany jest co ‘n-ty’ numer” 

  LOSOWANIE  WARSTWOWE 

„wszyscy członkowie populacji pogrupowani (np. grupa kobiet i grupa mężczyzn) i 
ponumerowani w grupach (warstwach), losowanie osobno w każdej grupie” 

  LOSOWANIE  ZESPOŁOWE 

„wszyscy  członkowie  populacji  pogrupowani  w  systematyczny  sposób  (np.  grupy 
studenckie  na  roku,  klasy  w  szkole),  zespoły  ponumerowane,  losowanie  zespołów, 
zbadani wszyscy w wylosowanych zespołach” 

Próba  powinna  być  nie  większa  niż  gwarantująca  uzyskanie  wyników  prawdziwych  (dodatnich  lub 
ujemnych),  co  ma  także  uzasadnienie  na  gruncie  rozważań  etycznych  ,  organizacyjnych  i 
finansowych.  

Reprezentatywna  i  odpowiednio  duża    próba  to  warunki  koniecznie  (chociaż  niewystarczające)  dla 
uzyskania  wiarygodnych  wyników  w  badaniach  epidemiologicznych  (to  minimum  minimorum  dla 
spełnienia wymogów poprawności badania epidemiologicznego :p ) 

Poprawność badania epidemiologicznego : 

  Poprawność  wewnętrzna    (wobec  grupy  badanej)  jest  kształtowana  przez  obecność  /  brak 

błędów  
przypadkowych i systematycznych oraz ich nasilenie  

  Poprawność  zewnętrzna  (wobec  populacji  źródłowej,  wobec  populacji  docelowej)  jest 

kształtowana  
przez  poprawność  wewnętrzną  i  –  na  drodze  wnioskowania  naukowego  –  umożliwia 
uogólnianie wyników (np. „palenie tytoniu powoduje raka płuc”) 

Odchylenie standardowe średnich z próbek nazywane jest  błędem standardowym i obliczany jest z 
ilorazu odchylenia standardowego obserwacji przez pierwiastek kwadratowy z liczebności próbki. 

43 

 

Przedział ufności z określonym prawdopodobieństwem  zawiera prawdziwą wartość zmiennej. Daje 
informacje jak oszacowana próbka odzwierciedla zbiorowość. 

  

Wnioskowanie statystyczne 

Testowanie hipotez – pozwala stwierdzić czy obserwowane różnice są efektem błędu losowania czy 
faktyczną różnicą populacji. 

Hipoteza zerowa - zakłada, że wszystkie zaobserwowane różnice są skutkiem błędów losowych (tzn. 
zależą od przypadku). 
Określenie  „istotny  statystycznie”  oznacza  wynik  wpadający  do  obszaru  odrzucenia  hipotezy 
zerowej. 
 
Wartość  P  –  prawdopodobieństwo  pozwalające  określić  że  różnice  tak  duże  jak  te  występujące  w 
obserwowanych danych występują przez przypadek. 

Wyobraźmy  sobie  eksperyment  sprawdzający,  czy  moneta  jest  symetryczna  (jednakowa  jest  szansa 
otrzymania  orła  jak  i  reszki). 

Hipoteza  zerowa

 jest  więc  taka,  że  moneta  jest  symetryczna  i  każde 

odchylenie liczby otrzymanych orłów od liczby reszek jest tylko przypadkiem. Przypuśćmy, że wyniki 
eksperymentu  to  14  orłów  z  20  rzutów.  P-wartość  takiego  wyniku  jest  szansą  na  to,  żeby  uczciwa 
moneta  dała  przynajmniej  14  orłów  na  20  rzutów  lub  najwyżej  6  reszek  na  20  rzutów. 
Prawdopodobieństwo  tego,  że  na  20  rzutów  symetrycznej  monety  otrzymamy  co  najmniej  14  orłów 
wynosi 0,0577. Otrzymujemy zatem p-wartość większą od konwencjonalnego 

poziomu istotności

 0,05, 

tak więc nie ma podstaw do podważania hipotezy o tym, że moneta jest symetryczna. 
Źródło: wikipedia 
 
Analiza statystyczna nie daje nigdy dowodu – wykonując test statystyczny możemy popełnic 2 rodzaje 
błędów: 

o  I rodzaju (błąd alfa)  – odrzucamy hipotezę zerową gdy ta jest prawdziwa 
o  II rodzaju (błąd beta) – przyjmujemy hipotezę zerowa gdy ta jest fałszywa 

Prawdopodobieństwo  odrzucenia  fałszywej  hipotezy  zerowej  nazywane  jest  mocą  testu 
statystycznego  i  wynosi  jeden  minus  błąd  II  rodzaju.  Wraz  ze  wzrostem  liczebności  próby  wzrasta 
moc. 

Metaanaliza – wtórne odkrywanie wiedzy  metodą uogólniania informacji zawartych w publikacjach 
czy źródłach pierwotnych. Czyli nie robimy nowych badań tylko do wnioskowania wykorzystujemy 
już przeprowadzone.

 

 

Zależność między dwiema zmiennymi 

Trzy najczęściej używane metody: 

  Test chi-kwadrat 

  

44 

 

Test  chi  kwadrat  testuje  niezależność  zmiennych  czyli  jego  wynik  pozwala  podjąć    decyzję  czy 
hipotezę zerową należy odrzucić (zmienne są zależne) czy nie (zmienne są niezależne) 
 

 

 

 

   
   
   
   
   

 
 
 

  Korelacja – stopień w jakim dwie cechy zmieniają się jednocześnie, mierzy ją współczynnik 

korelacji, który może przyjmować wartości od -1 do +1. 
Wartość 0 wskazuje na brak korelacji, -1 i 

+1

  na  odpowiednio całkowita  korelacje  ujemną  i 

dostanią. 
 #WspółczynnikPearsona 
 

  Regresja

 pozwala na badanie związku pomiędzy wielkościami danych i przewidywanie na tej 

podstawie nieznanych wartości jednych wielkości na podstawie znanych wartości innych.

 

 

Inne zagadnienia: 

 

  

UWARUNKOWANIA STANU ZDROWIA 

1. 

Czynniki chemiczne , fizyczne i biologiczne w środowisku

 

Człowiek jest nieustannie narażony na działanie czynników fizycznych i chemicznych – 

naturalnych i wytwarzanych sztucznie. W wielu przypadkach są one niezauważalne lub nie 

powodują patologicznych reakcji organizmu. Wraz z rozwojem techniki zwiększa się jednak 

ich natężenie, przez to także oddziaływanie na organizm staje się wyraźniejsze. 

W środowisku pracy wyróżniamy czynniki: 

- niebezpieczne – których oddziaływanie na człowieka pracującego prowadzi lub może 

prowadzić do urazu lub zatrucia 

- szkodliwe – których oddziaływanie prowadzi lub może prowadzić do schorzenia 

pracownika lub jego potomstwa 

Do wyżej wymienionych czynników fizycznych zalicza się: 

45 

 

- hałas 

- oświetlenie 

- infradźwięki 

- ultradźwięki 

- wibracje 

- pył przemysłowy 

- temperaturę powietrza 

- wilgotność powietrza 

- ruch powietrza 

- jonizację powietrza 

- promieniowanie jonizujące 

- promieniowanie laserowe 

- promieniowanie nadfioletowe 

- promieniowanie podczerwone 

- pole elektromagnetyczne 

- nieważkość 

- ciśnienie 

Hałasem nazywamy wszelkie niepożądane, nieprzyjemne i dokuczliwe lub szkodliwe 

dźwięki ( drgania ośrodka sprężystego ), które oddziaływają za pośrednictwem powietrza na 

narząd słuchu i inne zmysły i elementy organizmu człowieka. 

Fale dźwiękowe są podłużnymi falami mechanicznymi rozchodzącymi się w trzech 

ośrodkach: w ciałach stałych, cieczach i gazach. Fale dźwiękowe to fale, które wywołują 

wrażenie słyszenia w działaniu na ludzkie ucho i mózg. 

Hałas dzieli się na: 

- szkodliwy – wywołuje trwale skutki w organizmie człowieka 

- uciążliwy – nie wywołuje trwałych skutków w organizmie człowieka, utrudnia jednak 

wykonywanie określonych czynności 

Skutki wpływu hałasu: 

- uszkodzenie struktur anatomicznych narządu słuchu powodujące niedosłuch aż do 

całkowitej głuchoty ( 130 – 140 dB ) 

23 

46 

 

- upośledzenie sprawności słuchu bez widocznych uszkodzeń elementów anatomicznych 

narządu będące wynikiem długotrwałego przebywania w hałasie o poziomie dźwięku 80 

dB, powodującego stan przeciążenia narządów słuchu ( spadek ostrości słyszenia ) 

ad. 2. Niekorzystne działanie hałasu zależy od: 

- nastawienia człowieka do hałasu w jakim pracuje 

- obciążenia pracą umysłową 

- stopnia trudności wykonywanych czynności 

- konieczności koncentracji 

Wykazano, że uchwytne zaburzenia funkcji fizjologicznych organizmu występują po 

przekroczeniu poziomu ciśnienia akustycznego 75 dB. Silne bodźce akustyczne o poziomie 

ciśnienia akustycznego powyżej 110 – 120 dB wpływają na funkcje narządów zmysłu 

wywołując np. zaburzenia widzenia, równowagi i dotyku. Przebywanie w hałasie zmniejsza 

możliwość skupienia uwagi człowieka, co prowadzi do upośledzenia sprawności 

wykonywanych prac umysłowych o 60 %, a fizycznych o 30 %. 

Hałas powoduje zaburzenia funkcjonalne związane z upośledzeniem regulacji wegetatywnej 

określane jako działanie pozasłuchowe hałasu. 

Objawy pozasłuchowego działania hałasu: zmiana rytmu oddychania i tętna, zmiana 

ciśnienia krwi, zmiana perystaltyki jelit, nasilenie choroby wrzodowej, zaburzenia w 

gospodarce wodno-elektrolitowej, spadek poziomu glukozy we krwi. 

Sposoby porozumiewania się w różnych poziomach dźwięku: 

0 – 30 dB - szeptem 

30 – 55 dB - głosem normalnym 

60 – 75 dB - głosem podniesionym 

80 – 95 dB - rozmowa jest utrudniona 

95 – 100 dB - krzykiem 

powyżej 100 dB - niemożliwe porozumienie 

Hałas powoduje: 

- stres 

- szkodliwe działanie na ośrodkowy układ nerwowy 

- utrudnienie wypoczynku, nauki, pracy umysłowej, snu 

- zmęczenie, depresje, obniżenie sprawności umysłowej, zwiększoną drażliwość, 

47 

 

pobudliwość 

- pogorszenie wzroku 

- pogorszenie adaptacji do ciemności i spostrzegania barw 

Pod wpływem pracy w hałasie rozwija się zespół rzekomo nerwicowy. 

Objawy zespołu rzekomo nerwicowego to: bóle głowy, bezsenność, drażliwość, kołatanie 

serca, biegunka, ubytek masy ciała, brak apetytu. Po ustąpieniu hałasu dolegliwości powyższe 

znikają. Jeżeli pracownik narażony jest stale na hałas, to z czasem pojawiają się zaburzenia 

wegetatywne. Nasilają się objawy wielu chorób ( nerwicy, choroby wrzodowej, nadciśnienia 

tętniczego ). 

Czynniki chemiczne ( obecne w produktach spożywczych) 

- barwniki 
- substancje aromatyczne 
- rozpuszczalniki ( rozcieńczalniki ) do substancji aromatycznych 
- substancje konserwujące 
- przeciwutlenniacze i synergenty 
- kwasy, zasady, sole 
- substancje stabilizujące i emulgujące 
- substancje zagęszczające 
- substancje klarujące ( środki filtracyjne ) 
- rozpuszczalniki ekstrakcyjne 
- substancje wzmacniające smak i zapach 
- substancje wzbogacajace 
- substancje stosowane na powierzchnię 
- substancje słodzące 
Związki stosowane w uprawach roslin 

- azotany , azotyny , fosforany Spożywanie azotanów III jest szkodliwe dla zdrowia, ponieważ 
powodują one przejście hemoglobiny w methemoglobinę, która nie posiada zdolności 
odwracalnego wiązania tlenu. Ma to szczególnie duże znaczenie dla niemowląt. 
Dodatkowych czynnikiem wpływającym na negatywny wpływ azotanów V i III jest fakt, że 
są one prekursorami kancerogennych N-nitrozoamin 

 - pestycydy czyli chemiczne środki ochrony roślin są jednym z głównych czynników 
skażąjących środowisko. W większości są to ksenobiotyki, czyli substancje całkowicie obce, 
nie  występujące  w  normalnych  warunkach  w  środowisku.  Duża  trwałość  (bardzo  długi  czas 
połowicznego  zaniku),  rozpuszczalność  w  tłuszczach    powoduje  gromadzenie  się  ich  w  tkance 
tłuszczowej późnych ogniw łańcucha troficznego. Do tej grupy zalicza się DDT , Lindan, Aldryna i 
wiele  innych.  Do  organizmu  człowieka  dostają  się  one  wraz  z  żywnością.  Ze  względu  na  ich 
lipofilność znależć je można u zwierząt w tkankach zawierających tłuszcze np. wątrobie, żółtku jaj, 
mleku,  a  także  w  produktach  ich  przerobu  np.  w  maśle  ).  Dodatkowo  dostają  się  do  organizmu 
człowieka  przez  skórę  i  drogi  oddechowe.  Trudno  ulegają  przemianom  metabolicznym  i  są  bardzo 
wolno  usuwane  z  organizmu.  Nawet  przez  wiele  lat  od  zaprzestania  ich  stosowania  notowano  ich 
obecność  w  mleku  kobiet.  Szczególnie  niebezpiecznie  stają  się  w  momencie  uruchomienia  rezerw 
tłuszczu.  W  dużych  dawkach  działają  negatywnie  na  ośrodkowy  i  obwodowy  układ  nerwowy  ( 
prowadząc  do  degeneracji  włókien  nerwowych).  Dostarczanie  z  pożywieniem  przez  dłuższy  okres 
czasu  tego  typu  związków  prowadzi  do  zatruć  typu  przewlekłego.  Objawiają  się  one  głównie 
działaniem  na  CSN.  Początkowo  obserwuje  się  osłabienie,  brak  apatytu,  bóle  głowy,  wzmożoną 

48 

 

pobudliwość, pózniej objawy mogą się nasilać aż do wystąpienia zaburzeń wielonerwowych, a nawet 
psychicznych. U zwierząt doświadczalnych (przy dużych dawkach) obserwowano zmiany w wątrobie 
prowadzące  do  powstawania  nowotworów.  U  ptaków  drapieżnych  naturalnie  żyjących  na  terenach 
gdzie  używano  DDT  obserwowano  zaburzenia  w  gospodarce  wapniem  prowadzące  do  zakłócenia 
procesów  wylęgu  i  wymieranie  całych  populacji.  Dla  zabezpieczenia  zdrowia  ludności  przed 
szkodliwymi  działaniami  substancji  tego  typu  niezbędne  jest  ograniczenie  ich  stosowania  jak  i 
określenie ich dopuszczalnego dziennego pobrania DDP ( ADI ). 
 
Czynniki biologiczne  
1. drobnoustroje komórkowe, w tym zmodyfikowane genetycznie;                        

2.  jednostki  bezkomórkowe  zdolne  do  replikacji  lub  przenoszenia  materiału  genetycznego,  w  tym 
zmodyfikowane genetycznie; 

3. hodowle komórkowe; 

4. pasożyty wewnętrzne człowieka 

Klasyfikacja i wykaz szkodliwych czynników biologicznych. 

Ze względu na stopień zagrożenia czynniki biologiczne dzielą się na cztery grupy. Kryteriami 

zaklasyfikowania czynników biologicznych do poszczególnych grup zagrożenia są: 

• zdolność do wywoływania choroby u człowieka oraz ciężkość jej przebiegu 

• możliwość rozprzestrzeniania się choroby w populacji 

• możliwość zastosowania skutecznej profilaktyki i leczenia 

 

Grupa zagrożenia 1 

Czynniki  biologiczne  należące  do  tej  grupy  zazwyczaj  nie  wywołują  chorób  u  ludzi.  Niezbędnym 
warunkiem bezpieczeństwa w przypadku pracy z czynnikami należącymi do grupy zagrożenia 1 jest 
przestrzeganie ogólnych zasad higieny. Do grupy zagrożenia zalicza się: 

• osłabione szczepy bakterii stosowane do produkcji szczepionek oraz osłabione szczepionki żywe, 

•  szczepy  bakterii  przeznaczone  do  celów  laboratoryjnych  np.:  Escherichia  coli  K12oraz  szczepy 
wykorzystywane w celach produkcyjnych, 

•  drożdże  stosowane  w  celach  produkcyjnych  np.  Saccharomyces  cerevisiae  do  produkcji  wyrobów 
piekarniczych, niektóre gatunki grzybów pleśniowych o działaniu uczulającym np. Aspergillus niger, 
Penicillium camembertii, Stachybotrys chartarum 

Grupa zagrożenia 2 

•  bakterie  np.:  laseczka  tężca  wywołuje  tężec,  gronkowiec  złocisty  wywołuje  zakażenia  układowe  i 
skóry, paciorkowiec ropotwórczy wywołuje zakażenia układowe i skóry, 

• grzyby np.: bielnik biały wywołuje grzybicę skóry i błon śluzowych, kropidlak popielaty wywołuje 
grzybice narządowe 

•  wirusy  np.:  wirus  choroby  Heinego-Medina  wywołuje  chorobę  Heinego-Medina,  HAV-  wirus 
zapalenia wątroby typu A. 

49 

 

Grupa zagrożenia 3 

Obejmuje  czynniki,  które  mogą  wywoływać  u  ludzi  ciężkie  choroby,  są  niebezpieczne  dla 
pracowników, a rozprzestrzenianie ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. 

Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich metody profilaktyki lub leczenia. Do grupy tej należą np.: 

• bakterie np.: prątek gruźlicy wywołuje gruźlicę, 

• grzyby np.: drożdżowiec skórny wywołuje grzybicę skóry, 

• wirusy np.: wirus żółtej gorączki wywołuje żółtą febrę. 

 

Grupa zagrożenia 3** 

Obejmuje czynniki, które stanowią ograniczone zagrożenie dla pracowników, gdyż do zakażenia nimi 
nie dochodzi zazwyczaj drogą powietrzną. Do grupy tej należą np.: 

• bakterie np.: pałeczka czerwonki wywołuje czerwonkę, 

•  wirusy  np.:  HIV-  ludzki  wirus  upośledzenia  odporności  wywołuje  AIDS  –  zespół  nabytego 
upośledzenia odporności immunologicznej, 

• pasożyty np.: tasiemiec bąblowcowy wywołuje bąblowicę wątroby, płuc, mózgu. 

 

Grupa zagrożenia 4 

Obejmuje  czynniki,  które  wywołują  u  ludzi  ciężkie  choroby,  są  niebezpieczne  dla  pracowników,  a 
rozprzestrzenienie czynników w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj nie istnieją 
w  stosunku  do  nich  skuteczne  metody  profilaktyki  lub  leczenia.  Do  grupy  tej  zakwalifikowano 
wyłącznie wirusy np.: wirus Ebola wywołuje gorączkę Ebola, wirus Lassa wywołuje gorączkę Lassa, 
wirus  ospy  prawdziwej  wywołuje  ospę  prawdziwą.  Do  kontaktu  zawodowego  z  czynnikami 
biologicznymi  może  dojść  podczas  wykonywania  różnych  czynności  w  laboratorium  lub  w  wyniku 
kontaktu  z  ludźmi  i  zwierzętami  oraz  pochodzącym  od  nich  materiałem  biologicznym,  a  także 
roślinami,  produktami  i  przedmiotami,  w  trakcie  którego  czynniki  te  mogą  zostać  uwolnione  i 
oddziaływać na pracowników. 

   

Zaburzenia  stanu  zdrowia  związane  z  niewłaściwą  jakością  środowiska 
komunalnego 

 

1.  Tlenek węgla jest trucizną znaną człowiekowi od dawna. Objawy zatrucia tlenkiem  

węgla były z pewnością znane już od chwili rozpalenia pierwszego ogniska, czyli na długo  

przed odkryciem istnienia gazów. Tlenek węgla jest tym groźniejszy, że nie posiada smaku, zapachu, 
barwy,  nie    szczypie  w  oczy  i  nie  „dusi  w  gardle”.  W  bardzo  dużym  stężeniu  (ok.75-100%)  może 
lekko    pachnieć  czosnkiem.  W  powietrzu  pali  się  niebieskawym  płomieniem,  posiada  własności 
wybuchowe.  Jest  nieznacznie  lżejszy  od  powietrza  (gęstość  0,967),  przez  co  łatwo  przenika  przez 

50 

 

ściany,  stropy  i  warstwy  ziemi.  W  pomieszczeniach  gromadzi  się  pod  sufitem.  Głównymi 
przyczynami powstawania tlenku węgla w pomieszczeniach zamkniętych są:  

 uszkodzenia  instalacji  spowodowane  wadami  fabrycznymi,  zaniedbaniem  lub    uszkodzonymi 
częściami,  

 zatkane kominy lub uszkodzone wywietrzniki,  

 ciąg  odwrotny  w  kominach  lub  wywietrznikach,  który  może  być  spowodowany  niesprawnym 
systemem  wentylacyjnym,  złym  umiejscowieniem  wywietrzników  lub  niesprzyjającymi  warunkami 
atmosferycznymi (np. silny wiatr),  

 nieprawidłowy montaż instalacji lub źle działające kominy lub wywietrzniki,  

 niewystarczający dopływ powietrza do instalacji  

 

2.  Rtęć 

zwana  również  żywym  srebrem,  jest  pierwiastkiem  unikalnym,  ponieważ  w  normalnych  warunkach 
występuje  w  stanie  ciekłym.  Jednocześnie  jest  uważana  za  jeden  z  najbardziej  toksycznych  metali 
nieradioaktywnych.  Rtęć  i  jej  związki  są  truciznami  komórkowymi.  Wykazują  wysoki  stopień 
powinowactwa  do  grup  sulfhydrylowych,  co  oznacza,  że  mogą  zakłócić  prawie  wszystkie  reakcje 
enzymatyczne w organizmie , po rozlaniu rtęci metalicznej w pomieszczeniach:  

 duże  napięcie  powierzchniowe  ułatwia  podział  rozlanej  rtęci  na  drobne  kulki,  a  wszelkie 
nieodpowiednio prowadzone czynności dodatkowe, proces podziału intensyfikują;  

 bardzo duży ciężar właściwy tego pierwiastka (13,6 g/cm3), powoduje samoistne przemieszczanie się 
kuleczek rtęci po nierównościach powierzchni i ich umiejscawianie w najniżej położonych miejscach 
(w tym w różnego rodzaju szparach i szczelinach);  

 znaczna  prężność  par  rtęci  w  temp.  pokojowej  oraz  duże  rozwinięcie  powierzchni  (rozdrobnionych 
kuleczek),  są  powodem  intensywnego  parowania  płynnego  metalu  do  otaczającego  go  powietrza,  w 
tym powietrza wypełniającego nie tylko pomieszczenie skażone, ale i połączone z nim pomieszczenia 
sąsiednie, jak też przestrzenie kapilarne, znajdujące się we wnętrzu obecnych w tych pomieszczeniach 
materiałów budowlanych i elementów wyposażenia wnętrz;  

 w  konsekwencji,  nawet  po  usunięciu  poza  obręb  skażonych  pomieszczeń  całej  rozlanej  rtęci 
metalicznej  - będącej źródłem tzw. emisji pierwotnej, a pozostawieniu w tych wnętrzach materiałów 
czy elementów nie poddanych procesowi dezaktywacji, występuje w nich proces tzw. emisji wtórnej, 
wywołanej opartą na procesie wyrównywania stężeń, powolną migracją par rtęci z zanieczyszczonych 
mikroprzestrzeni do powietrza już wydawałoby się oczyszczonych pomieszczeń.   

Na  stopień  rozprzestrzeniania  się  rtęci  i  jej  par  w  skażonym  budynku  ma  więc  wpływ  wiele 
czynników, takich jak np.:  

 wykonywanie niewłaściwych czynności po rozlaniu rtęci (rozcieranie szmatą, przenoszenie na butach 
do  innych  pomieszczeń,  stosowanie  nieprofesjonalnego  pozbawionego  filtrów  pochłaniających  rtęć 
odkurzacza, itp.);  

 zwielokrotnienie  parowania  rtęci,  przykładowo  po  uruchomieniu  urządzenia  grzewczego 
zanieczyszczonego jej pozostałościami;  

 samoistne rozprzestrzenianie się par rtęci w powietrzu sąsiednich pomieszczeń zgodnie z kierunkami 
wewnętrznej  cyrkulacji  powietrza,  zaleŜnej  od  zastosowanych  w  skaŜonym  budynku,  mieszkaniu 
bądź zespole pomieszczeń, systemów wentylacji grawitacyjnej lub mechanicznej. 

51 

 

Rtęć  metaliczna  nie  jest  najgroźniejszą  formą  tego  pierwiastka.  Słabo  wchłania  się  przez  skórę  lub 
błony  śluzowe  przewodu  pokarmowego  –  tak  więc  doustne  przyjęcie  rtęci  zwykle  nie  wiąże  się  z 
poważniejszym  niebezpieczeństwem.  Natomiast  rtęć  w  postaci  par  i  mgieł,  szybko  i  efektywnie 
(retencja par rtęci metalicznej przy wdychaniu nosem wynosi 76%, a przy  wdychaniu ustami 96%), 
wchłania się przez układ oddechowy człowieka. Przy dużym ich stężeniu może to powodować ostre 
zatrucie,  którego  skutkiem  może  być  uszkodzenie  płuc,  niewydolność  nerek,  bezmocz.  Objawia  się 
nudnościami,  wymiotami,  bólami  brzucha,  biegunką,  często  krwawą,  oraz  uczuciem  palenia  w 
przewodzie  pokarmowym.  Leczenie  polega  na  podawaniu  środków  wiążących  metale.  Zatrucie 
przewlekłe (przy długotrwałym podtruwaniu oparami rtęci) prowadzi do uszkodzenia nerek, mózgu, 
układu nerwowego i zmian w zachowaniu. Pojawiają się ślinotok, bóle głowy i karku, wypadają włosy 
i  zęby.  Na  dziąsłach  występuje  charakterystyczne,  niebieskawe  przebarwienie.  Wchłonięte  przez 
organizm ludzki pary rtęci powodują upośledzenie funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego, 
a w następnej kolejności narządów wewnętrznych (głównie nerek).. W przebiegu zatrucia pojawiają 
się objawy ze strony układu nerwowego, jak zaburzenia snu i koncentracji, wzmożona pobudliwość, 
stan  nieśmiałości  z  odczynem  trwogi,  czy  zmienność  nastrojów.  Pierwsze  łatwe  do  rozpoznania 
symptomy  to  drżenia  (rąk  czy  całego  ciała),  będące  objawem  zespołu  encefalopatii  rtęciowej  lub 
polineuropatia będące znakiem zmian w obwodowym układzie nerwowym. 

3.Hałas komunalny 

4.Zagrzybienie i zawilgocenie pomieszczeń 

Szkodliwymi  czynnikami  biologicznymi  wewnątrz  pomieszczeń  mieszkalnych  stwarzającymi 
zagrożenie dla zdrowia są mikro- i makroorganizmy oraz struktury i substancje wytwarzane przez te 
organizmy, które występując w środowisku wewnętrznym pomieszczeń wywierają szkodliwy wpływ 
na  organizm  ludzki  i  mogą  być  przyczyną  chorób  oraz  dolegliwości.  Biorąc  pod  uwagę  rodzaj 
działania chorobotwórczego na organizm człowieka szkodliwe czynniki biologiczne można podzielić 
na:  

 czynniki wywołujące choroby zakaźne i inwazyjne (np. wirusy, bakterie, grzyby),  

 alergeny biologiczne (np. cząstki roślinne i zwierzęce),  

 toksyny biologiczne (np. endotoksyna bakteryjna, mikotoksyny),  

 czynniki rakotwórcze (aflatoksyny – toksyny o właściwościach rakotwórczych,  

wytwarzane głównie przez grzyby Aspergillus flavus i Aspergillus parasiticus),  

 biologiczne wektory, czyli stawonogi przenoszące zarazki chorób transmisyjnych  

(np. kleszcze, komary). 

5.Lotne związki organiczne  

Lotne związki organiczne, takie jak węglowodory alifatyczne i aromatyczne, związki  karbonylowe, 
fenol i jego pochodne maja istotny wpływ na jakość powietrza  w pomieszczeniach przeznaczonych na 
pobyt ludzi. Źródłami emisji substancji chemicznych  w pomieszczeniach mieszkalnych mogą być:  

 zastosowane  materiały  budowlane  i  wykończeniowe  jak  farby,  tapety,  materiały  ociepleniowe, 
wykładziny podłogowe;  

 elementy  wyposaŜenia  pomieszczeń  mieszkalnych  –  meble  z  płyt  wiórowych  np.  regały,  krzesła, 
fotele itp.;  

 zanieczyszczenia  chemiczne  powietrza  atmosferycznego  wprowadzane  przez  funkcjonujące  w 
pomieszczeniach systemy wentylacyjne;  

52 

 

 kosmetyki stosowane przez lokatorów;  

 czynności wykonywane przez lokatorów w kuchni jak gotowanie i pieczenie;  

 pestycydy, środki przeciwgrzybiczne i owadobójcze.  
 

                                                   

HIGIENA ŚRODOWISKA KOMUNALNEGO ORAZ 

HIGIENA ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIA 

NORMATYWY HIGIENICZNE 

-najwyższe dopuszczalne stężenia i natężenia czynników szkodliwych. 

 
Hałas 

Poziom ekspozycji na hałas odniesiony do 8-godzinnego dobowego wymiaru czasu pracy nie 

powinien przekraczać wartości 85 dB, a odpowiadająca mu ekspozycja dzienna nie powinna 

przekraczać 3,64 · 103 Pa·s, natomiast poziom ekspozycji na hałas odniesiony do tygodnia 

pracy nie powinien przekraczać 85 dB, a odpowiadająca mu ekspozycja tygodniowa 18,2 ·103Pa·s. 



 

Maksymalny poziom dźwięku nie powinien być większy niż 115 dB,  



 

szczytowy poziom dźwięku nie powinien przekraczać wartości 135 dB. 

Jeżeli w zakładach pracy jest nie możliwe ze względów technologicznych zmniejszenie 

powyższych parametrów hałasu pracownicy powinni stosować ochronniki słuchu 

odpowiednie do wysokości natężenia hałasu. 

próg bólu – natężenie fali dźwiękowej przy którym zaczynamy odczuwać ból (Największą 

wrażliwość wykazuje ucho ludzkie przy częstotliwości 1 – 6 kHz, najmniejszą przy 

tonach niskich ) 

Przy jednakowym poziomie i czasie trwania hałas jest tym bardziej szkodliwy, im w węższym 

paśmie częstotliwości występuje. Szkodliwość hałasu zależy też od tego, w jakiej części 

widma znajdują się jego wartości szczytowe. 

 

OŚWIETLENIE 

 

Najmniejsze dopuszczalne natężenia oświetlenia: 

10 lx – najmniejsze dopuszczalne natężenia oświetlenia; możliwa ogólna orientacja w 

pomieszczeniach 

53 

 

20 lx – piwnice, strychy 

50 lx – krótkotrwałe przebywanie połączone z wykonywaniem prostych czynności 

100 lx –prace nieciągłe i czynności dorywcze przy ograniczonych wymaganiach wzrokowych 

( jadalnie, świetlice, aule ) 

300 lx – prace przy przeciętnych wymaganiach wzrokowych ( łatwe prace biurowe, sale 

szkolne) 

500 lx – praca przy dużych wymaganiach wzroku ( prace ślusarskie, szycie ) 

750 lx – długotrwała i natężona praca wzrokowa ( prace kreślarskie ) 

1000 lx – długotrwała i wyjątkowo wytężona praca wzrokowa ( montaż najmniejszych 

elementów elektronicznych, oświetlenie pola operacyjnego ) 

 

Rodzaje zagrożeń związane z promieniowaniem optycznym: 

1. promieniowanie nadfioletowe ( UV ) 

2. promieniowanie widzialne 

3. promieniowanie podczerwone( IR ) 

 

ad.1 Promieniowanie nadfioletowe 



 

Najwyższa  dopuszczalna  wartość  skuteczna  napromienienia  koniunktywalnego  w  ciągu  8-
godzinnego wymiaru czasu pracy wynosi 30 J/m2 w przypadku narażenia nie powtarzającego 
się w następnym dniu,  



 

18 J/m2 w przypadku ekspozycji powtarzających się w kolejnych dniach, 



  dla napromienienia erytemalnego wynosi 30 J/m2 bez względu na powtarzalność ekspozycji. 

 

ad.3 Promieniowanie podczerwone 

Najwyższe dopuszczalne średnie natężenia napromienienia wynosi dla oka – 150 W/m2, dla 

skóry – 700 W/m2. 

Najwyższe dopuszczalne chwilowe natężenie napromienienia oka i skóry oblicza się wg 

wzoru: 

E = a·t-1/2 

 gdzie: E – najwyższe chwilowe natężenie napromoenienia w W/m2 

t - czas ekspozycji [s] ( przy czym < 60 s ) 

a - stała ( dla oka wynosi 1200 W· s1/2· m –2 ; dla skóry 5600 W· s1/2·m-2 

 

54 

 

 

POLE ELEKTROMAGNETYCZNE 

W otoczeniu źródeł pól magnetycznych stałych i o częstotliwości przemysłowej 50 Hz 

wyróżnia się następujące strefy oddziaływania pola: 

 

1. strefę niebezpieczną, w której przebywanie pracowników jest zabronione 

2. strefę zagrożenia, w której dopuszczalny czas przebywania pracowników zależy od 

natężenia działającego pola 

3. strefę bezpieczną, w której przebywanie pracowników jest dozwolone bez ograniczeń 

czasowych 

 

ad.1. Za strefę niebezpieczną uważa się obszar, w którym natężenie pola magnetycznego 

stałego przekracza 80 kA/m ( co odpowiada indukcji magnetycznej około 100 mT ), a pola 

magnetycznego o częstotliwości przemysłowej 50 Hz – 4 kA/m . 

Gdy narażenie dotyczy wyłącznie kończyn ( od stóp do kolan i od dłoni do łokci ), granice 

strefy niebezpiecznej podane powyżej podwyższają się 5-krotnie. 

ad.3. Za strefę bezpieczną uważa się obszar, w którym natężenie pola magnetycznego stałego 

jest mniejsze od 8 kA/m, a pola magnetycznego o częstotliwości przemysłowej 50 Hz – 

mniejsze od 0,4 kA/m. 

Fale radiowe i fale mikrofalowe. 

Polska norma wynosi 0,00025 mW/cm2. 

 

Nowością techniczną, która zarówno w kraju jak i za granicą zrobiła oszałamiającą 

karierę jest telefonia komórkowa. Podczas pracy takiego aparatu wokół jego anteny pojawia 

się pole elektromagnetyczne o częstotliwości odpowiadającej zakresowi pracy nadajnika 

(częstotliwości pracy stacji bazowej ). W czasie pracy telefon komórkowy wytwarza strumień 

energii o gęstości od 2,75 W/m2 do 7,5 W/m2 na poziomie głowy i oczu użytkownika. Wg 

polskich kryteriów są to wartości znaczne. Dopuszczalny czas przebywania w takich polach 

wynosi do 4,23 godziny na dobę. 

 

 

55 

 

 

MIKROKLIMAT-  to  warunki  klimatyczne  w  bezpośrednim  otoczeniu  organizmów  żywych 
(czynniki fizyczne: temperatura i wilgotność powietrza, ruch powietrza, promieniowanie cieplne) 

 

Monitoring środowiskowy (w tokstykologii przemysłowej) - pomiar stężeń czynników 

szkodliwych  w  środowisku,  mający  na  celu  ocenę  wielkości  narażenia  oraz  ryzyka  wystąpienia 
skutków zdrowotnych, przy przyjęciu za podstawę odpowiednich danych 

interpretacyjnych 

** Monitoring biologiczny - systematyczny pomiar stężeń substancji toksycznych lub ich 

metabolitów w tkankach, wydzielinach lub wydalinach, oddzielnie lub łącznie, mający na 

celu ocenę wielkości narażenia oraz ryzyka dla zdrowia, przy przyjęciu za podstawę oceny 

odpowiednich danych interpretacyjnych takich jak DSB 

DSB - najwyższe dopuszczalne stężenie biologiczne ( dla dawki pochłoniętej ) związków 

szkodliwych lub ich metabolitów w płynach ustrojowych ( przede wszystkim we krwi i w 

moczu) oraz w tkankach 

 

 

 

 

MONITORING ŚRODOWISKA 

 

PESTYCYDY 



 

Według FAO/WHO pozostałość pestycydu jest to suma związków 

chemicznych obecnych w produkcie spożywczym w wyniku stosowania pestycydu i to zarówno 

niezmienionej substancji aktywnej jak i produktów jej transformacjii o działaniu toksycznym. 



  Okresem  karencji  nazywamy  czas  jaki  musi  upłunąć  od  ostatniego  zabiegu 

agrotechnicznego  do  zbioru  płodów  rolnych  lub  uboju  zwierząt,  a  w  przypadku  mleka  do 
czasu  przeznaczenia  do  spożycia.  Czas  karencji  jest  różny  dla  tego  samego  pestycydu  w 
różnych krajach. 



  Dawka  tolerancji  jest  to  maksymalna  dopuszczalna  pozostałość  pestycydów  określona  po 

czasie  karencji  dla  poszczególnych  surowców  i  produktów  spożywczych  wyrażona  w  mg/kg 
produktu. 

 

 

 

56 

 

WODA 

 

Substancje bezpośrednio szkodliwe dla zdrowia to przede wszystkim znajdujące się w 

wodach sole metali ciężkich. Szczególną podatność na biokumulację ze środowiska wodnego 

wykazują między innymi Pb, Hg, Cd, Zn, Cr. Z tego względu najwyższa dopuszczalna 

zawartość w wodzie do picia np. dla ołowiu wynosi 0,05 mg/dm3, rtęci 0,001 mg/dm3, 

kadmu 0,005 mg/dm3. 

 

Ostatnio notuje się wzrost zanieczyszczeń związkami organicznymi, a wśród nich 

weglowodorami wielopierścieniowymi / WWA / o stwierdzonym działaniu rakotwórczym. 

WHO ustala dla wód do picia dopuszczalną sumaryczną zawartość 6-ciu w/w WWA 

wynoszącą 200 ng/dm3. 

 

W praktyce sanitarno-higienicznej rozróżniamy następujące zakresy badań cech 

fizycznych oraz obecności związków chemicznych i zanieczyszczeń mikrobiologicznych w 

wodzie: 

1/ badania sanitarne skrócone, które mają na celu ustalenie czy woda nie wykazuje cech 

zanieczyszczeń pod względem fizyczno-chemicznym i mikrobiologicznym. Obejmują 

określenia: 

a/ cech fizycznych; temperatury, mętności, barwy, zapachu 

b/  cech  chemicznych;  odczynu,  twardości  ogólnej,  zasadowości,  zawartości  żelaza,  chlorków, 
manganu, amoniaku, azotynów, azotanów, utlenialności 

c/ ocenę mikrobiologiczną 

Cechy te decydują o przeciwwskazaniach użytkowania wody pod względem 

zanieczyszczeń mikrobiologicznych i smaku wody. 

2/ badania sanitarne rozszerzone, oceniają przydatność wody do picia i dla niektórych 

gałęzi przemysłowych. Obejmują badania skrócone oraz oznaczenie suchej pozostałości po 

wysuszeniu w temperaturze 110 0C, pozostałości po prażeniu w temperaturze 550 0C, stratę 

przy prażeniu, siarczany 

3/ w skład badań sanitarnych pełnych wchodzą badania sanitarne rozszerzone oraz badanie 

zawartości fluoru, metali ciężkich pestycydów, wielopierścieniowych węglowodorów 

57 

 

aromatycznych,a także związków charakterystycznych dla produkcji przemysłowej w 

danym rejonie. 

 

CHEMICZNE WSKAŻNIKI ZANIECZYSZCZENIA WÓD 

 

1.  Amoniak- woda konsumpcyjna nie powinna zawierać amoniaku 
2.  Azotany  V  i  azotany  III  (azotyny)-  Normy  higieniczne  dla  wody  do  picia  dopuszczają  10 

mg/dm3  jako  górną  granice  zawartości.  Azotany  III  zawarte  w  wodzie  używanej  do 
przygotowywania  pokarmów  dla  niemowląt  mogą  być  przyczyną  sinicy  /  cyanosis  / 
methemoglobinemii. 

3.  Utlenialność- to właściwość wody polegająca na redukowaniu nadmanganianu 

potasu wskutek utleniania się obecnych w wodach związków organicznych.  

Próba ta dostarcza wstępnych informacji o zanieczyszczeniu wody związkami  

organicznymi.  

Utlenialność dla wód konsumpcyjnych nie powinna przekraczać 3 mg tlenu/dm3. 

4.  Chlorki-W wodzie do picia zawartość chlorków nie powinna przekroczyć 300 mg/dm3. 
5.  Twardość-  jest  to  właściwość  wody  polegająca  na  zużyciu  pewnych  ilości  mydła  bez 

wytworzenia  piany  przy  skłóceniu  lub  myciu.  Właściwość  tę  nadają  wodzie  głównie  jony 
wapnia i magnezu, ponadto jony glinu, żelaza, cynku itp. 

6.  Fluor-  W  naszej  szerokości  geograficznej  optymalny  poziom  zawartości  fluoru  w  wodzie 

wynosi około 1 mg/dm3. 

 

 

INDEKS JAKOŚCI POWIETRZA 

Jest to zaproponowany przez EPA (Environmental Protection Agency) standardowy system, 

umożliwiający przekazywanie społeczeństwu informacji o stopniu zanieczyszczenia 

powietrza atmosferycznego. Podstawę indeksu stanowią wyniki pomiarów stężeń: 

ozonu , pyłu zawieszonego, dwutlenku siarki i dwutlenku węgla. 

Skala systemu mieści się w granicach od 0 do 500 

0 - brak zanieczyszczenia 

100-zanieczyszczenie w normie 

200-stan pogotowia 

300-ostrzeżenie 

400-zagrożenie 

500-istotne zagrożenie 

 

58 

 

 

HIGIENA W INSTYTUCJACH OCHRONY ZDROWIA 

 

W każdym miejscu pracy muszą być spełnione warunki odnośnie pomieszczeń i urządzeń 

danego zakładu pracy. Również dotyczy to zakładu opieki zdrowotnej. 

1. Zakład powinien stanowić samodzielny budynek, a jeżeli jest on przeznaczony również na 

inne cele, to powinien posiadać pomieszczenia odizolowane od innych użytkowników 

budynku. 

2. Powierzchnia w środku budynku powinna być dostosowana do urządzeń, aparatury 

i sprzętu tam zainstalowanego. 

3. Pomieszczenia ( pokoje chorych ) powinny znajdować się powyżej parteru 

4. Pomieszczenia na tym samym piętrze nie mogą znajdować się na różnych poziomach, 

które wymagałyby zastosowania stopni lub pochylni wyrównawczych; powinny posiadać 

punkty poboru wody ciepłej i zimnej 

5. Dla pracowników powinny być zorganizowane szatnie centralne. Również każdy oddział 

(kuchnia, pralnia, spalarnia odpadów, oddział zakaźno-obserwacyjny, chorób płuc i 

gruźlicy) powinien mieć oddzielną szatnię 

6. Przy szatniach powinny być węzły sanitarne ( 1 umywalka na 20 pracowników, 1 natrysk 

na 25 pracowników, co najmniej 1 ubikacja ) 

7. Ubikacje powinny być urządzone odrębnie dla personelu i pacjentów oraz osobne dla 

mężczyzn i kobiet 

8. Pokoje śniadaniowe powinny mieć powierzchnię > 10 m2 

9. Izolatka, stanowiąca zespół pomieszczeń przeznaczonych dla pobytu jednego pacjenta, 

powinna mieć bezpośrednie wyjście na zewnątrz budynku 

10. Poczekalnie pacjentów powinny umożliwiać łączność wzrokową z drzwiami pokoi badań 

lekarskich, dla których są przeznaczone 

11. Podłogi muszą być wykonane z materiałów gładkich, trwałych, zmywalnych, odpornych 

na działanie środków dezynfekcyjnych 

12. Ściany powinny być łatwo zmywalne i umożliwiające dezynfekcję, wyłożone na części 

płytkami z materiałów gładkich, trwałych, zmywalnych i odpornych 

13. Pokoje łóżkowe powinny umożliwiać ustawienie łóżek z dostępem z trzech stron 

59 

 

14. Odstępy między łóżkami powinny wynosić minimum 70 cm, a od ściany zewnętrznej 

minimum 80 cm 

15. Każdy pokój łóżkowy musi być wyposażony w umywalkę z ciepłą i zimną wodą 

16. Minimalna szerokość korytarza to 3 m, szerokość drzwi do sal łóżkowych 110 cm, a do 

sal operacyjnych 120 cm 

17. Odcinek pielęgniarski powinien być wyposażony w poprzedzone przedsionkiem 

pomieszczenie  brudownika  z  dostępem  do  oświetlenia  naturalnego,  służące  do  przechowywania  i 
dezynfekowania kaczek i basenów, składowania brudnej bielizny i 

mycia cerat 

18. W salach operacyjnych, salach na oddziałach anestezjologii i intensywnej opieki oraz 

pomieszczeniach, w których znajdują się urządzenia rentgenowskie wyposażone w 

aparaturę komputerową, powinny być stosowane wykładziny podłogowe 

antyelektrostatyczne 

19. Pomieszczenia sal: operacyjnych, oparzeniowych, intensywnej opieki, pooperacyjnych 

oraz bezpośrednie otoczenie sal operacyjnych powinny być klimatyzowane 

20. Odcinek pielęgniarski maksymalnie powinien liczyć 35 łóżek, oddział szpitalny może 

składać się nie więcej niż z 3 odcinków pielęgniarskich 

21. Powierzchnia pokoi łóżkowych powinna wynosić: 

- pokoju 1 –osobowego minimum 12 m2 

- pokoju 2 –osobowego minimum 14 m2 

- pokoju 3-osobowego minimum 20 m2 

- pokoju wielołóżkowego minimum 6 m2 na 1 łóżko 

 

 

NORMY ŻYWIENIOWE 

Z wprowadzeniem międzynarodowego systemu SI 

(System International) jednostek w fizyce, przyjęto dla energii jednostkę Joule (dżul) i jego 

wielokrotności kilojoule (kJ) oraz megajoule (MJ); równoważną ilością energii dla obu 

jednostek są: 1 kcal = 4.184 kJ oraz 1 kJ = 0,239 kcal. 

 



 

U  prawidłowo  zbudowanych  ludzi  dorosłych  w  tym  samym  wieku,  podstawowa  przemiana 
materii  jest  proporcjonalna  do  ciężaru  ciała;  występuje  również  zależność  od  wieku  ,  płci  i 

60 

 

budowy  ciała.;  najwyraźniejsza  okazała  się  zależność  od  masy  aktywnych  tkanek,  którą 
wyraża się wzorem:  masa ciała ciała w kg do potęgi 0,75. Jest ona bardzo bliska wartości 
beztluszczowej masy ciała (lean body mass). 



  W okresie niemowlęcym i całego dzieciństwa PPM wyrażona na kg masy ciała jest znacznie 

wyższa niż u dorosłego człowieka. Jest to następstwem wyższego stosunku masy narządów o 
wysokiej  aktywności  przemian  do  ogólnej  masy  ciała  dziecka  oraz  wyższej  komponenty 
procesów syntez, towarzyszących procesowi wzrastania. 

 

Podstawowa przemiana materii może u tej samej osoby ulegać zmianom na skutek 

działania niektórych czynników w ciągu dłuższego okresu czasu. Tendencja do wyższych 

wydatków energetycznych, związanych ze spoczynkową przemianą materii, nosi nazwę 

termogenezy adaptacyjnej. Występuje ona : 

a/ u osób wykonujących przez dłuższy okres czasu pracę fizyczną (w porównaniu z 

okresem siedzącego trybu życia) 

b/ po dłuższym pobycie w warunkach chłodu (około 5 dni w 5 stopniach C ). Podobny 

efekt mogą wywoływać czynniki stresogenne. 

c/ po wprowadzeniu do organizmu niektórych związków hormonalnych jak adrenalina i 

tyroksyna oraz pobudzających jak kofeina i pochodne benzydryny; ten sam efekt daje 

palenie papierosów, które może podnosić PPM nawet o 20% . 

d/ w czasie procesów chorobowych: w chorobach gorączkowych ( na temperaturę ciała 

wyzszą o każdy stopień C, wzrost PPM o 10 - 14% , znaczny wzrost PPM także, po 

urazach, złamaniach i oparzeniach. 

 

Wysokość PPM obniża się z wiekiem. Spada ona początkowo szybko od około 34 

kcal/kg/dobę po urodzeniu oraz osiąga wartość około 15 kcal/kg/dobę po zakończeniu 

wzrastania, to jest w przybkiżeniu w wieku18 lat. U dorosłych ludzi spadek PPM wynosi 

około 2 % na każde 10 lat życia.  

 

ZAPOTRZEBOWANIE ENERGETYCZNE 

 

Do czynników wpływających na różnice dobowego zapotrzebowania energetycznego, 

wyrażonego na kilogram masy ciała należy: 



  WIEK-  dzieci mają wyższy poziom PPM ze względu na wysoką aktywność fizyczną (średni 

dobowy  współczynnik  aktywności  wynosi  1,7  -  2.0  xPPM),  proces  wzrastania.  U  ludzi 
dorosłych stopniowo obniża się beztłuszczowa masa ciała i obniża się aktywność fizyczna. 

61 

 



 

PŁEĆ-    mężczyźni  około  10%  większe;  kobieta  w  ciąży  dodatkowe  300kcal/dobę,  kobieta 
karmiąca dodatkowe 500kcal.dobę. 



  WZRASTANIE-5 kcal na 1 g przyrostu masy ciala 



 

MASA CIAŁA 



  WARUNKI  KLIMATYCZNE-Praca  w  temperaturze  powietrza  poniżej  14  oC  z  większa 

wydatek energetyczny przy jej wykonywaniu o ok.14 %, a dodatkowe 2 %  - ciężar ubrania i 
obuwia. Również przy oziębieniu ciała i drżeniu z zimna wydatek energetyczny wzrasta. 

 

 

 

SKŁADNIKI POŻYWIENIA 

 



 

BIAŁKA-Aminokwasy arginina i histydyna, produkowane w organiźmie dorosłych ludzi, są 
uważane  za  niezbędne  w  okresie  niemowlęcym.Tyrozynę  może  ustroj  wytwarzać  z 
fenyloalaniny, zaś cystynę z metioniny. 

PER (protein efficiency ratio)- wartość wzrostowa białka-wykazano w badaniach 

doświadczalnych na rosnących zwierzętach, że takie same ilości białka różnego pochodzenia 

dają różne przyrosty masy ciała. 

Współczynnik  przyrostu  tkankowego  białka  (wykorzystanie  białka  netto  NPU  -  nett  protein 
utilisation).-  Uwzględnia  on  stopień  strawności  białek  oraz  wartość  biologiczną  całego  zestawu 
aminokwasów w spożywanym pokarmie (NPU = wartość biologiczna białka x 

stopień strawności) 

ZAPOTRZEBOWANIE- 0,75g/kg m.c./dobę 

 



 

TŁUSZCZE-dorosłym o siedzącym trybie życia lub tylko umiarkowanie czynnym zaleca się 
ilość  tłuszczu  nie  przekraczjącą  30  %  dobowego  zapotrzebowania  energetycznego  Wyższe 
proporcjezaleca sie niemowlętom (analogiczne jak w mleku kobiecym) i stopniowo obniza się 
je z wiekiem dziecka. 

 



 

WĘGLOWODANY-  zalecane  jest  aby  pokrywały  50-65%  dobowego  zapotrzebowania 
energetycznego, w tym tylko do 10% pochodzących z cukru stołowego. 
 

 

 

*Przy ocenie zapotrzebowania energetycznego grupy ludności podaje się oznaczone 

przeciętne wydatki energetyczne jako poziom zapotrzebowanie ( estimated average 

requirement - EAR) 

* Przy ocenie zalecanych ilości składników budulcowych bierze sie pod uwagę 

określony w badaniach rozrzut indywidualnych wartości zapotrzebowania w grupie osob 

62 

 

o tych samych cechach fizjologicznych, przyjmując za poziom referencyjny wartość 

średnią + 2 ochylenia standardowe (Reference nutrient intake - RNI, wynaczany dla 

białka, witamin i składników mineralnych ). Obliczona wartość średnia - 2 odchylenia 

standardowe (lower reference nutrient intake) podaje ilość składnika, wystarczającą tylko 

dla pojedynczych osób w grupie. 

* Bezpieczny poziom jest określeniem stosowanym w przypadkach podawania ilości 

lub zakresu ilości składnika, co do którego nie dysponujemy dostatecznymi informacjami 

dającymi podstawę do wyznachenia przeciętnego spożycia. 

 

 

We właściwym doborze produktów spożywczych w codziennym żywieniu pomocna jest 

tzw. piramida zdrowego żywienia opracowana w ramach Narodowego Programu 

Profilaktyki Cholesterolowej dla zapobiegania przede wszystkim schorzeniom na tle 

miażdżycy. Warunkiem efektywności takiej profilaktyki jest wdrożenie prawidłowego 

żywienia już w dzieciństwie, wyrobienie odpowiednich nawyków i kontynuowanie 

prozdrowotnego żywienia przez całe życie. 

***** Produkty zbożowe z mąki wysokiego wymiału (razowej) oraz grube kasze, otręby, 

powinny stanowić podstawę codziennego żywienia; należy spożywać je w każdym posiłku (5 

porcji dziennie). 

**** Warzywa powinny być spożywane w ilości 4 porcji, w tym 1 porcja ziemniaków. 

*** Owoce spożywać należy w ilości 3 porcji dziennie. 

Warzywa i/lub owoce powinny być spożywane w każdym posiłku głównym, a optymalnie 

również z II śniadaniem, podwieczorkiem, czy jako przekąski (dojadanie). Pożądane spożycie 

warzyw i owoców wynosi dla dorosłego mężczyzny ok. 3/4 kg, a dla kobiety ok. 1/2 kg 

dziennie. 

** Mleko i jego przetwory powinny być spożywane najmniej w 2 porcjach dziennie. Dla 

osoby dorosłej optymalna ilość mleka to 3-4 szklanki, z czego część można zastąpić serem, 

maślanką, kefirem. 

* Mięso chude lub ryba w 1 porcji, która raz w tygodniu może być zastąpiona nasionami 

roślin strączkowych. Ryby morskie najlepiej zjadać 2-3 razy w tygodniu. 

Dopuszczalne są niewielkie ilości tłuszczów dodanych, najlepiej oleju roślinnego. 

63 

 

Jaja zaleca się spożywać okazjonalnie, nie przekraczając 2 sztuk w tygodniu. 

 

 

Wartości cech mierzalnych oraz stany cech jakościowych zaobserwowane u osoby 

badanej s¹ porównywane z takimi wartościami, zakresami wartości czy stanami, które są 

uznawane za prawidłowe. Przydatne są nastêpujące metody ustalania referencyjnych - 

pożądanych - prawidłowych wartości wskaźników stanu odżywienia (tzw. normy): 

- badania "zdrowych" grup populacyjnych- dostarczają danych o cechach przeciętnych 

organizmów zdrowych (na stan zdrowia populacji wskazują: średnia długość trwania życia, 

umieralność ogólna, umieralność przedwczesna, umieralność spowodowana poszczególnymi 

chorobami, zwłaszcza niezakaźnymi, przewlekłymi, umieralność niemowląt, zapadalność na 

różne choroby). 

Wartości większości cech w układzie biologicznym przyjmują rozkład normalny. Po 

zbadaniu dowolnej cechy mierzalnej u dużej liczby osób można wyliczyć wartość średnią 

(X) oraz odchylenie standardowe (SD); w przedziale między -2SD a +2SD mieszczą się 

cechy 97.9% populacji (tzw. szeroka norma), w przedziale między -1SD a +1SD mieszczą się 

cechy 68.5% populacji, (tzw. wąska norma). 

Przy wartości współczynnika wariancji wynoszącej ok. 15% przedział między -2SD a +2SD 

odpowiada zakresowi ok. 70- 130% wartości średniej. 

 

Rzeczywistą/ aktualną masę ciała oceniamy porównując do należnej/ pożądanej, 

wyliczając względną m.c.= (m.c.aktualna/ m.c.należna) x 100%; jej wartości są 

klasyfikowane następująco: 

90-110%- prawidłowe, 

110- 120%- wskazujące na nadwagę, 

ponad 120%- otyłość, ponad 140%- na otyłość olbrzymia; 

90- 80%- wskazujące na niedożywienie, 

80- 70%- umiarkowane niedożywienie, 

poniżej 60%- głębokie niedożywienie, uwiąd, marasmus 

 

wg 

64 

 

Lorantza dla młodszych grup wiekowych oraz Pattona i Tatonia dla starszych: 

m.c. nal.[kg] = wys.c.[cm] -100 - (wys.c.[cm] - 150) /4 dla mężczyzn w wieku 20-40 lat, 

wys.c.[cm] -100 - (wys.c.[cm] - 150) /2 dla kobiet jw., 

wys.c.[cm] -100 - (wys.c.[cm] - 150) /20 dla mężczyzn w wieku 40-60 lat, 

wys.c.[cm] -100 - (wys.c.[cm] - 150) /40 dla kobiet jw. 

 

Spośród licznych wskaźników wagowo- wzrostowych obecnie WHO zaleca posługiwanie się 

wskaźnikiem Body Mass Index (zaproponowanym przez Keys'a w 1972 r.) wyliczanym wg 

wzoru: 

BMI = m.c.[kg] / (wys.c.[m])2, 

 

Wiek [lata] BMI [kg/m2] 

19- 24         19- 24 

25- 34         20- 25 

35- 44         21- 26 

45- 54         22- 27 

55- 65         23- 28 

>65             24- 29 

 

BMI [kg/m2] Ocena masy ciała 

<17,0 

17,0- 18,4      niedożywienie 

18,5- 24,9      prawidłowa 

25,0- 29,9      nadwaga 

30,0- 39,9      otyłość 

>40,0             otyłość olbrzymia 

 

 

 

 

 

 

65 

 

HIGIENA I MEDYCYNA PRACY 

 

a. Zadania higieny i medycyny pracy, profilaktyka lekarska chorób zawodowych 

b. Patologie zawodowe 

c. Orzecznictwo w zakresie chorób zawodowych 

 

z prezentacji o chorobach zawodowych, która była na zajęciach 

Rozpoznanie choroby zawodowej u pracownika lub byłego pracownika może nastąpić w okresie 
jego zatrudnienia w narażeniu zawodowym albo po zakończeniu pracy w takim narażeniu, pod 
warunkiem wystąpienia udokumentowanych objawów chorobowych w okresie ustalonym w 
wykazie chorób zawodowych. 
 
Warunki stwierdzenia choroby zawodowej  
1. Musi znajdować się w wykazie chorób zawodowych.  
2. Istnieje dowód (bezsporny lub z wysokim prawdopodobieństwem), że stwierdzone schorzenie  
jest skutkiem narażenia zawodowego.  
3. Potwierdzone istotne narażenie zawodowe: Wielkość, rodzaj i czas trwania narażenia muszą być  
potwierdzone  w  ocenie  narażenia  (w  trakcie  dochodzenia  epidemiologicznego)  i  muszą  osiągać 
wartości na poziomie stwarzającym ryzyko wystąpienia danej choroby.  
4. Chorobę zawodową rozpoznaje się na podstawie objawów, które ujawniły się w czasie narażenia,  
ewentualnie po nim, ale w czasie nie dłuższym niż wskazany w rozporządzeniu. 
 
WYKAZ CHORÓB ZAWODOWYCH  
Załącznik do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie  
chorób zawodowych. (Dz.U. 2009 nr 105 poz. 869 z późn. zm.).  
• 1. Zatrucia ostre albo przewlekłe lub następstwa wywołane następujące substancje chemiczne  
• 2. Gorączka metaliczna  
• 3. Pylice płuc  
• 4. Choroby opłucnej lub osierdzia wywołane pyłem azbestu  
• 5. Przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli (…)  
• 6. Astma oskrzelowa  
• 7. Zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych  
• 8. Ostre uogólnione reakcje alergiczne  
• 9. Byssinoza  
• 10. Beryloza  
• 11. Choroby płuc wywołane pyłem metali twardych 
12. Alergiczny nieżyt nosa  
• 13. Zapalenie obrzękowe krtani o podłożu alergicznym  
• 14. Przedziurawienie przegrody nosa wywołane substancjami o działaniu żrącym lub drażniącym  
• 15. Przewlekłe choroby narządu głosu spowodowane nadmiernym wysiłkiem głosowym, trwającym 
co najmniej 15 lat  
• 16. Choroby wywołane działaniem promieniowania jonizującego  
• 17. Nowotwory złośliwe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku 
pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi  
• 18. Choroby skóry  
• 19. Przewlekłe choroby układu ruchu wywołane sposobem wykonywania pracy 
20. Przewlekłe choroby obwodowego układu nerwowego wywołane sposobem wykonywania pracy  
•  21.  Obustronny  trwały  ubytek  słuchu  typu  ślimakowego  spowodowany  hałasem,  wyrażony 
podwyższeniem progu słuchu o wielkości co najmniej 45 dB w uchu lepiej słyszącym, obliczony jako  
średnia arytmetyczna dla częstotliwości audiometrycznych 1,2 i 3 kHz  

66 

 

• 22. Zespół wibracyjny  
• 23. Choroby wywołane pracą w warunkach podwyższonego ciśnienia  atmosferycznego  
• 24. Choroby wywołane działaniem wysokich albo niskich  temperatur otoczenia  
• 25. Choroby układu wzrokowego wywołane czynnikami fizycznymi,  chemicznymi biologicznymi:  
• 26. Choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa  
 
Lista chorób zawodowych  Międzynarodowej Organizacji Pracy  
• 1. Choroby wywołane przez czynniki zewnętrzne  
• 1.1. Choroby wywołane przez substancje chemiczne  
• 1.2. Choroby wywołane czynnikami fizycznymi  
• 1.3. Czynniki biologiczne  
• 2. Choroby systemów głównych organów  
• 2.1. Choroby zawodowe układy oddechowego  
• 2.2. Zawodowe choroby skóry  
• 2.3. Zawodowe zaburzenia mięśniowo-szkieletowe  
• 3. Nowotwory zawodowe  
• 4. Inne choroby  
• 4.1. Oczopląs górników  
 
Orzecznictwo  
Choroby zawodowe w przepisach  
prawnych  
• Ustawa Kodeks Pracy z dnia 26.06.1974r.   
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych. (zmiana 
w 2012r.)  
•  Rozporządzenie  Ministra  Zdrowia  z  dnia  1  sierpnia  2002  r.  w  sprawie  sposobu  dokumentowania 
chorób zawodowych i skutków tych chorób. (zmiana w 2012r.) 
 
Przy ocenie narażenia zawodowego uwzględnia się:  
• czynniki chemiczne i fizyczne,  
• czynniki biologiczne,  
• czynniki o działaniu uczulającym (alergeny),  
• czynniki o działaniu rakotwórczym,  
• sposób wykonywania pracy.  
 
Ocenę narażenia zawodowego przeprowadza się:  
1.  w  związku  z  podejrzeniem  choroby  zawodowej  –  ▫  lekarz  sprawujący  profilaktyczną  opiekę 
zdrowotną nad pracownikiem, którego dotyczy podejrzenie;  
2. w toku ustalania rozpoznania choroby zawodowej – ▫ lekarz zatrudniony w jednostce orzeczniczej, 
o której mowa w § 5 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30.06.2009r. w sprawie chorób  
zawodowych (Dz. U. z 2009r. Nr 105, poz. 869);  
3. w toku podejmowania decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej lub decyzji o braku podstaw  
do stwierdzenia choroby zawodowej – ▫ właściwy państwowy powiatowy inspektor sanitarny 
 
Dochodzenie epidemiologiczne obejmuje:  
• przebieg zatrudnienia,  
• badania własne,  
• badania kliniczne,  
• wywiad epidemiologiczny,  
• rozpoznanie zagrożeń zawodowych w środowisku pracy.  
 
Tryb postępowania w sprawach chorób zawodowych  
1. Podejrzenie choroby zawodowej  
2. Wszczęcie postępowania  
3. Orzeczenie lekarskie  

67 

 

4.  Decyzja  o  stwierdzeniu  choroby  zawodowej  albo  o  braku  podstaw  do  stwierdzenia  choroby 
zawodowej  
5. Odwołanie 
 
1.Podejrzenie choroby zawodowej  
Kto  może  zgłosić?  Pracodawca,  Pracownik  lub  były  pracownik,  Lekarz  podmiotu  właściwego  do 
rozpoznania choroby zawodowej, Lekarz, Lekarz dentysta  
Komu? Właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu:  
• powiatowemu inspektorowi sanitarnemu,  
• granicznemu inspektorowi sanitarnemu,  
• wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu,  
• inspektorowi sanitarnemu, o którym mowa w przepisach  
komendantowi wojskowego ośrodka medycyny prewencyjnej  
inspektorowi wojskowego ośrodka medycyny prewencyjnej. 
 
2. Wszczęcie postępowania  
Właściwy państwowy inspektor sanitarny, który otrzymał zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej, 
wszczyna postępowanie w szczególności kieruje pracownika na badanie w celu wydania orzeczenia o 
rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania do jednostki orzeczniczej I 
stopnia 
 
3. Orzeczenia lekarskie  
Jednostki orzecznicze I stopnia  
• a) poradnie i oddziały chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy,  
• b) klinik i poradnie chorób zawodowych uniwersytetów medycznych (akademii medycznych),  
• c) poradnie chorób zakaźnych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy albo przychodnie i oddziały 
chorób  zakaźnych  poziomu  wojewódzkiego  -  w  zakresie  chorób  zawodowych  zakaźnych  i 
pasożytniczych,  
• d) jednostki organizacyjne zakładów opieki zdrowotnej, w których nastąpiła hospitalizacja  
(ostre objawy choroby).  
 
Jednostki orzecznicze II stopnia  
• jednostki badwaczo-rozwojowe w dziedzinie medycyny pracy 
 
3. Orzeczenia lekarskie  
• Lekarz orzecznik: ▫ Właściwym do orzekania w zakresie chorób zawodowych jest lekarz spełniający 
wymagania kwalifikacyjne określone w przepisach wydanych na podstawie art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 
27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy 
 
Lekarz orzecznik na podstawie dokumentacji medycznej oraz oceny narażenia zawodowego  
Orzeczenie lekarskie (Pracownik, który nie zgadza się z treścią orzeczenia lekarskiego I instancji o  
rozpoznaniu  choroby  zawodowej  lub  o  braku  podstaw  do  rozpoznania  choroby  zawodowej  może 
odwołać  się  14  dni  od  dnia  otrzymania  orzeczenia  lekarskiego  za  pośrednictwem  jednostki 
orzeczniczej I stopnia) Orzeczenie lekarskie przesyła się:  
• właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu,  
• zainteresowanemu pracownikowi lub byłemu pracownikowi  
• lekarzowi kierującemu na badania,  
•  jednostce  orzeczniczej  I  stopnia  (kiedy  orzeczenie  wydane  jest  przez  lekarza  zatrudnionego  w 
jednostce  orzeczniczej  II  stopnia  )  Właściwy  państwowy  powiatowy  inspektor  sanitarny  wydaje 
decyzję 
 
4. Decyzja  



 

Właściwy państwowy powiatowy inspektor sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby 
zawodowej albo o braku podstaw do stwierdzeniu choroby zawodowej  

68 

 

-na podstawie materiału dowodowego, a w szczególności danych zawartych w orzeczeniu lekarskim, 
oraz oceny narażenia pracownika 



 

Materiał dowodowy jest niewystarczający do wydania decyzji  

-może żądać od lekarza, który wydał orzeczenie lekarskie, dodatkowego uzasadnienia tego orzeczenia, 
wystąpić  do  jednostki  orzeczniczej  II  stopnia  o  dodatkową  konsultację  lub  podjąć  inne  czynności 
niezbędne do uzupełnienia tego materiału  



 

Właściwy państwowy inspektor sanitarny przesyła decyzję  

- zainteresowanemu pracownikowi lub byłemu pracownikowi;  
-pracodawcy  lub  pracodawcom  zatrudniającym  pracownika  w  warunkach,  które  mogły  spowodować 
skutki  zdrowotne  uzasadniające  postępowanie  w  sprawie  rozpoznania  stwierdzenia  choroby 
zawodowej;  
- jednostce orzeczniczej zatrudniającej lekarza, który wydał orzeczenie lekarskie;  
-właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy 
 
5. Odwołanie  
• Od powyższej decyzji przysługuje stronom odwołanie do właściwego państwowego wojewódzkiego 
inspektora sanitarnego w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji stronie.  
• Decyzja wydana przez właściwego państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego jest  
ostateczna i pracownikowi przysługuje skarga do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego  
w terminie 30 dni od dnia doręczenia decyzji stronie. 
 
Karta stwierdzenia choroby zawodowej  
  
-Państwowy powiatowy inspektor sanitarny albo państwowy wojewódzki inspektor sanitarny  
-14 dni od dnia, w którym decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej stała się ostateczna  
-Centralny Rejestr Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy im. prof. dr. med. Jerzego Nofera 
w Łodzi 
 
Dokumentacja  
• zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej,  
• skierowanie na badania w celu rozpoznania choroby zawodowej wydawane przez lekarza lub lekarza 
stomatologa,  
•  skierowanie  na  badania  w  celu  rozpoznania  choroby  zawodowej  wydawane  przez  państwowego 
powiatowego inspektora sanitarnego  
• karta oceny narażenia zawodowego w związku z podejrzeniem choroby zawodowej  
• orzeczenie lekarskie o rozpoznaniu choroby zawodowej lub orzeczenie lekarskie o braku podstaw do 
rozpoznania choroby zawodowej,  
• decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej lub decyzja o braku podstaw do stwierdzenia choroby 
zawodowej,  
• karta stwierdzenia choroby zawodowej,  
• zawiadomienie o skutkach choroby zawodowej. 
 
Kodeks pracy  
Obowiązki pracodawcy  
• W przypadku rozpoznania u pracownika choroby zawodowej pracodawca jest obowiązany:  
▫ ustalić przyczyny powstania choroby zawodowej oraz charakter i rozmiar zagrożenia tą chorobą,  
▫  przystąpić  niezwłocznie  do  usunięcia  czynników  powodujących  powstanie  choroby  zawodowej  i 
zastosować inne niezbędne środki zapobiegawcze,  
▫ zapewnić realizację zaleceń lekarskich,  
▫  systematycznie  analizować  przyczyny  chorób  zawodowych  i  innych  chorób  związanych  z 
warunkami  środowiska  pracy  i  na  podstawie  wyników  tej  analizy  stosować  właściwe  środki 
zapobiegawcze,  
▫ prowadzić rejestr stwierdzonych chorób zawodowych i podejrzeń o takie choroby,  
▫ przesłać zawiadomienie o skutkach choroby zawodowej do Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi oraz 
właściwego państwowego inspektora sanitarnego. 

69 

 

 
Epidemiologia chorób zawodowych w Polsce 
Choroby zawodowe w służbie zdrowia  
 Najczęściej rozpoznawane choroby zawodowe u  
personelu medycznego:  
• Choroby zakaźne lub pasożytnicze (67,8% -2011 rok w Polsce)  
▫ (zakażenie wirusem HVB, HVC, HIV, CMV, prątkiem gruźlicy)  
  
• Choroby alergiczne skóry i układu oddechowego  
▫ (narażenie na lateks, składniki gumy, środki odkażające i stosowane do dezynfekcji, metale, leki)  
  
• Przewlekłe choroby układu ruchu wywołane sposobem wykonywania pracy  
  
• Choroby, w tym nowotwory, związane z narażeniem na promieniowanie jonizujące (promieniowanie 
rtg, izotopy promieniotwórcze) i promieniowanie UV  
 
 
Alergiczne choroby zawodowe u pracowników służby zdrowia  
• Alergiczny nieżyt nosa  
• Alergiczne obrzękowe zapalenie krtani  
• Astma oskrzelowa  
• Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry  
• Pokrzywka kontaktowa 
 
Choroby alergiczne skóry (dermatozy zawodowe) i układu oddechowego  
 Najczęstsze alergeny zawodowe u personelu medycznego:  
• metale (nikiel, kobalt, chrom, rtęć)  
▫ gł. pielęgniarki, lekarze specjalności zabiegowych, salowe (uwalnianie chromu i niklu ze środków 
czystości i płynów dezynfekcyjnych, kontakt z narzędziami metalowymi, nićmi chirurgicznymi)  
• guma  
▫  najczęściej  dodatki  czyli  np.  przyspieszacze  wulkanizacji  (tiuram)  –  podstawowy  alergen 
kontaktowy rękawiczek lateksowych  
• MBT (merkaptobenzotiazol)  
▫  guma  ubraniowa  i  bieliźniana,  akcesoria  medyczne  (dializatory  nerkowe,  membrany,  rurki 
intubacyjne, cewniki), 
 
Choroby alergiczne skóry (dermatozy zawodowe) i układu oddechowego  
 • lateks gumy naturalnej,  
• akrylany  
▫ lekarze dentyści, pomoce stomatologiczne, technicy, protetycy.  
• leki  
▫ najczęściej uczula: neomycyna i inne antybiotyki z grupy aminoglikozydów, PNC i jej produkty  
syntetyczne, benzokaina, leki uspakajające, cytostatyki.  
• środki odkażające  
• środki zapachowe  
 
 
Choroby zakaźne  
• zabiegi wymagające kontaktu z krwią, wydzielinami i wydalinami chorych sprawiają, że pracownicy 
są narażeni na możliwość zakażenia drobnoustrojami takimi jak: bakterie, wirusy, prątki, pasożyty itp.  
• Wirusowe zapalenie wątroby typu B i C  
▫ Czynnik narażenia: wirusy  
▫ Drogi wchłaniania:  
 Droga krwiopochodna  
 Za pośrednictwem zakażonych wydzielin i wydalin  

70 

 

 W trakcie zabiegów diagnostycznych i leczniczych  
▫ Odległe skutki zdrowotne  
 Przewlekłe zapalenie wątroby  
 Marskość wątroby  
 Pierwotny rak wątroby 
 
Skutki ekonomiczne chorób zawodowych 
Świadczenia finansowe związane z rozpoznaniem i stwierdzeniem choroby zawodowej (koszty):  
  
▫ bezpośrednie,  
  
▫ pośrednie 
 
Koszty bezpośrednie  
• czasowa niezdolność do pracy (20 - 30% ogółu przypadków)  
• trwałe lub czasowe przeniesienie na inne stanowisko pracy, (kilkanaście procent ogółu przypadków)  
• stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu wypłacane świadczenie jednorazowe, którego  
wysokość  zależy  od  ustalonego  procentu  utraty  zdrowia  (jedna  z  najważniejszych  składowych 
kosztów związanych z chorobami zawodowymi)  
•  reny  inwalidzkie  (pond  60%  chorych  na  choroby  zawodowe;  najczęściej  świadczenia  trwałe, 
wypłacane do końca życia).  
▫ Dane statystyczne pozwalają na obliczenie kosztów bezpośrednich.  
▫ Wysokość tych kosztów zmienia się corocznie w zależności od liczby uprawnionych do świadczeń.  
 
Koszty pośrednie  
• badania okresowe pracowników prowadzone w celu oceny skutków zdrowotnych narażenia na  
szkodliwości środowiska pracy  
  
•  badania  specjalistyczne  w  jednostkach  właściwych  do  rozpoznawania  chorób  zawodowych  oraz 
wszystkich przypadków podejrzeń o choroby zawodowe (bardzo duże i nie zostały dotąd oszacowane)  
  
• leczenie chorób zawodowych i ich powikłań - ambulatoryjne, szpitalne i sanatoryjne.  
 
Profilaktyka w zakresie chorób zawodowych   
  
• profilaktyka pierwotna (pierwszorzędowa),  
  
• profilaktyka wtórna (drugorzędowa),  
  
• ograniczenie skutków choroby (profilaktyka  
trzeciorzędowa). 
 
Profilaktyka pierwotna (pierwszorzędowa)  
• to zespół działań i środków zmierzających do zapewnienia pracownikowi bezpiecznych warunków 
pracy.  
•  dominujący  udział  w  jej  realizacji  przypada  inżynierom  i  technikom    potocznie  nazywana 
profilaktyką techniczną.  
 
 
Profilaktyka wtórna (drugorzędowa)  
• Zadania profilaktyki drugorzędowej:  
▫  Zapobieganie  wystąpienia  choroby  lub  wykrycia  skutków  zdrowotnych  w  możliwie 
najwcześniejszym okresie  monitorowanie stanu zdrowia pracowników w celu zapobiegania.  
▫ w przypadku zachorowania  podjęcie odpowiednich działań zapobiegających dalszemu postępowi 
choroby.  

71 

 

• Dominujący jest udział lekarza  potocznie nazywana profilaktyką lekarską. 
 
Ograniczenie skutków choroby (Profilaktyka trzeciorzędowa)  
• zahamowanie postępu choroby oraz  
ograniczenie powikłań 
 
Lekarz medycy pracy  
•  Lekarz  specjalista  z  zakresu  medycyny  pracy  spełnia  szczególną  rolę  w  profilaktyce  chorób 
zawodowych,  kontroli  bieżącej  stanu  zdrowia  pracowników  oraz  we  współpracy  w  zakresie 
kształtowania bezpiecznych warunków pracy, wraz ze służbami BHP i kierownictwem zakładu. 
 
Elementy systemu ochrony zdrowia pracujących 



  Fizjologia pracy i ergonomia (Lekarz, Fizjolog, Ergonomista) 



 

Higiena pracy (Lekarz, Pielęgniarka, Higienista ) 



  Technologia procesów produkcyjnych (Pion techniczny (inżynier), Higienista, Lekarz) 



  Psychologia pracy i socjologia (Psycholog, Socjolog) 



 

Medycyna pracy (Lekarz, Pielęgniarka, Analityk medyczny) 



 

Sam pracownik (Bezpieczne zachowania, Styl życia, Edukacja) 

 
Udział medycyny w systemie ochrony zdrowia pracujących  
• Profilaktyczne zadania lekarza :  
▫ Badania wstępne  
▫ Badania okresowe i kontrolne  
  
• Przepisy prawne:  
▫  Rozporządzenie  Ministra  Zdrowia  i  Opieki  Społecznej  z  dnia  30  maja  1996  r.  w  sprawie 
przeprowadzania  badań  lekarskich  pracowników,  zakresu  profilaktyki  opieki  zdrowotnej  nad 
pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy 
  
Badania wstępne  
• Właściwy dobór kandydatów do pracy na określone stanowisko, z uwzględnieniem istniejących na 
tym stanowisku szkodliwości.  
  
▫ Wymagana jest dokładna znajomość warunków pracy i dostarczenia lekarzowi przez pracodawcę  
charakterystyki stanowiska pracy. 
Badania okresowe  
• Wykrycie skutków zdrowotnych narażeń zawodowych w możliwie najwcześniejszym okresie.  
▫ Lekarz podstawowej opieki zdrowotnej  odpowiedzialny za wykrywalność wczesnych  
objawów choroby zawodowej.  
▫ Jednostki właściwe do rozpoznawania chorób zawodowych  weryfikują przypadki podejrzeń  
wystąpienia choroby zawodowej kierowane do nich celem ustalenia rozpoznania. 
 
Choroby parazawodowe 
to choroby o złożonej etiologii, które nie są bezpośrednio związane ze środowiskiem pracy,  
ale jego wpływ ułatwia ich rozwój, pogarsza lub przyśpiesza przebieg oraz pogarsza rokowanie, np. 
nadciśnienie tętnicze,  
• choroba niedokrwienna serca,  
• przewlekłe nieswoiste choroby układu oddechowego,  
• zespoły bólowe kręgosłupa  
• zaburzenia zachowania (behawioralne),  
• choroby psychosomatyczne (nerwice),  
• choroba wrzodowa. 
 
Kodeks pracy a choroby parazawodowe  

72 

 

• art. 227 § 1 k.p.  
• Pracodawca jest obowiązany stosować środki zapobiegające chorobom zawodowym i innym  
chorobom związanym z wykonywaną pracą  
• art. 236 k.p.  
• Pracodawca jest obowiązany systematycznie analizować przyczyny wypadków przy pracy, chorób  
zawodowych i innych chorób związanych z warunkami środowiska pracy i na podstawie  
wyników tych analiz stosować właściwe środki zapobiegawcze. 
 
Kodeks pracy a choroby parazawodowe  
• Pracodawca nie może ograniczać się w zakresie swych obowiązków tylko do uznanych wypadków 
przy pracy i stwierdzonych chorób zawodowych, ale także powinien, wraz z lekarzem sprawującym 
profilaktyczną opiekę medyczną nad pracownikami, dokonywać okresowych analiz zwolnień  
lekarskich  pracowników  pod  kątem  ujawniania  innych  schorzeń,  które  pozostają  w  związku 
przyczynowym z warunkami pracy.  
 
Ze skryptu Kolarzyk 
WARTOŚCI NORMATYWNE STĘŻEŃ I NATĘŻEŃ  
NDS - najwyższe dopuszczalne stężenie substancji toksycznej  
( ustalone jako średnia ważona) - którego oddziaływanie na pracownika w ciągu 8- 
godzinnego dobowego i 42-godzinnego tygodniowego wymiaru czasu pracy przez okres jego  
aktywności zawodowej nie powinno spowodować ujemnych zmian w jego stanie zdrowia oraz  
w stanie zdrowia jego przyszłych pokoleń  
NDN - najwyższe dopuszczalne natężenie czynnika fizycznego  
(ustalone jako średnia ważona) - którego oddziaływanie na pracownika w ciągu 8- 
godzinnego dobowego i 42-godzinnego tygodniowego wymiaru czasu pracy przez okres jego  
aktywności zawodowej nie powinno spowodować ujemnych zmian w jego stanie zdrowia oraz  
w stanie zdrowia jego przyszłych pokoleń 
 
Często pracownicy są narażeni na przebywanie w warunkach przekroczenia NDS-u .  
Aby ograniczyć negatywne efekty takich sytuacji ogranicza się czas ekspozycji i wydłuża  
przerwy w pracy. Dla warunków wzmożonego narażenia ustala się :  
 NDS ( NDN ) - chwilowy ( NDSCh - NDNCh.) -jest to takie stężenie substancji  
chemicznej lub natężenie czynnika fizycznego ustalone jako wartość średnia w danym  
środowisku pracy, które nie powinno spowodować ujemnych zmian w stanie zdrowia  
pracownika jak i jego potomków, jeśli ekspozycja nie przekracza 30 minut w czasie jednej  
zmiany roboczej.  
 Istnieją substancje które wykazują tak silne działanie toksyczne czy też drażniące, że już  
chwilowy kontakt z podwyższonym poziomem może wywołać ostre stany chorobowe lub  
nawet śmierć. W przypadku ich należy wyznaczyć;  
Największe dopuszczalne stężenie progowe ( NDSP) - jest to najwyższe stężenie substancji,  
które ze względu na bezpośrednie zagrożenie zdrowia lub życia nie może być w powietrzu  
środowiska pracy przekroczone w żadnym momencie trwania pracy.  
  
 Niekiedy pracownicy narażeni są na szereg substancji toksycznych równocześnie. Aby  
ocenić łączne narażenie należy sumować ich działanie z uwzględnieniem odpowiednich  
procedur:  
  
 C1 + _C 2 ...... _Cn  
NDS1 NDS2 NDSn ≤ 1  
  
gdzie: C1 ... Cn - średnie ważone poszczególnych substancji  
 NDS1... NDS n - wartości NDS-ów dla poszczególnych substancji  
  
Otrzymujemy w ten sposób tzw. indeks zagożenia - suma wartości współczynników  
zagrożenia wyrażonych stosunkiem wielkości narażenia na substancję toksyczną do wartości  

73 

 

referencyjnej. Jeżeli suma jest większa od jedności , to w przypadku działania addytywnego  
łączne narażenie może spowodować ujemne skutki zdrowotne.  
  
  
Sytuacje, w których stężenie ( natężenie ) czynników są poniżej NDS-u ( NDN ) uznajemy  
jedynie za uciążliwe. O warunkach szkodliwych można mówić jedynie w przypadku  
przekroczenia wartości NDS. Trzeba jednak mieć świadomość, że przebywanie pracownika  
w warunkach uciążliwych może mieć także negatywny wpływ na jego zdrowie, zwłaszcza  
gdy dotyczy wieloletniego narażenia.  
 Za warunki bezpieczne będziemy uważać przebywanie w środowisku, w którym górna  
granica przedziału ufności średniej ważonej danego czynnika jest poniżej NDS lub też pomiar  
za pomocą dozymetru indywidualnego wykaże wartość niższą niż 0,75 NDS. Zaś za warunki  
szkodliwe uznaje się te, w których dolna granica przedziału ufność średniej ważonej danego  
czynnika jest wyższa od jednego NDS lub wynik oceny za pomocą dozymetrów  
indywidualnych przekracza 1,25 NDS. Obszar stężeń zawierający się pomiędzy tymi  
wartościami uznawany jest za dopuszczalny. 
 
Jeżeli zostanie udokumentowane narażenie na czynniki szkodliwe powyżej NDS lub NDN  
w środowisku pracy, a czas tego narażenia był wystarczająco długi, by z medycznego punktu  
widzenia mógł spowodować schorzenie wówczas choroba może być uznana za chorobę  
zawodową. Należy również udowodnić, że zespół objawów choroby odpowiada skutkom  
biologicznym działania czynnika szkodliwego. Kryteria te nie obowiązują przy orzekaniu  
zawodowych schorzeń alergicznych. W tym przypadku nie są wymagane przekroczenia NDS  101 
oraz nie odgrywa roli długość okresu ekspozycji na czynnik chorobotwórczy, co jest zgodne z  
patomechanizmem schorzeń alergicznych. Wystarczy potwierdzenie narażenia na czynniki o  
działaniu alergicznym oraz diagnostyczne potwierdzenie nadwrażliwości na ten czynnik. W  
schorzeniach zawodowych, w których stwierdza się podłoże alergiczne, nie rzadko do  
czynników przyczynowych stwierdzanej choroby dołączają się czynniki drażniące lub  
działające toksycznie przewlekle.  
 
Przyczynami chorób zawodowych mogą być :  
- toksyczne substancje chemiczne  
- pył przemysłowy  
- czynniki fizyczne  
- czynniki biologiczne  
- niekorzystne warunki mikroklimatyczne  
- czynniki związane ze sposobem wykonywania pracy ; wymuszona pozycja, ruchy często  
powtarzane, ucisk na pnie nerwowe 
 
Osobnym problemem są choroby nowotworowe mogące powstawać pod wpływem  
narażenia na czynniki kancerogenne pochodzenia zawodowego:  
 
Klasyfikacja Rakotwórczości wg International Agency for Research on Cancer (IARC)  
  
1.Ustalanie wiarygodności dowodu rakotwórczości dla ludzi i zwierząt doświadczalnych  
oraz dowodów uzupełniających   
 
* Dowody wynikające z badań epidemiologicznych  
- Wystarczający dowód rakotwórczości  
Uznany przez grupę ekspertów, na podstawie istniejących danych, związek przyczynowy  
między narażeniem na dany czynnik, mieszaninę substancji chemicznych lub zespół  
zanieczyszczeń środowiska pracy, charakterystyczny dla określonego procesu  
technologicznego, a występowaniem nowotworów u ludzi  
- Ograniczony dowód rakotwórczości  
Pozytywna zależność między narażeniem na dany czynnik, mieszaninę substancji  

74 

 

chemicznych lub zespół zanieczyszczeń środowiska pracy, charakterystyczny dla  
określonego procesu technologicznego, a występowaniem nowotworów u ludzi. Interpretacja  
tej zależności jako związku przyczynowego została uznana przez grupę ekspertów za  
wiarygodną, aczkolwiek nie można wykluczyć z wystarczającą ufnością wpływu przypadku,  
błędów w przeprowadzeniu badań, zbieraniu danych oraz czynników zakłócających.  
* Dowody wynikające z badań prowadzonych na zwierzętach  
- Wystarczający dowód rakotwórczości  
Związek przyczynowy między narażeniem na dany czynnik lub mieszaninę czynników, a  
zwiększoną częstotliwością nowotworów złośliwych lub nowotworów łagodnych i złośliwych  
stwierdzonych :  
a) u zwierząt dwóch lub więcej gatunków  
b) w dwóch lub więcej niezależnych badaniach na jednym gatunku przeprowadzonych w  
różnych okresach, w różnych laboratoriach lub według różnych modeli badawczych  
- Ograniczony dowód rakotwórczości  
Wyniki badań sugerują działanie kancerogenne danego czynnika, lecz nie można dokonać  
dostatecznej oceny tego działania z następujących powodów:  
a) dowód rakotwórczości opiera się jedynie na jednym doświadczeniu  
b)nie można rozstrzygnąć wątpliwości co do poprawności modelu doświadczalnego,  
przeprowadzenia badań lub interpretacji wyników  
c) czynnik lub mieszanina czynników zwiększa częstość jedynie nowotworów łagodnych lub  
zmian patologicznych o niepewnej dalszej ewolucji do nowotworów złośliwych lub  
nowotworów, które występują spontanicznie z dużą częstością u zwierząt z niektórych  
szczepów  
  
2. Łączne działanie rakotwórcze  
  
Kompleksowa ocena kancerogenności danego czynnika, mieszaniny lub zespołu  
zanieczyszczeń charakterystycznych i ściśle związanych z danym procesem technologicznym  
dla ludzi, oparta na analizie wszystkich dostępnych danych z badań epidemiologicznych,  
doświadczalnych i uzupełniających. Oceniany czynnik, mieszanina lub proces technologiczny  
zaliczany jest do jednej z poniższych grup, w zależności od siły dowodu wynikającego z  
analizy wszystkich dostępnych informacji  
Grupa 1 (R1)  
Czynnik (jeden określony czynnik, mieszanina lub zespół zanieczyszczeń  
charakterystycznych i ściśle związanych z danym procesem technologicznym) rakotwórczy  
dla ludzi  
Istnieje wystarczający dowód rakotwórczości u ludzi  
Grupa 2 (R2)  104 
Czynniki prawdopodobnie i przypuszczalnie rakotwórcze dla ludzi  
Do grupy tej klasyfikowane są zarówno czynniki ( określony czynnik, mieszanina lub zespół  
zanieczyszczeń charakterystycznych i ściśle związanych z danym procesam  
technologicznym), w stosunku do którego wykazano prawie wystarczający dowód ich  
rakotwórczości u ludzi, jak i czynniki, dla których brak danych o ich rakotwórczości, ale  
istnieje dowód działania rakotwórczego u zwierząt doświadczalnych. Czynniki te są  
klasyfikowane jako prawdopodobnie rakotwórcze lub przypuszczalnie rakotwórcze