Rodzina
w procesie przemian
dr n.hum. Barbara Trzeciak
Rodzina
w procesie przemian
dr n.hum. Barbara Trzeciak
ZALECANA LITERATURA
1.
Adamski F., „Rodzina. Wymiar społeczno – kulturowy”, Wydawnictwo
Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002.
2.
Dyczewski L., „Więź między pokoleniami w rodzinie”, Towarzystwo
Naukowe KUL, Lublin 2002.
3.
Slany K., „Alternatywne formy życia małżeńsko rodzinnego w
ponowoczesnym świecie”, Kraków, NOMOS, 2002.
4.
Warzywoda-Kruszyńska W., Krzyszkowski J., „Przemiany składu
rodziny oraz wzorców dzietności i wzorców zatrudnienia w Polsce na tle
Unii Europejskiej”, W: Tyszka Z. (red.) „Współczesne rodziny polskie –
ich stan i kierunek przemian”, Poznań, 2001, s. 59-70.
„ Gdzieś u zarania historii ludzie dokonali wynalazku,
który polegał na tym, że mężczyźni zaczęli przynosić
pożywienie kobietom i potomstwu.
Tak powstała rodzina”.
Margaret Mead „Kultura i tożsamość...”, PWN, Warszawa 1978
Obecnie rodzina,
podobnie jak inne instytucje ,znajduje się
pod wpływem rozległych i głębokich
przemian społecznych i kulturowych.
RODZINA PEŁNA
Pomimo, że dominuje w ogólnej liczbie rodzin, to jej odsetek stale
zmniejsza się. W ciągu jednego pokolenia odsetek małżeństw z dziećmi
obniżył się o ponad 8%. Odsetek tych rodzin maleje zarówno w mieście, jak
i na wsi.
Rok
Małżeństwa z dziećmi
%
1978
64,3
1988
61,8
1995
59,6
2002
56,0
Ź
ródło: „Gospodarstwa Domowe i Rodziny 2002, GUS, W-wa 2003.
RODZINY WEDŁUG TYPÓW ( w %)
TYP RODZINY
1970
1978
1988
2002
MAŁŻEŃSTWA BEZ DZIECI
20,5
22,3
22,8
22,7
MAŁŻEŃSTWA Z DZIEĆMI
66,8
64,3
61,8
56,0
PARTNERZY BEZ DZIECI
-
-
-
0,8
PARTNERZY Z DZIEĆMI
-
-
-
1,1
SAMOTNE MATKI
11,3
11,9
13,6
17,2
SAMOTNI OJCOWIE
1,4
1,5
1,8
2,2
Ź
ródło: „Gospodarstwa Domowe i Rodziny 2002”, GUS, Warszawa, sierpień 2003
RODZINY WEDŁUG TYPÓW (w %)
TYP RODZINY
OGÓŁEM
MIASTA
WIEŚ
MAŁŻEŃSTWA BEZ
DZIECI
22,7
23,4
21,4
MAŁŻEŃSTWA Z
DZIEĆMI
56,0
53,2
60,8
PARTNERZY BEZ
DZIECI
0,8
1,1
0,4
PARTNERZY Z DZIEĆMI
1,1
1,2
0,9
SAMOTNE MATKI
17,2
18,8
14,4
SAMOTNI OJCOWIE
2,2
2,3
2,0
ŹRÓDŁO: „Gospodarstwa Domowe i Rodziny 2002”, GUS, Warszawa, sierpień 2003
ZMIANY STRUKTURY DEMOGRAFICZNEJ RODZINY
1
SPADEK LICZBY ZAWIERANYCH MAŁŻEŃSTW
Średnio dla wszystkich krajów Unii wskaźnik małżeństw znacząco obniżył
się – z 7,9/1000 ludności w 1960 roku do 5,22/1000 w 1995 roku. W Polsce w
okresie 1990 – 2004 liczba zawieranych małżeństw rocznie zmalała z 255
tys. do 192 tys.
Rok
Małżeństwa
zawarte
2000
2003
2004
W tys.
211,2
195,4
191,8
Na 1000 ludności
5,5
5,1
5,0
Ź
ródło: „Mały Rocznik Statystyczny”, GUS, 2005.
ZMIANY STRUKTURY DEMOGRAFICZNEJ RODZINY
2
ODKŁADANIE W CZASIE DYCYZJI O MAŁŻEŃSTWIE
Opóźnia się wiek zawierania pierwszego małżeństwa (na skutek
wydłużonego okresu pobierania nauki, trudności w osiągnięciu
niezależności ekonomicznej, chęci zrobienia kariery)
Średni wiek zawierania małżeństwa
w krajach Unii
Rok
Wiek mężczyzn
Wiek kobiet
1960
26,7
24,1
1995
28,7
26,3
Średni wiek zawierania małżeństwa
w Polsce
Rok
Wiek mężczyzn
Wiek kobiet
1990
24,9
22,7
2000
25,9
23,7
W Polsce, w okresie dekady 1990-2000 średni wiek, zarówno dla kobiet i
mężczyzn wstępujących po raz pierwszy w związek małżeński zwiększył się
o 1 ROK.
ZMIANY STRUKTURY DEMOGRAFICZNEJ RODZINY
3
SPADEK LICZBY DZIECI W RODZINIE
Od lat 50-tych systematycznie spada dzietność kobiet
Dzietność kobiet w Polsce
(wiek 15 – 49 lat)
Rok
Współczynnik
dzietności
1950
3,705
1960
2,980
1970
2,200
1980
2,276
1990
2,039
2000
1,337
2003
1,222
W efekcie tych procesów demograficznych:
1/ w przeciętnej rodzinie polskiej coraz więcej jest dziadków i pradziadków
a coraz mniej wnuków i prawnuków. Rodzina przybiera kształt
„odwróconego trójkąta”.
2/ zagrożona jest prosta zastępowalność pokoleń.
3/ również w krajach UE wskaźnik dzietności ulega radykalnej zmianie
(średnio z 2,59 w 1960 roku – na 1,42 w 1995 roku).
4/ nawet, w krajach gdzie tradycyjnie liczne były rodziny wielodzietne
(Irlandia, Portugalia, Hiszpania) występuje spadek dzietności.
5/ wśród krajów UE najmniejsza dzietność roku 1999 występowała we
Włoszech (1,19) i w Hiszpanii 1,20.
ZMIANY STRUKTURY DEMOGRAFICZNEJ RODZINY
4
ZMIANA WZORÓW PŁODNOŚCI
W latach 90-tych istotnie zmieniły się wzory płodności. Wystąpiło zjawisko
odkładania urodzenia dziecka na okres późniejszy – maksimum płodności
przesunęło się z 20-24 lat na 26-30 lat, co tłumaczone jest przedłużającą się
edukacją oraz kariera zawodową.
Przeciętny wiek urodzenia
pierwszego dziecka w latach 90-tych
Kraj
Wiek
Hiszpania
30,6 (98 r)
Irlandia
30,5 (98 r)
Włochy
29,8 (96 r)
Szwecja
29,8
Dania
29,6
Finlandia
29,6
Francja
29,3 (98 r)
Niemcy
28,6 (98 r)
Grecja
28,7 (98 r)
POLSKA
26,9
ZMIANY STRUKTURY DEMOGRAFICZNEJ RODZINY
5
WZROST LICZBY OSÓB STARSZYCH W RODZINIE
PROGNOZA LUDNOŚCI POLSKI DO 2030 ROKU
( W % )
WIEK
2005
2010
2015
2020
2025
2030
65 lat i więcej
15,1
16,2
18,5
21,1
22,9
24,0
PROGNOZY SPOŁECZNE PRZEWIDUJĄ WZROST ODSETKA
OSÓB 65-LETNICH I STARSZYCH Z 15,1% W ROKU 2005
DO 24,0% W 2030 ROKU. WYNIKA STĄD, ŻE
CO SZÓSTY POLAK W 2005 ROKU BĘDZIE
NA EMERYTURZE LUB RENCIE
A W 203 CO CZWARTY
RELATYWNE ZMNIEJSZENIE WARTOŚCI DZIECI DLA RODZICÓW
Problem dziecka w rodzinie coraz częściej jest traktowany z punktu
widzenia jego użyteczności. Dziecko stanowi konkurencję dla dóbr
materialnych i inwestycyjnych, a w języku na trwałe zadomowiły się takie
pojęcia jak: „inwestycja w dzieci”, „wieczna skarbonka”.
KOSZTY WYCHOWANIA DZIECKA OD URODZENIA DO
UKOŃCZENIA 20-TEGO ROKU ŻYCIA
„Zapewnienie wszystkich potrzeb dziecka od urodzenia do ukończenia 20-tego
roku życia kosztuje aż 510 tys. złotych. Rezygnując z opłacenia niańki, drogich
ubrań, czy szkoły społecznej możemy zredukować tę kwotę do 280 tys.,
natomiast minimalne potrzeby wychowawcze pochłoną 160 tys.
złotych”(Bielecki J. Rzeczpospolita, 01/06 2004) .
RODZINY NIEPEŁNE
(SAMOTNE MATKI I OJCOWIE,
SAMOTNE DZIECI)
Liczba tego typu rodzin rośnie
Rodziny niepełne wśród ogólnej liczby rodzin
Rok
Odsetek rodzin niepełnych
1970
12,7%
1978
13,4%
1988
15,4%
1995
16,8%
Rodziny niepełne częściej występują w mieście niż na wsi ( w 1995 roku
wśród ogółu rodzin w miastach stanowiły one 18,3% natomiast na wsi
14,4%).
GŁÓWNE PRZYCZYNY POWSTAWANIA
RODZIN NIEPEŁNYCH TO:
śmierć jednego z małżonków – rodziców
(nadumieralność mężczyzn)
narodziny dziecka poza małżeństwem
rozwód
Według statystyk co roku w Polsce przybywa około
100 tys. rodzin niepełnych.
Tworzenie się rodzin niepełnych w Polsce na skutek urodzeń
pozamałżeńskich wykazuje tendencję wzrostową
na początku lat 80-tych ze związków pozamałżeńskich
urodziło się około 5% dzieci,
w 1996 roku – ponad dwukrotnie więcej,
w 2000 roku – 12,1%.
Odsetek urodzeń pozamałżeńskich w wybranych krajach UE w 1999 roku
Kraj
%
Szwecja
55,3
Dania
44,9
Francja
40,0
Wlk. Brytania
38,8
Irlandia
30,9
Austria
30,5
Niemcy
20,0 (98 r.)
Hiszpania
14,5 (98 r.)
Polska
12,1
Włochy
9,2
Grecja
4,0
URODZENIA W LATACH
1980 – 2000
Urodzenia żywe
Lata
Ogółem
Małżeńskie
Pozamałżeńskie
1980
695759
662556
33203
1990
547720
513685
34035
1995
433109
392106
41003
1998
395619
349923
45696
1999
382002
337314
44688
2000
378348
332451
45897
Źródło: Obliczenia na podstawie
Roczników Statystycznych GUS
Tworzenie się rodzin niepełnych na skutek rozwodów
W roku 2000 wskaźnik rozwodów w Polsce na 1000 mieszkańców wynosił
1,1 i był jednym z niższych w krajach Europy.
Rozwody na 1000 ludności w wybranych krajach UE
Rok
Kraj
1995
2000
2002
Wlk. Brytania
2,9
2,9
2,6
Szwecja
2,6
2,4
2,4
Dania
2,5
2,7
2,8
Niemcy
2,1
2,4
2,4
Francja
2,1
2,0
1,9
Polska
1,0
1,1
1,2
Grecja
1,0
1,0
1,1
Hiszpania
0,8
1,0
0,9
Włochy
0,5
0,7
0,7
Ponad pięciokrotnie częściej rozwodzą się małżeństwa zamieszkałe w
miastach niż na wsi.
Najwięcej małżeństw rozwodzi się w ciągu pierwszych dziesięciu lat
trwania małżeństwa (prawie 50% ogólnej liczby rozwodów).
Głównymi przyczynami rozpadu małżeństwa w 1997 roku były:
niezgodność charakteru (wyłącznie 26,0%)
zdrada ( wyłącznie 15,4%)
nadużywanie alkoholu (wyłącznie 14,9%)
naganny stosunek do członków rodziny (wyłącznie 6,6%)
Wskaźniki demograficzne dla krajów Unii Europejskiej i dla Polski w połowie lat 90-tych
Kraj
Dzietność
Małżeństwa
Wiek Żony
Rozwody
Urodzenia
pozamałżeńskie
Samotne
rodzicielstwo
UE
1995
1,42
5,1
26,45
1,91
23,51
12,84
POLSKA
1995
1,61
5,4
23,0
1,0
10,2
7,3
1998
1,43
5,4
23,4
1,1
11,6
b.d.
Ź
ródło: Warzywoda-Kruszyńska W., Krzyszkowski J., „Przemiany składu rodziny
oraz wzorców zaludnienia w Polsce na tle Unii Europejskiej”, Poznań, 2001
„Model rodziny oparty na nierozerwalnym związku małżeńskim, i to
sakramentalnym, z dziećmi w rozlicznych powiązaniach z krewnymi, z
wyraźnym podziałem zadań między kobietę i mężczyznę, jest nadal
dominujący w społeczeństwie polskim, choć obok niego upowszechniają się
także inne formy życia rodzinnego”.
D
yczewski L., Więź między pokoleniami w rodzinie, 2002
Obserwujemy dziś niesamowitą różnorodność związków rodzinnych,
wręcz prawdziwy „kalejdoskop” form życia rodzinnego, który sprawia, że w
wielu krajach wysoko rozwiniętych następuje odejście od społeczeństwa
opartego na rodzinie nuklearnej na rzecz społeczeństwa złożonego z rodzin
alternatywnych.
„Małżeńskie seriale”, rodzina typu „nomadycznego” czy „patchwork
family”, „DINKS-Y”, konkubinat to tylko część z alternatywnych form życia
rodzinnego, która razem z innymi zostanie omówiona w trakcie seminarium, jak
również ich wpływ na zdrowie rodziny.