Akademia Górniczo- Hutnicza
Im. Stanisława Staszica w Krakowie
BADANIE TURBIN WODNYCH
Część 1.Badanie akcyjnej turbiny wodnej – turbina Peltona
Część 2.Badanie reakcyjnej turbiny wodnej – turbina Francisa
Prowadzący:
mgr inż. Tomasz Siwek
1. Wprowadzenie
1.1. Zasady wykorzystania energii wodnej
Ruch wody rzeki jest wywołany pochyleniem jej koryta, w wyniku czego siły
ciężkości wody powodują jej przepływ. W warunkach naturalnych część energii ruchu
wody (energii cieku) jest zużywana na tarcie o koryto, rozmywanie brzegów,
przenoszenie rumowiska, pokonywanie oporów przy zmianie kierunku przepływu itp.;
pozostała część jest przy swobodnym przepływie rzeki tracona. Energia cieku może
być w znacznym stopniu wykorzystana przez zmniejszenie oporów przepływu i
zmniejszenie jego prędkości, przy jednoczesnym odpowiednim spiętrzeniu rzeki.
Jeżeli na pewnym odcinku rzeki l(rys.1.) jej spad wynosi:
𝐻
𝑟
= 𝑧
1
− 𝑧
2
gdzie z
1
oraz z
2
— wzniesienia początku i końca odcinka rzeki w metrach, to przy
swobodnym przepływie spad ten będzie miarą straconej energii cieku. Po
przegrodzeniu
rzeki w końcu rozpatrywanego odcinka zaporą 2 poziom rzeki przed
zaporą podnosi się prawie do korony zapory. Spad statyczny H
st
elektrowni 3 (spad
brutto) jest różnicą poziomów górnej i dolnej wody i może być wykorzystany do
uruchomienia turbiny wodnej. Straty spadu
∆𝐻 = 𝐻
𝑟
− 𝐻
𝑠𝑡
Rys.1. Schemat energetycznego wykorzystania rzeki 1
— zbiornik, 2 — budowla
piętrząca, 3 — elektrownia
wynikają z konieczności utrzymania ruchu wody i pokonania oporów przepływu w
zbiorniku i przewodach doprowadzających wodę do elektrowni. Energia zawarta w
spadzie H
s t
została uzyskana dzięki zmniejszeniu prędkości i strat w przepływie
przed zaporą, wskutek powiększenia się koryta w głąb i wszerz. Spad
wykorzystywany w turbinach elektrowni nazywamy
spadem użytecznym (spad
netto),
uwzględniający różnice prędkości strumienia na wlocie i wylocie turbiny oraz
straty
h
występujące w trakcie przepływu przez budowle i urządzenia elektrowni:
𝐻
𝑢
= 𝐻
𝑠𝑡
+
𝑣
1
2
− 𝑣
2
2
2𝑔
− ∆ 𝑙𝑢𝑏 𝐻
𝑢
= 𝑝
𝑐𝑔
− 𝑝
𝑐𝑑
Spadek użyteczny możemy wyrazić również przez różnicę ciśnień całkowitych w
króćcu wlotowymp
cg
i wylotowym turbiny p
cd
.
Zadaniem elektrowni wodnej
jest zamiana energii potencjalnej spiętrzonej wody na
energię mechaniczną (w turbinie wodnej), a następnie na energię elektryczną (w
prądnicy). Moc cieku (moc hydrauliczna)P
hyd
,
która teoretycznie mogłaby być
zamieniona na energię elektryczną, równa się
𝑃
𝑦𝑑
= 𝜌𝑔𝑄𝐻
𝑢
gdzie: Q
— strumień objętości (natężenie przepływu objętości) wody, tj. przełyk
elektrowni
(przełyk turbiny).
Moc elektrowni wodnej P,
wykorzystującej rozpatrywany odcinek rzeki, jest
mniejsza od P
hyd
wskutek różnego typu strat występujących w procesie przetwa-
rzania energii i wynosi:
𝑃 = 𝜂
𝑒
𝑃
𝑦𝑑
gdzie
e
— sprawność elektrowni, równa iloczynowi sprawności poszczególnych
urządzeń: turbiny
t
,
prądnicy
g
i transformatora
tr,
czyli
𝜂
𝑒
= 𝜂
𝑡
𝜂
𝑔
𝜂
𝑡𝑟
Wartości poszczególnych sprawności wynoszą przeciętnie:
t
= 0,88
÷0,93;
g
= 0,95
÷0,98;
tr
= 0,97
÷0,995.Wyższe wartości odnoszą się do maszyn dużej mocy.
Sprawność elektrowni zawiera się więc w granicach
e
= 0,84
÷ 0,875; we
wstępnych obliczeniach przyjmuje się na ogół
e
= 0,85.
M
oc elektrowni jest zależna od spadu i przełyku. Spad elektrowni zależy od
war
unków topograficznych doliny rzeki oraz rozwiązania stopnia wodnego i decyduje
o charakterze elektrowni. Przełyk elektrowni ma zasadniczy wpływ na wymiary turbin
i budynku elektrowni oraz na wielkość budowli hydrotechnicznych doprowadzających
wodę do elektrowni. Dobór tej wielkości jest uzależniony od zakresu przepływów
wody w rzece, sposobu zagospodarowania rzeki oraz od charakteru pracy
elektrowni.
Ilość wody w rzekach zmienia się w ciągu roku, jak również w okresach
dłuższych. Intensywność wahań stanu wody w rzekach zależy od wielu czynników,
jak: źródło zasilania rzeki (jezioro, lodowiec, woda gruntowa), charakter terenu
(równina, góry), charakter gruntu dorzecza (piaszczysty, gliniasty, skalisty), ilość
opadów w ciągu roku itp. Na podstawie wieloletnich obserwacji możnaprzewidzieć
stany wody w rzekach, zwane stanami przepływu. Przy określaniu zasobów
energetycznych rzeki oznacza się tzw. przepływy 50% i 95%. Przepływem 50% (lub
95%) nazywa się taki przepływ, który trwa 50% (lub 95%) rozpatrywanego czasu
obserwacyjnego. Wartości te są uwzględniane przy wyborze przepływu
obliczeniowego (przełyku).
Wybór maksymalnego przepływu spowodowałby w okresie małych
przepływów niepełne zasilanie turbin i uniemożliwił ich pracę; przyjęcie minimalnego
przepływu pociągnęłoby za sobą konieczność upuszczenia przez zaporę nadmiaru
wody w okresie zwiększonych przepływów i tym samym nieekonomiczną pracę
elektrowni. Przy wyborze przełyku trzeba też kierować się możliwościami przejęcia
przez zbiornik wód powodziowych.
Nie mniej
złożone jest zagadnienie doboru spadu. Z punktu widzenia
energetyki korzystny jest spad jak największy. Jednakże im wyższy jest przewidziany
spad, tym większa powinna być wysokość zapory spiętrzającej, a tym samym
większe obszary przed zaporą będą zalane wodą. Wysokie spiętrzenie wody
wymaga też wzmocnienia wałów ochronnych, zabezpieczających sąsiadujące
obiekty. Jak więc widać, nadmierne zwiększenie spadu może okazać się
nieekonomiczne. Ostatecznego doboru przełyku i spadu dokonuje się na podstawie
grunto
wnej analizy ekonomicznej szeregu wariantów.
Elektrownie wodne mogą być budowane jako pojedyncze obiekty,
wykorzystujące tylko pewien odcinek rzeki, lub jako szereg wzajemnie powiązanych
elektrowni, wykorzystujących całą rzekę lub jej części i nazywany kaskadą rzeki.
Kaskadowe wykorzystanie rzeki ma szereg istotnych zalet, łagodząc wymienione
wyżej trudności.
1.2. Rodzaje elektrowni wodnych
a.
W zależności od spadu w warunkach polskich rozróżniamy elektrownie
niskiego spadu H < 15 m, średniego spadu 15 < H < 50 m i wysokiego spadu
H > 50 m.
b.
W zależności od czasu pracy w ciągu roku w układzie elektroenergetycznym
elektrownie wodne dzieli się na podstawowe, podszczytowe i szczytowe.
c.
Sposób rozwiązania hydrotechnicznego pozwala wyróżnić elektrownie przy-
jazowe (przyzaporowe) oraz elektrownie derywacyjne.
W przyzaporowej elektrowni wodnej (rys. 2
) całe urządzenie jest umieszczone
w jednej budowli, bezpośrednio w korycie rzeki. Sama elektrownia może stanowić
przedłużenie zapory przegradzającej rzekę i wtedy spełnia dodatkowo funkcję
zapory, może być również wzniesiona przy zaporze od strony dolnej wody 9 i wtedy
budynek elektrowni nie przenosi naporu wody górnej 3. Budynek elektrowni 1 wznosi
się przy zaporze od strony dolnej wody. Wodę do turbiny 6 doprowadza się przez
zabezpieczone kratami otwory w zaporze 2, zamykane zasuwą 4, oraz przez kanał
dopływowy 5. Z turbiny woda przechodzi do koryta rzeki przez rurę ssawną 8.
Rys.2. Schemat elektrowni wo
dnej przyzaporowej przepływowej
1
— budynek elektrowni, 2 — zapora, 3 — górna woda, 4 — zasuwa, 5 — kanał dopływowy,
6
— turbina, 7 — prądnica, 8 — rura ssawna, 9 — dolna woda, 10 — transformator
Bezpośrednio sprzężona z turbiną prądnica 7 zamienia energię mechaniczną
z turbiny na energię elektryczną, odprowadzaną do sieci przez transformator 10.
W elektrowni derywacyjnej (rys.
3) zapora 3 spiętrza wodę 1 i przez ujęcie 4
odprowadza ją do kanału derywacyjnego 6 o łagodnym spadku. Na końcu kanału
tworzy się zbiornik 7 górnej wody, która rurociągami ciśnieniowymi 8 jest
doprowadzana do turbin umieszczonych w budynkach elektrowni 9,a następnie
kanałem odpływowym 10 do naturalnego koryta rzeki 11. Przepływ starym korytem 5
na odcinku między zaporą i budynkiem elektrowni ma miejsce w przypadku
upuszczenia wody przez przelewo
wą część zapory 2 z pominięciem turbin.
Elektrownie derywacyjne są zwykle budowane na rzekach górskich.
Rys.3. Elektrownia wodna derywacyjna
1
— górna woda, 2 — przelew zapory, 3 — zapora, 4 — ujęcie, 5 — stare koryto, 6
— kanał derywacyjny, 7 — zbiornik górnej wody, 8 — rurociągi ciśnieniowe, 9 —•
elektrownia, 10
— kanał odpływowy, 11 — naturalne koryto rzeki
d.
W zależności od sposobu wykorzystania zasobów wodnych elektrownie
można podzielić na przepływowe i zbiornikowe. Elektrownie przepływowe są
przezn
aczone do pracy ciągłej (podstawowej. Elektrownie zbiornikowe pracują
głównie jako szczytowe. W okresie poza szczytami obciążenia woda jest tu
gromadzona w zbiorniku górnym przez naturalny napływ lub pompowanie
(elektrownie szczytowo-pompowe) i wykorzystyw
ana w szczycie obciążenia.
e.
Istnieją też możliwości wykorzystania energii wód morskich przejawiającej się
w wahaniach poziomu wody, w procesie falowania, w prądach morskich; w
strefach tropikalnych dodatkowe źródło energii może stanowić różnica
temperatury
górnych i dolnych warstw morza. W tej dziedzinie istnieją
rozwiązania francuskie w postaci elektrowni pływów morskich u brzegów
Atlantyku. Elektrownia Rence
jest zainstalowana w zaporach odgradzających
zatokę od morza, a jej turbiny są dostosowane do pracy przy obu kierunkach
przepływu, tj. zarówno podczas przypływu, jak i odpływu morza. Morze
Bałtyckie wykazuje bardzo słabe ruchy poziomu wywołane pływami, nie
stanowi więc istotnego zasobnika energetycznego.
Z
asoby energetyczne rzek polskich są niewielkie, a warunki do budowy
elektrowni wodnych
— niekorzystne, w dodatku tam, gdzie przepływ wody jest duży,
np. w średniej i dolnej Wiśle, nie ma warunków do spiętrzania wody i przeciwnie —
na Podkarpaciu są warunki do uzyskania większych spadów, ale przepływy są słabe
i nieregularne.
Istotne moce osiągane są tylko w elektrowniach szczytowo
pompowych, których zasadniczą rolą jest regulacja systemu elektro-energetycznego.
Do największych krajowych elektrowni wodnychnależą: Elektrownia Wodna
Żarnowiec (szczytowo-pompowa) — 716 MW, Elektrownia Porąbka-Żar (szczytowo-
pompowa)
— 500 MW, Włocławek (przepływowa) o mocy 160 MW, Solina
(przepływowo-szczytowo-pompowa) — 136 MW, Dychów — 80 MW,Elektrownia
Czorsztyn-Niedzica-
Sromowce Wyżne (przepływowo-szczytowo-pompowa)— 100
MW,
Żydowo (szczytowo-pompowa) —150 MW,. Dla porównania — moc wielkich
elektrowni wodnych na rzekach syberyjskich w Rosji wynosi 5000 MW
—Krasnojarsk
na Jeniseju, 4500 MW
— Brack na Angarze.
Poza turbinami i prądnicami, stanowiącymi zasadnicze wyposażenie
elektrowni
, jest jeszcze wiele innych urządzeń koniecznych do ich prawidłowej pracy.
Dla podwyższenia napięcia wytwarzanego prądu, niezbędnego do przesyłu na
dalsze odległości, instalowane są transformatory, zwykle w otwartej (odkrytej)
rozdzielni. Wyposażenie pomocnicze obejmuje: zamknięcia na doprowadzeniach i
odprowadzeniach wody (zasuwy lub zawory, zastawki remontowe); kraty i
urządzenia do ich oczyszczania instalowane na wlocie do kanału dopływowego jako
zabezpieczenie przed dostaniem się większych zanieczyszczeń, urządzenia
dźwigowe do obsługi maszyn i zasuw, instalację sprężonego powietrza i olejową,
urządzenia kontrolno-pomiarowe oraz do regulacji i sterowania.
1.3. Turbiny wodne
Określenie turbozespół wodny obejmuje całość urządzenia służącego do prze-
miany energii wody na energię elektryczną. Przedstawiony na rys.4 turbozespół
wodny składa się z dwóch zasadniczych maszyn: turbiny wodnej i bezpośrednio
sprzęgniętej z nią prądnicy (generatora). Przy małych mocach możliwy jest napęd
prądnicy za pośrednictwem przekładni, zwykle zębatej.
Rys.4.
Turbozespół elektrowni wodnej niskospadowej przepływowej z turbiną Kapłana [4]
1
— kraty wlotowe, 2 — spirala jako komora wlotowa, 3 — łopatki wsporcze, 4 — aparat
kierowniczy z łopatkami kierowniczymi, 5 — wirnik, 6 — rura ssawna, 7 — wał, 8 — wirnik
generatora, 9
— stojan generatora, 10 — wzbudnica, 11 — łożysko prowadzące dolne, 12 —
łożysko prowadzące górne, 13 — łożysko wzdłużne (oporowe), 14 — wnęki na zastawki
remontowe, 15
— główna suwnica montażowa, 16 — suwnice pomocnicze, 17 — maszyna
do czyszczenia krat
Turbina wodna (typu Kaplana) przedstawiona na rys
.4 składa się z
następujących zespołów: właściwej maszyny, stanowiącej konstrukcję mechaniczną,
spirali doprowadzającej wodę do turbiny, rury ssawnej odprowadzającej wodę z
wirnika turbiny oraz układu regulacji. Istnieją też rozwiązania turbin wodnych bez
spirali lub rury ssawnej, w których doprowadzenie i odprowadzenie wody z wirnika
odbywa się w odmienny sposób.
Generator z rys.
4 składa się z następujących zespołów: stojana i wirnika,
ułożyskowania części wirujących, układu wzbudzenia i układu chłodzenia.
W turbozespole woda dopływa przez kraty wlotowe 1, a następnie przechodzi
przez spiralę 2, łopatki wsporcze 3 do aparatu kierowniczego 4 z ruchomymi
łopatkami kierowniczymi, służącymi do regulacji przełyku turbiny. Z kierownicy woda
wpływa do wirnika turbiny 5, przekazując mu swoją energię, i wypływa przez rurę
ssawną 6. Wirnik turbiny przekazuje z kolei energię mechaniczną poprzez wał
turbozespołu 7 na wirnik prądnicy 8. Wirnik turbiny, wał, wirnik prądnicy oraz
ewentualnie osadzony nad nim wirnik wzbudnicy 10, stanowią część wirującą
turbozesp
ołu. Wał turbiny jest ułożyskowany bezpośrednio przy wirniku w łożysku 11
turbiny, stanowiącym dolne łożysko prowadzące. Górne łożysko poprzeczne —
łożysko prądnicy 12 —jest umieszczone pod lub nad prądnicą; niekiedy istnieją dwa
prowadzące łożyska prądnicy umieszczone z obu stron jej wirnika. Napór osiowy,
wynikający z ciężaru części wirującej i naporu hydraulicznego na wirnik turbiny, jest
przejmowany przez łożysko wzdłużne 13, zwane łożyskiem oporowym. Łożysko to
może znajdować się nad prądnicą lub tuż pod nią i wtedy jest często umieszczone
na konstrukcji opartej na pokrywie turbiny.
1.3.1. Parametry pracyturbin wodnych
a)
Moc użyteczna (efektywna) turbiny P
u
–moc mechaniczna na wale turbiny,
możliwa do wykorzystania do produkcji energii elektrycznej, odebrana od
mocy cieku za pomocą organu roboczego (wirnika).
𝑃
𝑢
= 𝑀𝜔
Gdzie: M - moment na wale ,
ω-prędkość kątowa.
b)
Sprawność całkowita turbiny η
t
–stosunek mocy użytecznej do mocy
hydraulicznej cieku zdefiniowanej w punkcie 1.1.:
𝜂
𝑡
=
𝑃
𝑢
𝑃
𝑦𝑑
Sprawność całkowita turbiny uwzględnia straty:
objętościowe (wolumetryczne),
v
– związana z nieszczelnościami i przepływami
ubocznymi,
hydrauliczne
h
–obejmujące straty energii płynu na skutek zjawisk
przepływowych (straty tarcia, mieszania, oderwania itp.),
mechaniczne
m
–straty w łożyskach i przekładniach.
Możemy więc wyrazić sprawność całkowitą iloczynem:
𝜂
𝑡
= 𝜂
𝑣
𝜂
𝜂
𝑚
c)
Przełyk turbiny Q – odpowiada objętościowemu natężeniu przepływu przez
turbinę i jest równy iloczynowi prędkości w króćcu dolotowym (górnym) i polu
przekroju króćca dolotowego turbiny (odpowiednio dla przewodu
odpływowego/dolnego):
𝑄 = 𝐴
𝑔
𝑣
𝑔
= 𝐴
𝑑
𝑣
𝑑
d)
Prędkość obrotowa n przy współpracy z generatorem synchronicznym –
wynika z prędkości obrotowej generatora synchronicznego i przy
bezpośrednim sprzęgnięciu turbiny z prądnicą o liczbie par biegunów p (przy
częstotliwości sieci 50Hz) wynosi:
𝑛 =
3000
𝑝
𝑜𝑏𝑟/𝑚𝑖𝑛
W przypadku
zastosowania przekładni należy tu jeszcze uwzględnić jej
przełożenie. Prędkość obrotowa jest w trakcie pracy turbin wodnych w
elektrowniach wpiętych do krajowego systemu energetycznego stała.
e)
Wyróżnik szybkobieżności n
sp
jest to wskaźnik porównawczy, wprowadzony
dla porównywania i ułatwienia właściwego doboru różnych typów wirników
turbin wodnych do różnych spadów i mocy, określony jako:
𝑛
𝑠𝑝
= 1,17
𝑛 𝑃
𝑢
𝐻
𝑠𝑡
5
4
Gdzie:
n – w [obr/min], P
u
– w [kW], H
st
– w [m]
1.3.2. Rodzaje turbin wodnych
Obecnie są stosowane następujące systemy turbin wodnych, nazywane od nazwisk
konstruktorów (podano też orientacyjne zakresy spadów i wyróżników
szybkobieżności):
Rodzaj turbiny
Wysokość spadu H [m] Wyróżnik szybkobieżności n
sp
Peltona
300-2000
2-35
Francisa
25-500
50-450
Deriaza
13-300
250-500
Kaplana
3-80
300-1000
Rys.5.
Kształty wirników turbin wodnych różnych systemów, zależnie od wyróżnika
szybkobieżności: a, b) turbiny Peltona, c, d, e) turbiny Francisa, f, g) turbiny Kaplana
W ramach systemu turbiny występują różne typy, charakteryzujące się wyróżnikiem
szybkobieżności lub też układem turbozespołu. Turbiny poszczególnych systemów
nazywa się szybkobieżnymi, średniobieżnymi i wolnobieżnymi, zależnie od
względnej wartości n
sp
w stosunku do wartości granicznych dla tego systemu turbin.
Kształty wirników turbin różnych systemów w zależności od wyróżnika
sz
ybkobieżności pokazano na rys. 5. Średnice wirników turbin wodnych mogą być
znaczne, dochodzące do kilkunastu metrów, a osiągane moce do kilkuset MW.
a) Turbina Peltona
Turbiny Peltona są stosowane na największe spady. Dwudyszową turbinę Peltona
przedstawiono na rys. 6. Woda jest tu doprowadzana do wirnika 1 dwiema dyszami
5, odgr
ywającymi rolę wieńca kierowniczego turbiny. Strumień wody wypływający z
każdej z dysz uderza w łopatki wirnika w kształcie czarek (rys.5 a i b). Czarki są
ukształtowane w ten sposób, że rozdzielają strumień na dwie części i jednocześnie
odchylają go w kierunku przeciwnym do kierunku prędkości obwodowej prawie o
180° (w praktyce około 165°). Dzięki temu energia kinetyczna strugi jest
przekazywana wirnikowi. Turbina może mieć jedną lub szereg dysz (w przykładzie
dwie). Po spłynięciu z czarki woda opada grawitacyjnie w komorze wirnika i jest
odprowadzana do wody dolnej. Strumień objętości wody, a więc i moc turbiny,
można regulować w sposób ciągły, przesuwając osiowo iglicę 4, co zmienia przekrój
wylotowy dyszy z możliwością całkowitego jej zamknięcia. Odchylacz strumienia 6
umożliwia szybkie przerwanie działania strumienia wody na wirnik przez odchylenie
go od wirnika. Turbina Peltona jest rzadkim obecnie przykładem turbiny czysto
akcyjnej, w której zwiększenie prędkości czynnika ma miejsce tylko w wieńcu
kier
owniczym, natomiast w wirniku następuje zmiana krętu wyłącznie przez
odchylenie strumienia. Pozostałe systemy turbin wodnych dotyczą turbin
reakcyjnych.
Rys. 6. Dwudyszowa turbina Peltona
1
— wirnik, 2 — obudowa wirnika, 3 — zbieracz wody, 4 — iglica, J — dysza, 6 — odchylacz
strumienia, 7
— rurociąg zasilający
Teoretyczna analiza osiągów turbiny Peltona
Turbina Peltona
należy do grupy maszyn przepływowych oopierających swoją
zasadę działania o zmianę krętu czynnika roboczego. Struga rozpędzona w dyszy
opływa łopatki specjalnie oprofilowane i zamocowane na obwodzie koła. Na
łopatkach struga rozdziela się na dwie, które odwracają swój bieg o kąt
2
~
165°.
Dzięki temu struga wytraca prawie całą energię kinetyczną i grawitacyjnie spływa do
kanału. Reakcja dynamiczna strugi wytwarza moment obrotowy na waleobliczany z
zasady zachowania krętu:
𝑀𝑑𝜏
2
1
= 𝑑𝐾
2
1
Analizując sytuację przedstawioną na rysunku 7, po prostych podstawieniach i
przekształceniach matematycznych dostajemy ostateczny wzór na moment
teoretyczny na wale:
𝑀 = 𝜌𝑄𝑟(𝑣 − 𝑢)(1 − 𝑐𝑜𝑠𝛽
2
)
Moc teoretyczna wynosi:
𝑁 = 𝑀𝜔
Gdzie:v
— prędkość bezwzględna strugi na wylocie z dyszy, u=
r
— prędkość
obwodowa na promieniu r;
jest prędkością kątową wirnika. Maksimum mocy
występuje, gdy u = v/2. Prędkość bezwzględna zależy od rozporządzalnej różnicy
poziomów H (wzór Torricellego):
𝑣 = 𝜑 2𝑔𝐻
Gdzie: Współczynnik kontrakcji φ=0,92 - 0,98.
Rys.7.
Zasada działania turbiny Peltona
b) Turbina Francisa
W turbinie reakcyjnej Francisa (rys.8.a.)
struga wody wypływa z łopatek
kierowniczych, gdzie uzyskuje znaczny kręt względem osi obrotu, i wpływa do
kanałów międzyłopatkowych na obwodzie wirnika (rys. 8.b.). W obrębie wirnika kręt
(i prędkość styczna) ulega redukcji, co ma swój równoważnik dynamiczny w
momencie obrotowym i
w mocy, przekazywanej do generatora. Wypływ z wirnika
odbywa się promieniowo i przy nadciśnieniu. Dopiero w rurze ssawnej ciśnienie
wzrasta do atmosferycznego, kosztem energii kinetycznej.
a)
b)
Rys. 8.Turbina Fracisa a) widok wirnika turbiny, b) schemat ideowy
Zaletom turbin Fracisa ( i jej modyfikacji tj. turbiny Derioza) jest jej odwracalne
działanie, co determinuje ich przeznaczenie do elektrowni szczytowo-pompowych. W
szczycie energetycznym pracują jako turbiny - oddając moc do systemu
elektroenergetycznego, a poza szczytem pracują jako pompy obciążając system.,
celem jego regulacji.
Teoretyczna analiza osiągów turbiny Fracisa
Na rysunku 9 przedstawiono analizę kinematyki przepływu wody przez turbinę
Fracisa. Turbina ta należy do maszyn przepływowych krętnych, więc o przyroście
energii na wale maszyny decyduje zmiana
krętu czynnika w wirniku i kierownicach
maszyny.
Rys. 9.
Analiza przepływu przez turbinę Fracisa a)schemat ideowy kierownic i wirnika, b)
kinematyka przepływu
Zgodnie z zasadą zachowania krętu możemy zapisać zależność na moment
generowany przez płyn na wale wirnika:
𝑀𝑑𝜏
2
1
= 𝑑𝐾
2
1
i podzieleniu przez
Δt otrzymujemy:
𝑀 = 𝐾
1
− 𝐾
2
= 𝑚 ∙ 𝑣
1
∙ 𝑙
1
− 𝑚 ∙ 𝑣
2
∙ 𝑙
2
= 𝑚 ∙ 𝑣
1
∙ 𝑙
1
− 𝑣
2
∙ 𝑙
2
gdzie:
𝑀 - moment obrotowy,
𝐾
2
- strumi
eń krętu czynnika u wylotu,
𝐾
1
-
strumień krętu czynnika u wlotu,
𝑚 - strumień masy,
𝑣
2
, 𝑣
1
-
prędkość gazu u wylotu i wlotu wirnika,
𝑙
2,
𝑙
1
-
odległość prędkości od osi wirnika (normalna do kierunku działania
prędkości).
Z relacji trygonometryczny
ch przedstawionych na rysunku 9 wynikają następujące
zależności:
𝑙
2
= 𝑟
2
∙ 𝑐𝑜𝑠 𝛼
2
, 𝑙
1
= 𝑟
1
∙ 𝑐𝑜𝑠 𝛼
1
Po podstawienia do równania na moment otrzymujemy:
𝑀 = 𝑚 ∙ 𝑣
1
∙ 𝑟
1
∙ 𝑐𝑜𝑠 𝛼
1
− 𝑣
2
∙ 𝑟
2
∙ 𝑐𝑜𝑠 𝛼
2
.
Z trójkątów prędkości na wlocie i wylocie do wirnika wynika, że:
𝑣
2𝑢
= 𝑣
2
∙ 𝑐𝑜𝑠𝛼
2
, 𝑣
1𝑢
= 𝑣
1
∙ 𝑐𝑜𝑠 𝛼
1
i dalej:
𝑀 = 𝑚 ∙ 𝑣
1𝑢
∙ 𝑟
1
−𝑣
2𝑢
∙ 𝑟
2
.
Chcąc przejść na wymiar mocy mnożymy obydwie strony równania przez prędkość
obrotową ω:
𝑁
𝑢𝑡 ∞
= 𝑀 ∙ 𝜔 = 𝑚 ∙ 𝜔 𝑣
1𝑢
∙ 𝑟
1
−𝑣
2𝑢
∙ 𝑟
2
= 𝑚 ∙ 𝑣
1𝑢
∙ 𝑢
1
− 𝑣
2𝑢
∙ 𝑢
2
,
bowiem
𝑢
2
= 𝑟
2
∙ 𝜔, 𝑢
1
= 𝑟
1
∙ 𝜔
Moc
dostarczoną na wał turbiny wyrazić możemy iloczynem strumienia masy i pracy
jednostkowej:
𝑁
𝑢𝑡 ∞
= 𝑚 ∙ 𝑙
𝑢𝑡 ∞
,
z czego wynika, że praca jednostkowa jest rówan:
𝑙
𝑢𝑡 ∞
= 𝑣
1𝑢
∙ 𝑢
1
− 𝑣
2𝑢
∙ 𝑢
2
Jest to pierwsz
a, podstawowa postać równania maszyn przepływowych, zwana
również równaniem Eulera. Poszczególne indeksy mówią, że jest to jednostkowa
praca użyteczna, teoretyczna dla nieskończonej liczby łopatek. W wirniku
rzeczywistym występuje skończona ilość łopatek. Fakt ten uwzględnia się za pomocą
sprawności hydraulicznej (przepływowej) turbiny:
𝜂
=
𝑁
𝑢𝑡 ∞
𝜌𝑔𝑄𝐻
𝑇
Gdzie:
𝐻
𝑇
– spadek wysokości ciśnienia hydraulicznego w turbinie (kierownice +
wirnik) .
Przenalizujmy wpływ ustawienia kierownic na prędkość obrotową wirnika przy
zmiennym przełyku turbiny:
Na wlocie prędkość bezwzględna ma składową styczną do kierunku obwodowego
𝑣
1𝑢
i normalną (promieniową ) 𝑣
1𝑛
. Wektor prędkości bezwzględnej odchylony jest od
kierunku obwodowego zgodnie z kątem ustawienia kierownic tj. kątem 𝛼
1
, zatem:
𝑣
1𝑢
= 𝑣
1𝑛
𝑐𝑡𝑔 ∝
1
Z trójkąt prędkości wynika, że:
𝑣
1𝑢
= 𝑢
1
+ 𝑣
1𝑛
𝑐𝑡𝑔𝛽
1
.
Prędkość promieniową możemy wyrazić przez przepustowość (przełyk) Q oraz pole
przekroju wlotowego wirnika:
𝑣
1𝑛
=
𝑄
2𝜋𝑟
1
𝑏
1
Ostatecznie:
𝑣
1𝑛
𝑐𝑡𝑔 ∝
1
= 𝑢
1
+ 𝑣
1𝑛
𝑐𝑡𝑔𝛽
1
𝑐𝑡𝑔 ∝
1
=
𝑢
1
𝑣
1𝑛
+ 𝑐𝑡𝑔𝛽
1
𝑐𝑡𝑔 ∝
1
=
𝜔𝑟
1
𝑣
1𝑛
+ 𝑐𝑡𝑔𝛽
1
𝑐𝑡𝑔 ∝
1
=
𝜔2𝜋𝑟
1
2
𝑏
1
𝑄
+ 𝑐𝑡𝑔𝛽
1
∝
1
= 𝑎𝑟𝑐𝑐𝑡𝑔
𝜔2𝜋𝑟
1
2
𝑏
1
𝑄
+ 𝑐𝑡𝑔𝛽
1
Ostatni wyrażenie jest algorytmem regulacji kąta ustawienia łopatek przy zmiennym
przełyku turbiny. Daje możliwość kontroli prędkości obrotowej wału turbiny, poprzez
zmianę krętu czynnika wlotowego. W przypadku pracy turbiny w systemie
elektroenergetycznym. Utrzymanie stałej prędkości obrotowej wału turbiny jest
konieczne do synchronizacji gener
atora z siecią.
2. Instrukcja
– Turbina Peltona
2.1.
Cel ćwiczenia
Celem ćwiczenia jest zbadanie podstawowych wielkości charakteryzujących
pracę turbiny Peltona oraz ich związków z osiągami turbiny.
2.2.
Obiekt badań i schemat stanowiska pomiarowego
Rys.8.Turbina Peltona zamontowana w Laboratorium KMCiP (1-
koło pasowe, 2 -
czujnik ciśnienia hydrostatycznego wody, 3-ręczna regulacja obciążenia
(opcjonalnie), 4-regulacja
przymknięcia dyszy natryskowej, 5-dysza, 6-króciec
przyłączeniowy, 7-przewód sygnału z przetwornika ciśnienia.
Rys.9.Schemat ideowy stanowiska (1-turbina, 2
–zawór regulacyjno-odcinający, 3-
pompa wytwarzająca wysokość dyspozycyjną, 4-zbiornik wody, B-układ hamujący (n-
pomiar obrotów, M
d
-pomiar momentu na wale , F - pomiar temperatury wody, P-
pomiar ciśnienia hydrostatycznego wody.
2.3.
Przebieg ćwiczenia – pomiary
2.3.1. Wyznaczanie kompletu charakterystyk wymiarowych turbiny Peltona
Zadaniem jest wyznaczenie charakterystyk
turbiny Peltonajako zależności mocy
użytecznej, sprawności całkowitej, momentu, przełyku i mocy hydraulicznej od
obrotów turbiny. Należy wyznaczyć pięć charakterystyk dla różnych ustawień dyszy
natryskowej (dane ustawienie odpowiada wybranemu spadowi hydrostatycznemu).
Ustaw. Dyszy / Spad
[m]
………….
Nr
pomiaru
Przełyk
𝑄 [𝑙
⁄ 𝑚𝑖𝑛]
Moment
na wale
[Nm]
Moc
użyteczna
𝑃
𝑢
[𝑊]
Moc
hydrauliczna
𝑃
𝑦𝑑
[𝑊]
Sprawność
całkowita
𝜂
𝑡
Obroty
n
[1/min]
1.
…………. …………. ………….
………….
………….
2.
…………. …………. ………….
………….
………….
…
2.4.
Opracowanie wyników
Grupa ćwiczeniowa dostaje wyniki w formie danych cyfrowych celem
zaimportowania do programu umożliwiającego ich dalszą obróbkę np. MS Excel,
Matlab.
Opracowanie graficzne powinno zawierać:
a.
Porównanie na jednym wykresie wyników pomiarów z punktu 2.3.1.
ujętych w formie charakterystyk celem pokazania wpływu zmiany
wysokości dyspozycyjnej na ich kształt i przebieg.
o Wykres 1: 𝜂
𝑡
= 𝑓(𝑛 ) dla wszystkich badanych spadów,
o Wykres 2: 𝑀, 𝑃
𝑦𝑑
, 𝑃
𝑢
= 𝑓(𝑛 ) dla wszystkich badanych spadów
b.
Wykreślenie na jednym wykresie zależności maksymalnej możliwej
sprawności całkowitej i maksymalnej możliwej mocy użytecznej od
wysokości dyspozycyjnej (spadu) tj. 𝑃
𝑢𝑚𝑎𝑥
, 𝜂
𝑡𝑚𝑎𝑥
= 𝑓(𝐻 ). Wielkości te
ustalić na podstawie charakterystyk z punktu 2.4.a.
c.
Wykreślenie na jednym wykresie zależności maksymalnej możliwej
sprawności całkowitej i maksymalnej możliwej mocy użytecznej od
wyróżnika szybkobieżności turbiny tj. 𝑃
𝑢𝑚𝑎𝑥
, 𝜂
𝑡𝑚𝑎𝑥
= 𝑓(𝑛
𝑠𝑝
) (definicja
wyróżnika w punkcie 1.3.e – pamiętać o odpowiednim przeliczeniu
jednostek do wyróżnika). Wielkości te ustalić na podstawie
charakterystyk z punktu 2.4.a.
2.5. Sprawozdanie
Sprawozdanie wykonane odręcznie bądź komputerowo w grupach 3 osobowych,
powinno zawierać:
Tabelę informacyjną (zgodnie z załącznikiem do instrukcji),
Cel ćwiczenia,
Schemat stanowiska pomiarowego,
Opracowanie wyników pomiarów zgodnie z wytycznymi punktem 2.4,
Wnioski wynikające z przeprowadzonego ćwiczenia (interpretacja wykresów
z
punktu 2.4, własne uwagi i spostrzeżenia)
3. Instrukcja
– Turbina Francisa
3.1.
Cel ćwiczenia
Celem ćwiczenia jest zbadanie podstawowych wielkości charakteryzujących
pracę turbiny Francisa oraz ich związków z osiągami turbiny.
3.2.
Obiekt badań i schemat stanowiska pomiarowego
Rys.8.Turbina Francisa zamontowana w Laboratorium KMCiP (1-
koło pasowe, 2 -
czujnik ciśnienia hydrostatycznego wody, 3-ręczna regulacja obciążenia
(opcjonalnie), 4-
króciec przyłączeniowy, 5-przewód sygnału z przetwornika ciśnienia,
6-
przewód wylotowy, 7-wirnik turbiny, 8-kierownice, 9-regulacja kąta ustawienia
kierownic.
Rys.9.Schemat ideowy stanowiska (1-turbina, 2
–zawór regulacyjno-odcinający, 3-
pompa wytwarzająca wysokość dyspozycyjną, 4-zbiornik wody, B-układ hamujący (n-
pomiar obrotów, M
d
-pomiar momentu na wale , F - pomiar temperatury wody, P-
pomiar ciśnienia hydrostatycznego wody.
3.3.
Przebieg ćwiczenia – pomiary
3.3.1. Wyznaczanie kompletu charakterystyk wymiarowych turbiny Francisa
Zadaniem jest wyznaczenie charakterystyk turbiny Francisa
jako zależności
mocy użytecznej, sprawności całkowitej, momentu, przełyku i mocy hydraulicznej od
obrotów turbiny. Należy wyznaczyć komplet charakterystyk przepływowych dla
różnych ustawień kąta kierownic.
Ustawieniekierownic
………….
Nr
pomiaru
Przełyk
𝑄 [𝑙
⁄ 𝑚𝑖𝑛]
Moment
na wale
[Nm]
Moc
użyteczna
𝑃
𝑢
[𝑊]
Moc
hydrauliczna
𝑃
𝑦𝑑
[𝑊]
Sprawność
całkowita
𝜂
𝑡
Obroty
n
[1/min]
1.
…………. …………. …………. ………….
………….
………….
2.
…………. …………. …………. ………….
………….
………….
…
3.3.2. Wyznaczenie krzywej regulacji turbiny Francisa
Zadaniem jest wyznaczeniem zależności mocy użytecznej, sprawności
całkowitej, momentu, przełyku i mocy hydraulicznej od kąta ustawienia kierownic
turbiny Francisa dla dwóch różnych prędkości obrotowych wirnika.
Prędkość obrotowa
[1/min]
………….
Nr
pomiaru
Przełyk
𝑄 [𝑙
⁄ 𝑚𝑖𝑛]
Moment
na wale
[Nm]
Moc
użyteczna
𝑃
𝑢
[𝑊]
Moc
hydrauliczna
𝑃
𝑦𝑑
[𝑊]
Sprawność
całkowita
𝜂
𝑡
Ustawienie
kierownic
α[-]
1.
…………. …………. …………. ………….
………….
………….
2.
…………. …………. …………. ………….
………….
………….
…
3.4.
Opracowanie wyników
Opracowanie graficzne powinno zawierać:
a)
Porównanie na jednym wykresie wyników pomiarów z punktu 3.3.1.
ujętych w formie charakterystyk celem pokazania wpływu zmiany kąta
ustawienia kierownic na
ich kształt i przebieg.
Wykres 1:
𝜂
𝑡
= 𝑓(𝑛 ) dla wszystkich badanych ustawień,
Wykres 2:
𝑀, 𝑃
𝑦𝑑
, 𝑃
𝑢
= 𝑓(𝑛 ) dla wszystkich badanych ustawień,
Wykres 3:
𝐻
𝑢
= 𝑓(𝑛 ) dla wszystkich badanych ustawień,
b)
Porównanie na jednym wykresie wyników pomiarów z punktu 3.3.2.
ujętych w formie charakterystyk celem pokazania wpływu prędkości
obrotowej wirnika na ich kształt i przebieg.
a. Wykres 1:
𝜂
𝑡
= 𝑓(𝛼 ) dla wszystkich badanych prędkości
wirnika,
b. Wykres 2:
𝑀, 𝑃
𝑦𝑑
, 𝑃
𝑢
= 𝑓(𝛼 ) dla wszystkich badanych prędkości
wirnika,
3.5. Sprawozdanie
Sprawozdanie wykonane odręcznie bądź komputerowo w grupach 3 osobowych,
powinno zawierać:
Tabelę informacyjną (zgodnie z załącznikiem do instrukcji),
Cel ćwiczenia,
Schemat stanowiska pomiarowego,
Opracowanie wyników pomiarów zgodnie z wytycznymi punktem 3.4,
Wnioski wynikające z przeprowadzonego ćwiczenia (interpretacja wykresów
z punktu 3
.4, własne uwagi i spostrzeżenia)