Zagadnienia składniowe

1. Najczęstsze błędy popełniane podczas budowania zdań
2. Imiesłowowe równoważniki zdań
3. Szyk wyrazów w zdaniu

2

 1. Najczęstsze błędy popełniane 

podczas budowania zdań

W większości zdań występuje 

podmiot

 i 

orzeczenie

 — powinny one występować w ta-

kim właśnie związku i 

forma nadrzędnika (podmiotu) będzie pociągała za sobą formę pod-

rzędnika (orzeczenia)

, np. Lokomotywa nadjeżdżała, dziecko stało, kobieta płakała.

Trzeba pamiętać, że jeśli mamy podmiot, w skład którego wchodzi nazwa żeńska 
i nazwa zwierzęcia (w rodzaju męskim), forma orzeczenia musi być męskoosobo-
wa, np. Kobieta i kot 

siedzieli

 na ławce.

Gdy podmiot w zdaniu jest 

szeregowy

, orzeczenie musi przybrać 

formę liczby mno-

giej

, np. Ela, Ewa i Basia 

grają

 na skrzypcach.

Budując zdania złożone, musimy pamiętać o 

związku zgody

, tu także podmiot w zda-

niu  nadrzędnym  rozstrzyga  o formie  wyrazów  w zdaniu  podrzędnym,  np.  Nasza 

klasa

 nie wie, kto z 

jej

 ramienia zostanie wybrany do szkolnego samorządu.

Najczęstsze  błędy  składniowe  polegają  na 

sprzecznym  z normą  składaniu  wyrazów 

w wyrażenia, zwroty i wypowiedzenia

. Najwięcej wykolejeń popełniamy w 

związkach 

zgody

 — czy wiesz, co to znaczy?

W zdaniach spotkać się można z jeszcze jednym rodzajem związku składniowego, 
jest to 

związek rządu

. Składnia rządu polega na tym, że wyraz określany wymaga 

dla siebie szczególnej formy wyrazu określającego. Słowa w takim związku tworzą 
ustabilizowane struktury, np. Czego chciałby pan się dziś dowiedzieć? Zawsze mu-
simy przestrzegać przepisów ruchu.

Najczęściej  związki  rządu  zachodzą  między  czasownikami  a pewnymi  formami 
fleksyjnymi, przypadkami albo wyrażeniami przyimkowymi, np. mijać (kogo, co), 
ulegać (komu, czemu).

Składnię rządu mają także niektóre przymiotniki, np. wyrozumiały (dla kogoś, wo-
bec kogoś, w stosunku do kogoś), konieczny (do czegoś, dla kogoś, dla czegoś).

Składnia

  —  dział  grama-

tyki  zajmujący  się  budo-
wą wypowiedzeń.

3

 2. Imiesłowowe równoważniki zdań

Jednym z większych problemów, przed którym stajemy, tworząc zdania, jest po-
prawne stosowanie 

imiesłowowych równoważników

 w zdaniach złożonych. Musimy 

pamiętać, że zdanie główne i równoważnik powinny mieć 

wspólny podmiot

 (wyra-

żony mianownikiem), np. Pracując bez przerwy dwa lata, marzył o długim urlopie.

Ważne  jest,  by  pamiętać  jeszcze  o jednej  zasadzie  —

 równoważnik i zdanie główne 

muszą odnosić się do tego samego czasu

. Jeśli tworzymy zdanie z imiesłowem przy-

słówkowym uprzednim (-wszy, -łszy), to musi on wskazywać czynność wcześniej-
szą niż czynność zdania głównego, np. 

Skojarzywszy

 fakty, 

zrozumiał

 dlaczego sio-

stra mu wybaczyła.

Gdy zdanie składa się z imiesłowu przysłówkowego współczesnego (-ąc), będzie on 
wskazywał na czynność (teraźniejszą lub przeszłą) zdania głównego, np. 

Oglądała

 

interesujący program, 

siedząc

 wygodnie w fotelu.

Pamiętaj!

 Używaj imiesłowowych równoważników zdań, mając świadomość, że są 

to wprawdzie struktury ekonomiczne (mówisz skrótowo), ale mało precyzyjne.

4

 3. Szyk wyrazów w zdaniu

Szyk w polszczyźnie nie jest stały, ale „spełnia w pewnym stopniu rolę instrukcji, 
według  której  słuchacz  ma  składać  informacje,  jakie  niosą  poszczególne  wyrazy 
(znaczące cząstki wyrazów), w treść całego zdania”. (A. Wierzbicka, P. Wierzbicki, 
Praktyczna stylistyka, Warszawa 1968).

Musimy się zastanowić, jak zestawiać z sobą wyrazy tak, by nasze wypowiedzi były 
jasne. Mimo że w polszczyźnie brak jednoznacznie brzmiącej zasady, regulującej 
umieszczanie wyrazów w odpowiedniej kolejności w zdaniu, to można podpowie-
dzieć, co zrobić, by zakłócenia szyku nie zniekształciły pisanych/wypowiadanych 
przez Ciebie informacji:
—  buduj zdania tak, by jednoznacznie wskazać najważniejszy wyraz w zdaniu;
—  wyrazy określające umieszczaj blisko wyrazu określanego;
—  przydawki  dopełnieniowe  umieszczaj  po  rzeczowniku,  np.  liść  klonu,  okno 

domu;

—  przydawki przyimkowe powinny stać za rzeczownikiem, np. bluzka w groszki, 

wieża z kolumnami

;

—  gdy przy jednym rzeczowniku występuje szereg przydawek przymiotnikowych, 

umieszczaj je według następującej kolejności:

• zaimek wskazujący, np. to;
• zaimek dzierżawczy, np. twoje;
• liczebnik, np. drugie;
•  przymiotnik  nacechowany  emocjonalnie,  subiektywny,  oceniający,  np.  nie-

zwykłe, pasjonujące;

•  wyrazy określające cechy zewnętrzne (wielkość, kolor, zapach, barwę, mate-

riał itp.), np. ogromne.

W naszym języku kolejność wyrazów w zdaniu rządzi się prawami wynikającymi 
ze struktury komunikatywnej oraz pełni przede wszystkim 

funkcję stylistyczną

.