Aktywne filtry górno i dolnoprzepustowe
WstĊp, czyli stare dobre czasy...
Na podstawach elektrotechniki miaáem waákowane kilka miesiĊcy o
wzmacniaczach operacyjnych. Tematyka podejmowanych tam
zagadnieĔ znaczącą zniechĊciáa mnie do dalszych eksperymentów.
Zastanawiaáem siĊ podczas kolejnych nic nie znaczących tematów lekcji,
do czego moĪna wykorzystaü wiedzĊ w zakresie budowy takich aplikacji
wzmacniaczy operacyjnych jak: wzmacniacz róĪnicowy, caákujący,
sumujący, mnoĪący.... MoĪe zrobiü komputer analogowy - Nie w
obecnej chwili takie urządzenie nie znalazáoby zastosowania. Stanąáem,
wiĊc przed ciĊĪkim zadaniem. W sumie są to áadne trójkąty (chodzi o
symbol), ale w dalszym ciągu nie wiedziaáem co z nimi zrobiü. W koĔcu
natknąáem siĊ na ksiąĪkĊ poĞwiĊconą caákowicie wzmacniaczom nie
tylko operacyjnym. Patrząc na te wszystkie wzory, bĊdąc juĪ zaáamany
pod wzglĊdem psychicznym oraz brakiem nowych pomysáów siĊgnąáem
po gotowe rozwiązanie przykáadowego filtru z kilkoma prostymi wzorami
na obliczenie elementów. KamieĔ spadá z serca i przystĊpując do
symulacji wprowadziáem pierwsze zmiany w ukáadzie, dowiadując siĊ
jednoczeĞnie podstawowych zaleĪnoĞci czĊstotliwoĞci przepustowej od
wartoĞci elementów (caáy czas sądzĊ, Īe wzory nigdy nie zastąpią
praktyki). W ukáadzie powoli pojawiaáy siĊ nowe funkcje – przykáadowo
táumienie sygnaáu w zaleĪnoĞci od poáoĪenia suwaka potencjometru.
Przyszedá w koĔcu finaá i oto przed PaĔstwem ukáad filtru niskich i
wysokich tonów. Po co to, komu? WáaĞciwe na początku, obawiając siĊ
alternatywnych rozwiązaĔ typu korektor w komputerze, nie wiedziaáem
jak dobrze przedstawiü ukáady, aby wzbudziáy zainteresowanie. Po
dáuĪszym namyĞle ukáad o uwydatnieniu niskich tonów moĪna
wykorzystaü podczas tworzenia subwoofera. Znając juĪ duĪe
zainteresowanie takimi urządzeniami, na pewno zostanie zwrócona
uwaga na takie rozwiązanie.
Pozostaáa kwestia wykorzystania filtru górnoprzepustowego
sáuĪącego do wzmocnienia wysokich tonów. Jak na razie konkretne
zastosowanie nie przychodzi mi do gáowy. Ukáad jednak moĪe sáuĪyü
podobnie jak subwoofer do wzmacniania aktywnego wysokich tonów
specjalnie dla potocznie mówiąc „gwizdka” Do tej pory doáączaliĞmy do
takiego gáoĞnika kondensator, a teraz wyodrĊbnione zostanie pasmo juĪ
za koĔcówką mocy. Jest to bardzo waĪne – nie powstają Īadne
znieksztaácenia i nie zostaje zredukowana moc!
W kaĪdym razie ukáady filtrów znajdą wszĊdzie zastosowanie,
gdzie zaleĪy nam na wydzieleniu i wzmocnieniu okreĞlonego pasma
czĊstotliwoĞciowego sygnaáu m.cz. (audio).
Opis wzmacniaczy operacyjnych serii TL07 i TL072
TL07 zawiera swej strukturze jeden wzmacniacz operacyjny, natomiast
TL072 – dwa. Podstawowe parametry obu ukáadów scalonych są
jednakowe i przedstawiają siĊ nastĊpująco:
Zasilanie: +/-5V
Moc: 680mW
Rezystancja wejĞciowa: 0
2
m
ZawartoĞü wszystkich harmonicznych: 0,0%
Maksymalne napiĊcie wejĞciowe: 0mV
Dokáadne opisy ukáadów scalonych TL07 oraz TL072 moĪna znaleĨü na
witrynie internetowej Elektronika Hobby w dziale katalog:
http://www.elektronika.basnet.pl/katalog/katalog.html
Opis filtrów
Urządzenie skáada siĊ z dwóch moduáów – nastawnika wysokich i
niskich tonów poáączonych szeregowo (rys. ). Jednak kaĪdy nastawnik
moĪe pracowaü oddzielnie redukując w ten sposób odpowiednie pasmo
czĊstotliwoĞciowe (rys. 2 i 3).
Na ukáadzie Ua zostaá zbudowany filtr górnoprzepustowy, którego
wáasnoĞci czĊstotliwoĞciowe zaleĪą od elementów C3, R3 i oczywiĞcie
od P znajdujących siĊ w pĊtli sprzĊĪenia zwrotnego. CzĊstotliwoĞü
graniczna wynosi 2kHz i moĪe byü z áatwoĞcią dopasowana do wáasnych
potrzeb poprzez zmianĊ C3.
Na ukáadzie Ub zostaá zbudowany filtr dolnoprzepustowy, którego
wáasnoĞci czĊstotliwoĞciowe zaleĪą od elementów C4, R6 oraz P2
znajdujące siĊ w pĊtli sprzĊĪenia zwrotnego. CzĊstotliwoĞü graniczna
wynosi 350Hz i moĪe byü z áatwoĞcią zmieniana przez zmianĊ wartoĞci
C4. Jest wskazane zastosowanie na wyjĞciu ukáadu dodatkowego
wzmacniacza buforującego sprzĊĪonego pojemnoĞciowo – opisywany
ukáad przy maksymalnym wzmocnieniu wzmacnia napiĊcie offsetu ok. 4
razy.
Testy przeprowadzono na oddzielnych nastawnikach dla tonów
wysokich i niskich znajdujących siĊ odpowiednio na rysunkach 2 i 3.
ChociaĪ wykorzystano ukáad TL072, to do budowy jednego, wybranego
filtru wystarczy ukáad scalony zawierający tylko jeden wzmacniacz
operacyjny – TL07, ale pamiĊtając o innych wyprowadzeniach tego
scalaka. Warto zwróciü uwagĊ na rezystor R4, którego wartoĞü przy
poáączeniu szeregowym filtrów wynosi M, a podczas pracy oddzielnej
nastawnika dolnoprzepustowego rezystancja jest równa 47k.
MontaĪ i regulacja
Dwa filtry aktywne poáączone szeregowo zmontowano na jednej
páytce drukowanej przedstawionej na rysunku 4. W przypadku chĊci
wykorzystania tylko jednego filtru moĪemy uĪyü metody pajĊczarskiej –
zezwala na to prostota urządzenia. Na początku montujemy najmniejsze
elementy, koĔcząc na podzespoáach o wiĊkszych gabarytach. Regulacji
wysokich i niskich tonów dokonujemy za pomocą potencjometrów P i
P2. ObojĊtnie, który ukáad zrobimy pamiĊtajmy, Īe wyjĞcia filtrów
aktywnych podáączamy przed wzmacniaczem koĔcowym.
Dziaáanie
Po zakoĔczonej treĞci teoretycznej przyszedá czas na
przedstawienie wad i zalet, które zostaáy dostrzeĪone podczas testów
praktycznych. Zarówno filtr górnoprzepustowy jak i dolnoprzepustowy nie
likwidowaá w peáni innych czĊstotliwoĞci, powodując jedynie uwydatnienie
lub osáabienie (zaleĪnie od poáoĪenia potencjometru) wybranego pasma.
Ma to jednak swoje dobre strony. Dlaczego? PrzecieĪ w przypadku
caákowitej likwidacji przez filtr górnoprzepustowy pasma czĊstotliwoĞci
poniĪej 2kHz, filtr dolnoprzepustowy, który poáączony jest szeregowo z
górnoprzepustowym nie miaáby co wzmacniaü! Takie same zjawisko
wystĊpuje w innym przypadku. WyobraĨmy sobie, Īe filtr
górnoprzepustowy uwydatniá wysokie czĊstotliwoĞci, a filtr
dolnoprzepustowy je po prostu zlikwidowaá - Dlatego tak waĪne jest,
aby filtry nie likwidowaáy w peáni innych czĊstotliwoĞci, a jedynie
wzmacniaáy swoje pasmo. Po doprowadzeniu wyjĞcia filtrów poáączonych
szeregowo do wzmacniacza koĔcowego uzyskamy w ten sposób
tradycyjny regulator barwy tonu, znajdujący siĊ w kaĪdym lepszym
urządzeniu audio.
Autor: Kamil Gulczuk
elektronika@basnet.pl
Wersja Ĩródáowa projektu (w programie Protel 99SE)
jest dostĊpna na witrynie internetowej Elektronika
Hobby pod adresem:
http://www.elektronika.basnet.pl/protel/protel.html
1
2
3
4
56
A
B
C
D
6
5
4
3
2
1
D
C
B
A
Title
Number
Revision
Size
B
Date:
7-
Ju
n-
20
00
Sheet of
File:
E
:\p
rotel_projekty\filtry_audio.ddb
Drawn By:
2
3
1
8
4
U1A
TL072
6
5
7
4
8
U1B
TL072
+15
-15
1
2
Z1
Wej
Ğcie
R1 47k
C2
100nF
C1
100nF
R2 1M
P1 10k
R3 2,2k
C3 8,2nF
R4* 1M
Wyj
Ğcie 1 filtru
R5 1M
P2 10k
R6 2,2k
C4
270nF ~ 220nF
1
2
Z2
Wyj
Ğcie
1
2
3
Z3
zasilanie
+15
-15
Copyright (C) Elektronika Hobby
Rys. 1. Schemat ideowy dwóch filtrów aktywnych polaczonych szeregowo.
1
2
3
4
56
A
B
C
D
6
5
4
3
2
1
D
C
B
A
Title
Number
Revision
Size
B
Date:
7-
Ju
n-
20
00
Sheet of
File:
E
:\p
rotel_projekty\filtry_audio.ddb
Drawn By:
2
3
1
8
4
U1A
TL072 lub TL071
+15
-15
1
2
Z1
Wej
Ğcie
R1 47k
C2
100nF
C1
100nF
R2
1M
P1
10k
R3 2,2k
C3 8,2nF
1
2
Z2
wyj
Ğcie
Filtr górnoprzepustowy
Rys. 2. Schemat ideowy filtru górnoprzepustowego.
1
2
3
4
56
A
B
C
D
6
5
4
3
2
1
D
C
B
A
Title
Number
Revision
Size
B
Date:
7-
Ju
n-
20
00
Sheet of
File:
E
:\p
rotel_projekty\filtry_audio.ddb
Drawn By:
6
5
7
4
8
U1B
TL072 lub TL071
R4 47k
R5 1M
P2 10k
R6
2,2k
C4 270nF ~ 220nF
1
2
Z2
Wyj
Ğcie
Filtr dolnoprzepustowy
+15
-15
C2
100nF
C1
100nF
1
2
Z1
Wej
Ğcie
Rys. 3. Schemat ideowy filtru dolnoprzepustowego.
Rys. 4. Wzór plytki dwóch filtrów.
Rys. 5. Schemat montazowy.