Microsoft Word - fizyczna luz

PRZEDMIOT BADAŃ GEOGRAFII FIZYCZNEJ

GEOGRAFIA to nauka, która bada zewnętrzną powłokę Ziemi, jej przestrzenne zróżnicowanie pod
względem przyrodniczym. Na tak zwaną przestrzeń geograficzną składają się wzajemnie się
przenikające sfery:

Litosfera – powłoka skalna (tu wydziela się pedosferę – powłokę glebową)

Hydrosfera – wszystkie wody występujące na naszej planecie

Atmosfera – powłoka gazowa otaczająca Ziemię

Biosfera – strefa zamieszkała przez organizmy żywe

Poszczególne sfery wzajemnie się przenikają, oddziałują na siebie. Takich wzajemnych powiązań
można wymieniać wiele, oto parę z nich:

Temperatura powietrza zależy od wysokości n.p.m.,

Charakter roślinności zależy w dużej mierze od warunków klimatycznych i gleby.

W sferze zainteresowań geografów znajduje się środowisko przyrodnicze i geograficzne.
ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE – stworzone tylko przez naturę, składa się z siedmiu komponentów:

Budowa geologiczna,

Rzeźba terenu,

Klimat,

Stosunki wodne,

Gleby,

Flora,

Fauna.

ŚRODOWISKO GEOGRAFICZNE = środowisko przyrodnicze + an troposfera (elementy wytworzone
przez człowieka)

Podział geografii ze względu na przedmiot badań:

Podział geografii ze względu na zakres badań:

HIPOTEZY DOTYCZĄCE POWSTANIA KONTYNENTÓW I OCEANÓW

Teoria Wegenera – Alfred Wegener, uczony; stwierdził, że wszystkie kontynenty tworzyły jedną
całość. Jego teoria spotkała się z całkowitym odrzuceniem, bo nie był w stanie udowodnić, jaka siła
powoduje przemieszczanie się wielkich mas litosfery. Dowody na teorię Wegenera (rozmieszczenie
lemurów, ślimaka winniczka, śladów zlodowaceń, skamieniałości przewodnich i pole magnetyczne
Ziemi). Ruch kontynentów powodują prądy konwekcyjne.

GEOGRAFIA

FIZYCZNA (przyrodnicze zróżnicowanie powłoki

ziemskiej – geomorfologia, klimatologia,
hydrologia, geografia gleb, biogeografia)

SPOŁECZNO-EKONOMICZNA (społ.-ekon. zróżnicowanie

przestrzeni geogr. – geografia ludności, osadnictwa,

rolnictwa, przemysłu, komunikacji, usług, turyzmu, polityczna)

GEOGRAFIA

OGÓLNA

kompleksowe badania obejmujące cały świat

REGIONALNA

badania obejmują wybrany, mniejszy lub

większy region

DZIEJE ZIEMI W SKRÓCIE

ERA

OKRES

EPOKA

WAŻNE WYDARZENIA

KENOZOIK

NEOGEN

HOLOCEN

Epoka trwająca do dziś (powstanie Bałtyku)

PLEJSTOCEN

Zlodowacenie półkuli północnej

Pojawienie się człowieka

PLIOCEN

MIOCEN

Powstanie złóż soli kamiennej (np. Wieliczka)

Powstanie złóż siarki (Tarnobrzeg)

Oligocen/miocen – orogeneza alpejska

PALEOGEN

OLIGOCEN

EOCEN

PALEOCEN

MEZOZOIK

KREDA

Wyginięcie wielu gatunków, głównie gadów

Dalsze powstawanie wapieni, kredy

Subkontynent Indyjski uderza w Azję
(rozpoczyna się fałdowanie Himalajów)

JURA

Powstawanie wapieni

Powstanie rud żelaza

Podział Gondwany

TRIAS

Rozpad Pangei na Gondwanę i Laurazję,
pomiędzy nimi Ocean Tetydy

PALEOZOIK

PERM

Ponowne połączenie się wszystkich
kontynentów w Pangeę II

Powstanie pokładów soli kamiennej i
potasowej

Powstanie złóż miedzi

Powstanie złóż ropy naftowej

Karbon/perm – orogeneza hercyńska

Powstanie pokładów węgla kamiennego

KARBON

DEWON

Ordowik/sylur/dewon – orogeneza
kaledońska

Pojawiło się życie na lądzie

SYLUR

ORDOWIK

KAMBR

Rozpad Pangei na mniejsze fragmenty

ERY

PROTEROZEICZNE

Wielokrotne ruchy górotwórcze

Czynny wulkanizm

Powstanie większości złóż rud żelaza

Powstanie złóż uranu

Jeden wielki kontynent oblany morzami
Pangea I

ERY ARCHAICZNE

WIELKIE OROGENEZY KULI ZIEMSKIEJ, PRZYKŁADY

Nazwa orogenezy

Okres, era wystąpienia

Przykłady sfałdowanych gór

Orogenezy

najstarsze

Archaik – proterozoik

Półwysep Kolski, Labrador, północna część Walii i Anglii,
Góry Stanowe

Orogeneza

kaledońska

Ordowik – sylur – dewon

(era paleozoiczna)

Góry Świętokrzyskie, część Sudetów, Góry Kaledońskie,
Grampian, Góry Skandynawskie, część Appalachów, Góry
Jabłonowe, Alpy Australijskie

Orogeneza

hercyńska

Karbon – perm

(era paleozoiczna)

Odmłodzenie Gór Świętokrzystkich, Sudety, Harz, Wogezy,
Schwarzwald, Masyw Czeski, Rudawy, Masyw Centralny,
Ural, Ałtaj, Góry Przylądkowe, część Appalachów,

Orogeneza

alpejska

Kreda (era mezozoiczna) –

paleogen – neogen do

miocenu (era kenozoiczna)

Karpaty, Alpy, Bałkany, Apeniny, Pireneje, Góry Dynarskie,
Kaukaz, Himalaje, Atlas, Kordyliery, Andy

PUSTYNIE KULI ZIEMSKIEJ, TYPY, ROZMIESZCZENIE

ERG

SERIR

HAMADA

TAKYR

pustynia piaszczysta

pustynia żwirowa

pustynia kamienista

pustynia ilasta

Z różnorodnymi

formami

piaszczystych wydm

Pokryta jest

żwirem

Na jej powierzchni znajduje się

wygładzona, lita skała lub usłana jest

różnorodnymi odłamkami skalnymi

Pokryta jest twardym,

spękanym iłem, często

zasolonym,

- Część Sahary
- Część Kalahari
- Kara-Kum
- Wielka Pustynia
Piaszczysta

- Gobi
- Pustynia
Simpsona

- Dolina Śmierci (USA)
- Andy (po stronie zawietrznej)
- część Sahary

- Szatt al-Dżarid
(Tunezja)
- Dashte Kawir (Wyżyna
Irańska)

Największe pustynie: Sahara, Gobi, Ar-Rab al-Chali (Półwysep Arabski), Wielka Pustynia Piaszczysta (Australia)

WULKANIZM NA ŚWIECIE

Rodzaje wulkanów w zależności od rodzaju lawy

WULKAN TYPU WEZUWIAŃSKIEGO

WULKAN TYPU HAWAJSKIEGO

Lawa kwaśna = bogata w krzemionkę

Lawa zasadowa = uboga w krzemionkę

Tworzy jasne skały np. porfiry

Tworzy ciemne skały np. bazalty

Lawa gęsta, lepka, płynie powoli – tworzy
wysoki, wąski stożek wulkaniczny (wulkan
stożkowy)

Lawa rzadka, płynna, łatwo się rozlewa – tworzy
szeroki, niski stożek wulkaniczny (wulkan
tarczowy)

Gwałtowne erupcje, rozrywanie stożka –
powstaje kaldera

Brak gwałtownych erupcji

Np. Wezuwiusz, Krakatau, Kluczewska Stopka

Np. wulkany hawajskie, Hekla

Podział wulkanów ze względu na materiał wydobywający się podczas erupcji

LAWOWE (EFUZYWNE)

EKSPLOZYWNE

STRATOWULKANY

Wyrzucają głównie lawę

Wyrzucają tylko utwory
piroklastyczne i gazy;
gwałtownie wybuchają

Wyrzucają na przemian lawę i
materiał piroklastyczny
(wybuchają gwałtownie)

Np. wulkany hawajskie

Np. Aquan w Gwatemali

Np. Etna, Wezuwiusz, Krakatau

Podział wulkanów ze względu na aktywność

CZYNNE

DRZEMIĄCE

WYGASŁE

Przejawiają aktywność (ciągłą lub
co jakiś czas)

W czasach historycznych
zanotowano ich aktywność,
obecnie nieaktywne

Nie wybuchły nigdy, brak
czynnego wulkanizmu na
danym terenie

Np. Etna, Stromboli, Mauna Loa

Np. Mauna Kea

Np. Góra św. Anny (W. Śląska)

Ważniejsze czynne wulkany
Guallatiri (Chile),Cotopaxi (Ekwador), Orizaba (Meksyk), Kluczewska Stopka (Rosja), Mauna Loa
(Hawaje), Kamerun (Kamerun), Kerinci (Indonezja), Fudżi-san (Japonia), Etna (Włochy), Askia i Hekla
(Islandia), Wezuwiusz i Stromboli (Włochy)

Ekshalacje – wyziewy składników lotnych magmy

a) Fumarole

Temperatura pow. 300

C (nawet do 1000

Bogate w różne składniki chemiczne

Np. Alaska, Kamczatka, Park Yellowstonee

b) Solfatary

Umiarkowane gorące (temperatura 100-300

Głównie para wodna, dwutlenek węgla i siarkowodór

Najczęściej towarzyszą wulkanom drzemiącym i wygasłym

c) Mofety

Chłodny wyziew (temperatura poniżej 100

Głównie dwutlenek węgla

Np. w okolicach Szczawnika i Złockiego (Beskid Sądecki)

GRANICA WIECZNEGO ŚNIEGU

GWŚ to wysokość, powyżej której w ciągu roku więcej
śniegu przybywa niż topnieje. Wysokość tej granicy
zależy od warunków klimatycznych: temperatury
powietrza i wielkości opadów.

OGÓLNA CYRKULACJA ATMOSFERYCZNA I JEJ WPŁYW NA ROZMIESZCZENIE

WIELKICH STREF KRAJOBRAZOWYCH

WIATR WIEJE ZAWSZE Z WYŻU DO NIŻU!!!!

Powietrze jest w nieustannym ruchu, a przyczyną tego są różnice ciśnienia atmosferycznego i
temperatury. Przykładem tego jest cyrkulacja planetarna.

1) Strefa okołorównikowa otrzymuje największą ilość promieniowania słonecznego – wskutek

tego powietrze się ogrzewa od podłoża i unosi się (konwekcja).

2) Unosząca się powietrze wraz z wysokością ochładza się, dochodzi do kondensacji pary wodnej,

tworzą się burzowe chmury, z których codziennie w godzinach popołudniowych padają tzw,
deszcze zenitalne – najsilniejsze przy zenitalnym górowaniu Słońca.

3) Nad równikiem tworzy się pas niskiego ciśnienia; w rejonie tym nie ma wiatrów – jest to tzw.

równikowy pas ciszy

4) Powietrze znad równika przemieszcza się w stronę wyższych szer. geograficznych (antypasaty)
5) W okolicy 30

szer. geogr. następuje osiadanie powietrza – w miejscu tym tworzy się obszar

wyżowy. Opadające powietrze nagrzewa się, stąd w okolicach zwrotników powietrze jest suche
i gorące,

6) Z wyżów podzwrotnikowych do niżu równikowego wieją pasaty wiejący od zwrotników ku

równikowi. Wszystkie wiatry podlegają sile Coriolisa. (pukty 1-6 – cyrkulacja pasatowa)

7) W strefie umiarkowanych szerokości geograficznych znajdują się obszary niskiego cieśnienia –

w ich stronę kieruje się część powietrza osiadającego na wyżach podzwrotnikowych. Pod
wpływem siły Coriolisa ten ruch powietrza przyjmuje formę wiatrów zachodnich

8) W pobliżu 60

szer. geogr. znajduje się miejsce kontaktu ciepłego powietrza niesionego przez

wiatry zachodnie oraz zimne powietrze napływające z biegunów (niże wędrowne)

9) Na obszarach okołobiegunowych wskutek osiadania mroźnego powietrza powstaje wyż

termiczny, powietrze spływa ku niżom niższych szer. Geogr. I pod wpływem siły Coriolisa
przyjmuje formę wiatrów wschodnich,

Typy klimatów

Cechy charakterystyczne strefy

STREFA KLIMATÓW UMIARKOWANYCH

Umiarkowany chłodny
(morski, przejściowy,
kontynentalny) - IV

- w klimacie morskim opady całoroczne
- w pozostałych klimatach opady głównie latem
- lato termiczne (umiar. ciepły)

STREFA KLIMATÓW OKOŁOBIEGUNOWYCH

Subpolarny, polarny (V)

- średnia roczna temperatura poniżej 0

- niewielkie opady całoroczne
- w klimacie subpolarnym śr. temp. najcieplejszego miesiąca pon. 10

- w klimacie polarnym śr. temp. najcieplejszego miesiąca pon. 0

WIELOLETNIA ZMARZLINA (wieczna zmarzlina, trwała marzłoć)

To trwale zamarznięta warstwa gleby i skał wraz z wodami podziemnymi,

Występuje na obszarach, na których średnia temperatura powietrza jest niższa od 0

Zajmuje ok. 14% powierzchni lądów

Miąższość warstwy zamarzniętej – do kilkuset metrów

Gdy temperatura wzrasta powyżej 0

C odmarza tylko warstwa powierzchniowa do głębokości

0,25-5 metrów (tzw. Warstwa czynna)

LĄDOLODY

Lądolody to potężne pokrywy lodowe, przykrywające wielkie obszary (kontynent, wyspa),
poruszające się we wszystkich kierunkach – od wnętrza kontynentu (wyspy) ku wybrzeżom. Na
Antarktydzie masa lodowa porusza się ze średnią prędkością 200 m/rok (największa prędkość ok.
2000 m/rok, najmniejsza 15 m/rok).
Część lądolodu zanurzona w wodzie tworzy tzw. lodowce szelfowe. Mogą się one odrywać od
lądolodu dając początek górom lodowym (cielenie się lodowca).