MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   1 

 

TEZA O ŚMIERCI KLAS 

26.01.2012 

 

„Teza o śmierci klas” Domaoski 

 
ŚMIERD KLAS – problematyka śmierci kas pojawiła się po śmierci Engelsa (1895 rok). Wzrost liczby robotników 
klasy umysłowej, rozrywają się podziały. 
 
Po  II  wojnie  światowej  do  lat  70.  XX  wieku  ->  polepszenie  sytuacji  robotników,  zwiększenie  zarobków 
robotników. 
 
ROBERT NISBET (1959) – użył określenia „śmierd klas”. 



 

zmiany systemów ekonomicznych, 



 

nowe systemy władzy, 



 

przestarzałośd, brak adekwatności. 

 
Wskazywano na brak zdolności klaso twórczych Middle class, której członkowie zorientowani na indywidualną 
strategię wykazują brak skłonności do kolektywnego posiadania – klasa tylko z nazwy. 
 
Liczebny  wzrost  klasy  średniej    nie  przekładał  się  na  wzrost  zamożności  i  stopy  życiowej.  Dynamika  wzrostu 
stopy życiowej robotników obniżała temperaturę konfliktów. 
 
Pięd podstawowych aspektów tego procesu: 

a)  PRACA 



 

malejąca pewnośd zatrudnienia, 



 

non standard jobs wśród robotników i klas średnich, 



 

przeniesienie nakładów inwestycyjnych z przemysłu do usług, 



 

polityka welfare-state, wzrost wydatków socjalnych, 



 

nasilenie się pracy tymczasowej, na pół etatu, pracy na akord, 



 

praca sezonowa, praca na czarno, praca w dwóch różnych miejscach, 



 

nadal występują kariery, 



 

zwolnienia dotyczą również pracowników wyższego szczebla, np. menadżerowie, 



 

de kwalifikacja – obniżanie poziomu umiejętności wymaganych, 



 

redystrybucja dóbr. 

b)  WŁASNOŚD 



 

rozszerzanie kręgu posiadaczy akcji, 



 

zmiany na rynku nieruchomości, 



 

własnośd środków produkcji, 



 

trzy rodzaje pozycji: właściciele, menadżerowie, kierownicy, 



 

pojawienie się kadry menadżerskiej naruszyło zasady dziedziczenia pozycji kapitalistów, 



 

istnienie instytucjonalnej własności. 

c)  STYL ŻYCIA I WZORY KONSUMPCJI – oznaką degeneracji jakiej ulega kultura na fali rozkładu ogólnego 

jest jednolitośd. 

Możliwośd rozwoju: 



 

segmentacja stylów życia, 



 

klasowośd – styl życia odzwierciedla pozycję, 



 

mcdonaldyzacja – wzrost konsumpcji masowej. 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   2 

 

Chaos  przejawiający  się  w  braku  norm,  rynek  konsumpcji  przejmuje  rolę  tradycyjnego  rynku  dóbr 
produkcyjnych. Kultura uzyskała autonomię, rządzi się własnymi prawami. 

d)  ZACHOWANIA POLITYCZNE – dane klasy głosują na dane ugrupowania polityczne. 

Przed II wojną światową:  



 

robotnicy -> mieli wybierad lewicę 



 

klasy średnie -> torysi, konserwatyści 

Po II wojnie światowej zaczęto się zastanawiad czy jest związek pomiędzy klasą, a głosowaniem. 

Robotnicy zaczynają glosowad na konserwatystów. 

Zaczęło  następowad  zmniejszenie  liczby  robotników  ->  zmniejszanie  elektoratu  lewicy,  osłabienie 
wpływu przynależności klasowej na wyniki wyborów. 

e)  NOWE  LOJALNOŚCI  –  wzrost  znaczenia  kwestii  narodowych,  pochodzenia,  rasy,  pochodzenia 

etnicznego. 

Pakulski i Waters: 



 

pochodzenie ras zaprzeczeniem norm, 



 

skomplikowana mapa etniczna, 



 

wzrost wpływu podziałów narodowościowo-etnicznych na struktury paostwowe. 

Wyznacznikiem  pozycji  społecznej  jest  zatrudnienie  w  sektorze  gospodarki.  Nowy  rodzaj  lojalności  – 
SEPARATYZM LOKALNY. 

 
 

UBÓSTWO, BIEDA I PODKLASA 

19.01.2012 

 

„Bieda ma twarz dziecka” Pietkiewicz 

 
Co trzecie dziecko w Polsce żyje w rodzinie wspomaganej  przez pomoc społeczną. Biednych dzieci jest  więcej 
niż biednych dorosłych. 
 
BIEDA  DZIECKA  –  to  już  nie  tylko  głód,  ani  nawet  niedożywienie;  to  także  brak  miejsca  do  odrabiania  lekcji, 
osobnego łóżka, pościeli, ciepłej wody, środków czystości, ubrad, butów, podręczników, niemożnośd pójścia na 
basen, wyjechania na wycieczkę, zieloną szkołę, brak lekcji języków. To także bicie, obojętnośd i chłód rodziców. 
Biedne dziecko nie ma po prostu nic z tego, co mają inne przeciętne dzieci w klasie. 
 
Bieda w Polsce się DEMOKRATYZUJE -> rozsypuje się na warstwy średnie. 
 
Biedni zwykle są potomkami biednych. 

Socjalizm  nie  wyeliminował,  a  tylko  przysłonił  biedę,  która,  gdy  upadł,  pojawiła  się  z  całą  mocą  wśród  dzieci 
tych, którzy i przed wojną byli biedni. 

Rodziny z enklaw nie mają przyjaciół, mają znajomych żyjących tak samo, jak oni. Biedni czują się dobrze tylko 
między swymi. 

W rodzinach, które pokonały biedę, albo w takich, gdzie wyłamało się z niej dziecko, zawsze był ktoś znaczący. 
 
Ludzie z biednych gett oszczędzają przede wszystkim na jedzeniu. 

Prąd to telewizor, nawet w najbiedniejszych rodzinach telewizor musi byd. 

Edukacja  przedszkolna  w  środowisku  gettowym,  jak  wszystko  (prócz  zasiłków),  co  przychodzi  z  zewnątrz,  nie 
jest przyjmowane łatwo i skwapliwie. 
 
Biedzie  towarzyszy  często  przemoc  i  chłód.  Dzieci  z  enklaw  biedy  są  stygmatyzowane  w  szkole  –  społeczna 
izolacja, brak pozytywnych wzorów zachowania i awansu. 

Nauka jest jedyną szansą na wyrwanie dzieci z gett biedy. 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   3 

 

 
Przybywa w Polsce fundacji pomagających dzieciom, przybywa stypendiów, opracowywane są programy walki z 
biedą. 
 
Ubóstwo jest patologią samą w sobie. 
 
 

„Ubóstwo i wykluczenie społeczne” Tarkowska 

 
Podstawowe kwestie: 

a)  ubóstwo,  jak  każde  złożone  i  wielowymiarowe  zjawisko  społeczne  jest  wytworem  zarówno 

teraźniejszości, jak i przeszłości – dotyczy to również obecnego ubóstwa w Polsce, które jest związane 
z przemianami w kierunku gospodarki rynkowej, 

b)  to nie tylko polski problem, lecz jedna z najważniejszych dziś w kwestii całego globu. 

 
UBÓSTWO  –  odnosi  się  do  sytuacji  deprywacji  potrzeb:  niemożności  ich  zaspokojenia  ze  względu  na 
niedostateczne  dochody  i  niewystarczające  środki  finansowej,  którymi  dysponuje  jednostka,  rodzina  lub 
gospodarstwo domowe. 

Obecnie wskazuje się również na wielowymiarową deprywację obejmującą niemożnośd zaspokojenia potrzeb 
podstawowych  –  zakresie  pożywienia,  ubrania  i  dachu  na  głową,  jak  również  potrzeb  społecznych  i 
samorealizacyjnych,  odnoszących  się  do  edukacji,  rekreacji,  aktywności  w  kulturze  oraz  różnych  innych  form 
uczestnictwa i rozwoju. 
 
MIARY,  czyli  tzw.  granice  lub  linie  ubóstwa  oddzielające  populację  biednych  od  niebiednych  i  wyznaczające 
zasięg zjawiska, określany zwykle jako STOPIEO UBÓSTWA: 

a)  miarą  UBÓSTWA  ABSOLUTNEGO  jest  minimum  egzystencji  wyznaczone  na  poziomie  koszyka  dóbr  i 

usług  niezbędnych  do  zaspokojenia  wyłącznie  najbardziej  podstawowych  potrzeb,  czyli  do  przeżycia 
jednostki, 

b)  MINIMUM SOCJALNE – koszyk dóbr i usług uznawanych za niezbędne do normalnego funkcjonowania 

człowieka  w  społeczeostwie,  odnosi  się  do  zaspokojenia  nie  tylko  potrzeb  egzystencji,  ale  i 
społecznych, 

c)  UBÓSTWO USTAWOWE – poziom dochodów, które ustawodawca uznał za uprawniające do ubiegania 

się o wsparcie ze strony instytucji pomocy społecznej, 

d)  UBÓSTWO RELATYWNE – uwzględnia specyfikę danego społeczeostwa i właściwe mu, uwarunkowane 

społecznie  i  kulturowo,  potrzeby  i  sposób  ich  zaspokajania;  miarą  jest  odsetek  średnich  wydatków 
ogółu gospodarstw domowych w danym kraju, 

e)  UBÓSTWO  SUBIEKTYWNE  –  wyznaczane  jest  na  podstawie  opinii  członków  społeczeostwa  na  temat 

poziomu życia i dochodów. 

Linie ubóstwa pokazują jego zasięg, czyli określają ilościowo, jaką częśd populacji stanowią biedni żyjący poniżej 
danego progu. 
 
Najważniejsze czynniki określające charakter ubóstwa: 



 

GŁĘBOKOŚD  –  mierzony  przez  ekonomistów  poziom  doznawanych  deprywacji,  czyli  wyrażony 
ilościowo stopieo, w jakim „biedni są biedni”.  

Miarą  głębokości  ubóstwa  jest  wskaźnik  tzw.  średniej  luki  dochodowej,  który  informuje,  o  ile 
przeciętne dochody ubogich gospodarstw są niższe od wartości przyjętej za granicę ubóstwa. 



 

WYMIAR TEMPORALNY – czas pozostawania w ubóstwie. 

 
Typy interpretacji ubóstwa i jego przyczyn: 

a)  INTERPRETACJA STRUKTURALNA (SYTUACYJNA) – przyczyny ubóstwa leżą w czynnikach zewnętrznych 

wobec jednostki, niezależnych od niej,  

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   4 

 

b)  INTERPRETACJA KULTUROWA (BEHAWIORALNA) – przyczyny ubóstwa kryją się w cechach jednostek, 

ich  zdolnościach,  umiejętnościach,  wartościach,  postawach  i  zachowaniach;  kwestia  indywidualnej 
odpowiedzialności za własną sytuację ekonomiczną. 

 
KONCEPCJE UBÓSTWA: 

1)  KONCEPCJA KULTURY UBÓSTWA OSCARA LEWISA 

 
KULTURA UBÓSTWA  –  wspólne cechy, które charakteryzują  biednych na  całym  świecie. Jest  pewien 
sposób życia ukształtowany w warunkach niedoborów ekonomicznych, czyli charakterystyczny zespół 
cech, wartości i wzorów zachowad pojawiający się w zbliżonej postaci wszędzie tam, gdzie występuje 
ubóstwo. 

Wg Lewisa: sposób życia przekazywany i odtwarzany przez kolejne generacje w ramach rodziny. 

Kulturę  ubóstwa  charakteryzuje  brak  uczestnictwa  w  życiu  społeczności  lokalnej,  brak  związków  z 
instytucjami szerszego społeczeostwa oraz dominująca rola rodziny i więzi rodzinnych.  
 
W Polsce: KULTURA UBOGICH – wartości, wzory, elementy stylu życia, strategie podejmowane przez 
konkretnych ubogich. 
 

2)  UNDERCLASS (PODKLASA) – Gunnar Myrdal (twórca tego terminu) 

 

Dwa nurty rozumienia underclass: 

a)  strukturalny  –  odnoszący  się  do  miejsca  zajmowanego  przez  ludzi  objętych  tą  kategorią  w 

ramach struktury społecznej (poniżej, poza systemem stratyfikacji społecznej), 

b)  kulturowy  –  akcentujący  odrębnośd  kulturową,  czyli  odrębnośd  wartości  i  zachowad  osób 

należących do underclass wobec wartości i zachowad dominujących w społeczeostwie. 

 
Koncepcja ta identyfikowała długotrwałą biedę bez perspektyw na wydostanie się z tej sytuacji, biedę 
związaną bądź to ze strukturalnym bezrobociem, bądź z niskopłatną pracą. 
 
Kategorią underclass objęto: 

a)  ludzi którzy znajdują się w skrajnej biedzie, 

b)  bieda  ta  ma  charakter  trwały  oraz  wykazuje  tendencje  do  utrwalenia  się  w  ciągu  całego  życia 

biednego, a byd może także jego dzieci, 

c)  występuje także czynnik przestrzennej segregacji biednych. 

 

3)  MARGINALNOŚD I MARGINALIZACJA 

 

MARGINALIZACJA  –  wykluczenie  z  udziału  w  życiu  społecznym  jednostek,  grup  społecznych  lub  w 
ujęciu globalnym społeczeostw w stosunku do ich otoczenia społecznego. 
 
Główne wymiary charakteryzujące zawsze marginalnośd i marginalizację: 



 

zasięg, 



 

przedmiot, czyli sfera, które dotyczy, 



 

głębokośd tych procesów. 

I inne: 



 

marginalnośd z wyboru, 



 

stan marginalności – procesy powstawania marginalnych grup społecznych lub wkraczania na 
istniejący już margines społeczny, 



 

procesy demarginalizacji – wydostanie się z marginalnej sytuacji. 

 
 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   5 

 

4)  WYKLUCZENIE SPOŁECZNE 

 

WYKLUCZENIE  SPOŁECZNE  –  polega  na  niepodejmowaniu  zwyczajowej  i  społecznie  akceptowanej 
drogi życiowej lub wypadanie z niej. 
 
Przeciwstawia  się  zindywidualizowanym,  behawioralnym  i  kulturowym  interpretacjom  przyczyn 
ubóstwa, a zbliża się ku wykładniom strukturalnym, systemowym i sytuacyjnym.  

Kategoria  wykluczenia  społecznego  przesuwa  środek  ciężkości  w  stronę  wymiaru  społecznego,  w 
kierunku  oddziaływania  społeczeostwa,  które  wyklucza  i  marginalizuje,  które  się  nie  sprawdza  w 
zapewnieniu jednostkom, grupom i zbiorowością pełnego uczestnictwa w życiu społecznym.  

 
 

UBÓSTWO W POLSCE 

  Prawie 

1

/

5 

społeczeostwa  polskiego  żyje  w  ubóstwie,  z  czego  co  ósmy  człowiek  wegetuje  w  skrajnej 

biedzie, nędzy. 

 
Najważniejsze cechy obecnego ubóstwa w Polsce: 



 

jego wielski charakter, 



 

ubóstwo jako zjawisko przedłużające się, uporczywe lub nawet międzygeneracyjne, 



 

koncentracja ubóstwa w pewnych miejscach na społecznej mapie Polski, 



 

młody  wiek  polskich  biednych,  czyli  ubóstwo  dzieci  oraz  rodzin  wielodzietnych  i  trudna  sytuacja 
młodego pokolenia, 



 

feminizacja ubóstwa, czyli większe ryzyko biedy kobiet i różne tego postaci, 



 

związek ubóstwa z bezrobociem, ale także z niskopłatną pracą. 

 
 

„Ubóstwo w hierarchii społecznej” Domaoski 

 
Kształt  kategorii  ludzi  ubogich  zdeterminowany  jest  przez  podziały  zawodowe,  mechanizmy  rynku  pracy  i 
stosunki własności. 
 
Kształt struktury społecznej w Polsce można przedstawid w postaci 9 segmentów: 

a)  kategoria ludzi biednych. 

b)  Kategoria ludzi pozostających poza rynkiem pracy (tj. emeryci, gospodynie domowe), 

I kategorie społeczno-zawodowej EGP: 

c)  inteligencja, wyższe kadry kierownicze przedsiębiorstw i urzędników paostwowych, 

d)  pracownicy umysłowi średniego szczebla (technicy, pielęgniarki, księgowe, itp.), 

e)  pozostali pracownicy umysłowi wykonujący rutynowe prace biurowej i pracownicy handlu i usług, 

f)  właściciele firm poza rolnictwem, 

g)  robotnicy wykwalifikowani i fizyczni pracownicy nadzoru, 

h)  robotnicy niewykwalifikowani, 

i)  robotnicy rolni i chłopi. 

 
UNDERCLASS – pojęcie wprowadził Myrdal; jednostki charakteryzujące się deprywacją warunków materialnych 
i marginalizacją w ramach stosunków społecznych. Jest  pozostawiona  poza rynkiem pracy i nie uczestniczy  w 
życiu publicznym. Nie ma organizacji zawodowej, nie jestem obiektem zainteresowania politycznego lobbingu. 
 
Wskaźniki przynależności do underclass: 

a)  marginalizacja definiowana w terminach trwałej izolacji od pracy zawodowej, 

b)  deprywacja materialna identyfikowana przez całkowite dochody rodzin. 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   6 

 

INTELIGENCJA, KLASA ŚREDNIA I NOWE KLASY 

23.02.2012 

 

„Dewaluacja intelektu” Furedi 

 
INTELEKTUALIŚCI są tacy jak ich kultura i czas. 
 
Minione  trzysta  stuleci:  intelektualiści  cieszyli  się  autorytetem  kulturalnym  i  wpływami.  Ich  rola  bywała 
wyolbrzymiana. 
 
BURKE  –  dostarczył  wzory  krytyki  intelektualistów,  celującego  w  ich  samozadowolenie  oraz  destrukcyjną  siłę 
idei. Od jego czasów oskarżono ich prawie o wszystkie choroby nękające społeczeostwo. 
 
Przedstawiani byli często jako zdradzieckie pasożyty lub użyteczni głupcy. 
 
J.  BENDY  –  oskarżenie  o  porzucenie  roli  strażników  prawdy  na  rzecz  zaangażowania  politycznego, 
„ubóstwienie” polityki, powszechne rozbudowanie politycznych namiętności. 
 
Zimna wojna -> utrwaliła się tradycja obwiniania intelektualistów o ekstremizm polityczny i destrukcję. 

 

 

Schumper: zagrożenie dla trwałości kapitalizmu. 

Odpowiedzialnośd za powszechny anarchizm i rozprężenie moralne. 
 
Po latach 60. XX wieku – zajęli oni miejsce proletariatu jako klasa prawdziwie rewolucyjna. 
 
Obecnie rzadko przedstawia się intelektualistów jako grupę mającą realne wpływy. 
 
R. JACOBY – intelektualiści jako „gatunek zagrożony”. 
 
Co czyni człowieka intelektualistą? 



 

określa ich nie praca, lecz sposób działania, postrzegania się i wyznawanych wartości, 



 

nie utożsamiad bycia intelektualistą z pracą umysłową, 



 

„żyją raczej dla idei niż z idei” (Coser), 



 

„mogą żyd z idei, muszą jednak żyd także dla nich”, 



 

udział w przedsięwzięciach, które wykraczają poza partykularne zainteresowanie, 



 

wznieśd się ponad problemy dotyczące jedynie własnej profesji, 



 

niezależnośd i autonomia, 



 

mentalnie zdystansowad się wobec panujących zwyczajów i ciśnienia codziennych spraw, 



 

postrzeganie świata przez pryzmat zasad, 



 

działają i przemawiają w imieniu całego społeczeostwa, 



 

wzięcie na siebie odpowiedzialności i zajęcia stanowiska politycznego, 



 

intelektualistę definiuje „zamiar oddziaływania na ogół”, 



 

obroocy standardów kulturowych, 



 

przyjmują rolę reprezentanta poglądów pewnej grupy zwolenników lub ogółu, 



 

dążenie do prawdy, 

 
Współczesne społeczeostwo i intelektualiści – POMNIEJSZENIE ROLI TRADYCYJNYC INTELEKTUALISTÓW 



 

rosnący wpływ rynku na życie intelektualne, 



 

instytucjonalizacja i profesjonalizacja życia intelektualnego, 



 

wzrost potęgi mediów i nieprzyjazna niezależności przestrzeo publiczna, 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   7 

 



 

bezwzględna ekspansja uniwersytetu 

 
PROFESJONALIZM  –  propaguje  takie  wartości  i  zachowania,  które  mogą  okazad  się  niezgodne  z  ideami 
promowanymi przez intelektualistów. 

Wraz  z  postępującą  profesjonalizacją  praca  umysłowa  przestała  byd  niezależna  i  straciła  potencjał  stawiania 
społeczeostwu trudnych pytao.  
 
Instytucjonalizacja  pracy  intelektualnego  ma  znaczący  wpływ  na  to,  w  jaki  sposób  idee  przenikają  do 
społeczeostwa. 
 
DEWALUACJA ROLI INTELEKTUALISTY – zachwianie wiary w potęgę rozumu w istotnym stopniu osłabiło status 
intelektualisty.  

Postmodernizm zasadniczo zmodyfikował obszar działalności umysłowej – przekonanie to miało silny wpływ na 
sposób, w jaki intelektualiści myślą dziś o sobie i swojej pracy. 
 
Fundamentalna  zmiana  definicji  aspiracji  intelektualnych  ->  przejście  od  próby  przekroczenia  jednostkowych 
doświadczeo do ich afirmacji. 
 
Z.  BAUMAN  –  jedną  z  konsekwencji  postmodernizmu  jest  fundamentalna  zmiana  roli  intelektualisty  z 
prawodawcy w tłumacza. 
 
M. FOUCAULT – stwierdził, że skoro nie ma uniwersalnej prawdy, intelektualiści nie mogą jej przekazywad. 
 
 

„Inteligencja  w  Polsce  niepodległej,  w  epoce  komunizmu  i  na  progu 
transformacji” Żarnowski 

 

1)  DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE – apogeum autorytetu i roli społecznej polskiej inteligencji. 

 
Po  odzyskaniu  niepodległości  przez  Polskę  inteligencja  stała  się  główną  narodową  warstwą  oświeconą  i 
wykształconą.  Inteligenci  dołączyli  do  działających  juz  ugrupowad  politycznych  lub  wycofali  się  do  roli 
obserwatorów i komentatorów. 
 
PO 1926 – stanowili podstawową kadrę klasy rządzącej, znaleźli się u władzy (zwolennicy Piłsudzkiego). 
 
W  LATACH  1918-1939  inteligencja  jako  warstwa  pracowników  umysłowych  i  wolnych  zawodów  stała  się 
względnie liczna. Najważniejszym pracodawcą inteligencji było PAOSTWO. 

PROFESJONALIZACJA wielu zawodów uprawianych przez inteligencję. 

Pojęcie INTELIGENCJI oznaczało teraz wyżej wykwalifikowane i z wyższym wykształceniem osoby. Natomiast do 
grupy  PRACOWNIKÓW  UMYSŁOWYCH  zaliczyd  można  kadrę  wykonawczą,  urzędniczą  i  handlową  (zbliżona 
kategoria do drobnomieszczaostwa). 
 
Do inteligencji polskiej dołączyły dośd liczne zastępy inteligencji pochodzenia żydowskiego. 
 

2)  PRZEMIANY W PRL 

 
1944-1989  –  zmiany  społecznej  genezy  inteligencji,  zmiany  jest  struktury  i  ról  zawodowych  ora  zmiany  w 
świadomości i kulturze inteligencji. 
 



 

TWORZENIE NOWEJ INTELIGENCJI – skutki bezpośredniej  polityki  komunizmu w Polsce zmierzały do 
stworzenia własnej inteligencji. 

Tworzono  instytucje,  które  miały  ułatwid  kandydatom  pochodzącym  ze  środowisk  robotniczych  i 
chłopskim dostanie się na wyższe studia i uzyskanie skróconym sposobem świadectwa równoważnego 
maturze. 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   8 

 

Awansowanie  związanych  z  partią  robotników  na  stanowiska  kierowników  i  dyrektorów  zakładów 
pracy. 

Czynniki, które przyczyniły się do zmiany społecznego pochodzenia inteligencji: 

a)  rozszerzenie i udostępnienie systemu oświatowego i szkolnego dla przedstawicieli dawnej 

klasy niższej, 

b)  postępująca specjalizacja zawodów dawnej inteligenckich, rozrost aparatu wytwórczego i 

administracji oraz powszechne narastanie biurokracji.  

Wyższe studia spowszedniały także w środowiskach nie inteligenckich. 
 
Drugi okres ewolucji to lata industrializacji (50., 60. XX wieku), gdy wszystkie mechanizmy mające na 
celu przekształcenie społecznej genealogii i zaplecza społecznego zaczęły działad normalnie. 

Zwiększony udział absolwentów studiów zaocznych w ogólnej liczbie absolwentów. 
 
Połowa lat 70. XX wieku – stabilizacja, petryfikacja struktur społecznych. Pojawiło się nowe pokolenie 
inteligencji,  którego  znaczną  częśd  stanowili  synowie  i  córki  „społecznie  awansowanych”  do 
inteligencji w poprzednich latach. 
 
Nastąpiła  integracja  elementów  dawnej  inteligencji  z  nowymi  środowiskami  i  pokoleniami 
pochodzącymi z kręgów plebejskich. 

 



 

STRUKTURA  ZAWODOWA  –  wzrost  liczebności  inteligenckich  grup  zawodowych,  przyrost  liczby 
„pracowników zawodowych”. 

Przekształcenia struktury zawodowej dokonały się głównie wskutek 

a)   industrializacji i urbanizacji. 

b)  wykształcenie  techniczne  było  specjalnie  faworyzowane  ze  względu  na  potrzeby 

gospodarki i ze względów ideologicznych. 

 



 

PRESTIŻ  

Po  tragedii  wojennej  nie  doceniano  roli  inteligencji  w  walce  o  zachowanie  narodu,  społeczeostwa  i 
paostwa.  

Inteligencja Polska nie stała się elementem przyjętego modelu społeczno-politycznego: prestiż dawnej 
inteligencji  był  zbyt  duży,  nowe  wzory  zachowad  i  funkcjonowania  inteligencji  mało  atrakcyjne  dla 
nowych kadr „ludowej inteligencji”, wreszcie nacisk stalinizmu trwał jednak względnie krótko i zmienił 
się w jego kompromitację. 
 
Osłabła wewnętrzna więź wywnętrz inteligencji jako całości i posunęło się naprzód jej zatomizowanie, 
co nie sprzyjało utrzymaniu prestiżu społecznego. 

LATA 1980-1981 spowodowały pewien nawrót samoświadomości inteligencji. 

 



 

ROLE  SPOŁECZNE  –  istotnym  zadaniem  inteligencji  było  przyswajanie  polskiej  kulturze  i  cywilizacji 
osiągnięd cywilizacji światowej. 

Jeszcze przed oficjalnym ogłoszeniem komunizmu, od początku podkreślano służebną rolę inteligencji 
w stosunku do klasy robotniczej, chłopów. Inteligencja nie miała żadnego istotnie decydującego głosu 
w sprawach publicznych. 
 
System  i  partia  nie  przewidywali  dla  inteligencji  roli  przekaźnika  nowości  cywilizacyjnych, 
intelektualnych i artystycznych płynących z zagranicznych centrów współczesnej rozwiniętej cywilizacji 
zachodniej. 

Mimo  to  inteligencja  z  powodzeniem  realizowała  zadanie  przekazywania  i  dystrybucji  wzorów 
cywilizacyjnych.  Przyczyniła  się  do  utrzymania  związków  kultur  polskiej  z  Zachodem  w  sposób 
spontaniczny. Miała swój udział w modernizacji cywilizacyjno-technicznej i społecznej. 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   9 

 

Sukcesem inteligencji było pomnożenie własnych dzieł i osiągnięd naukowych, literackich, plastycznych 
w takich dziedzinach, w których tylko własna twórczośd była możliwa. 

 



 

POZYCJA SPOŁECZNA 

Przed II wojną światową -> pozycja co najmniej elity wykształcenia, elita towarzyska, inteligencja jako 
elita społeczna. 

Po  II  wojnie  światowej  ->  inteligencja  podlegała  zabiegom,  które  miały  na  celu  jej  degradację  ze 
stanowiska  elity,  elita  polityczna  była  poza  inteligencją,  osłabł  autorytet  inteligencji  i  jej  prestiż,  bo 
przestała byd ośrodkiem życia społecznego i narodowego. 
 
Inteligencja stała się warstwą zbyt liczną, by funkcjonowad jako elita. 

 



 

WARTOŚCI – etos inteligencji jako zespół wartości, które miały przyświecad inteligencji i decydowad o 
jej szczególnej pozycji w społeczeostwie polskim. 

Ofiarnośd,  wrażliwośd  na  potrzeby  innych  i  na  potrzeby  całej  zbiorowości,  ale  także  wrażliwośd  w 
wymiarze ogólnoludzkim, wykraczającym daleko poza wspólnotę etniczną. 

 
 
INTELEKTUALIŚCI – grupa, obejmująca twórców wartości kultury, uczonych, artystów, niektórych ludzi mediów, 
jak  również  ich  bezpośrednie  audytorium,  kształtuje  się  na  nieco  innej  podstawie  niż  warstwa  zawodowej 
inteligencji. 

Intelektualiści byli przedmiotem specjalnej polityki władz komunistycznych. 

„Kierownicza  rola  partii”  w  dziedzinie  ideologii,  nauki,  sztuki,  itd.  najbardziej  dotknęła  intelektualistów,  ale 
zepchnięcie inteligencji na niższy poziom dochodów nie dotyczyło intelektualistów. 

 

 

„Czyściec  czy  piekło?  Miejsce  polskiej  inteligencji  po  1989  roku  na  tle  jej 
dziejów...” Snopek 

 
KAROL LIBELT – w 1844 roku jako pierwszy w naszym kraju posłużył się pojęciem „inteligencja”. Powiązał z nim 
postulat pewnej społecznej, narodowej, powinności, misji. „Do inteligencji zaliczają się wszyscy, którzy stoją na 
czele narodu i którzy mu przewodzą wskutek wyższej swojej oświaty”. 
 
PRZEŁOM  WIEKÓW  –  heroiczny  okres  w  rozwoju  polskiej  inteligencji,  rozwinęła  się  jej  świadomośd  i 
ukształtował się jej mit. 

Inteligencja polska z  swym heroicznym okresie stanowiła  gorący tygiel odziedziczonych po przeszłości tradycji 
kulturowych, stylów życia, typów wrażliwości, wiary, światopoglądu, ale w efekcie ich interakcji kształtował się, 
tzw. ETOS INTELIGENCKI. 

Głównymi składnikami ukształtowanego etosu inteligenckiego były: 



 

suwerennośd duchowa, czystośd moralna, 



 

imperatyw służby społecznej. 



 

otwartośd i tolerancja, 



 

dążnośd do samokształcenia, kult nauki i wiedzy, 



 

poczucie patriotyzmu. 

 
Przedstawiciele inteligencji międzywojennej próbowali, w zgodzie z tradycyjnym etosem, występowad wspólnie 
w obronie najwyższych wartości. 
 
INTELIGENCJA  W  PRL-U  –zachowała  względną  spoistośd,  pozwalającą  traktowad  ją  jako  pewien  rodzaj 
wspólnoty. Świadoma swego inteligenckiego statusu i posłannictwa. 
 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   10 

 

STATUS INTELIGENCJI PO TRANSFORMACJI USTROJOWEJ – PO 1989 ROKU 

Głównym warunkiem przynależności do inteligencji było posiadanie wyższego wykształcenia oraz wykonywanie 
któregoś z zawodów tradycyjnie zaliczanych do inteligenckich 

Od  klasy  wiedzy  różniła  ją  nadwyżka  w  postaci  przedsiębiorczości-własności.  NOWA  KLASA  ŚREDNIA,  w  tym 
ujęciu, obejmuje duży odsetek osób spełniających inteligencki cenzus wykształcenia. 
 
Tworzenie  się  nowych  zawodów  oraz  postępującego  zróżnicowania  się  wyodrębnionych  dotychczas  warstw 
społecznych.  Procesom  tym  podlega  również  inteligencja,  utożsamiana  z  grupą  społeczną,  wyróżnioną  na 
podstawie  dwóch  podstawowych  wyznaczników:  wyższego  wykształcenia  oraz  zajmowania  pozycji 
zawodowych o wysokim statusie. 
 
NOWA  INTELIGENCJA  ma  coraz  mniej  wspólnego  z  inteligencją  tradycyjną,  a  coraz  więcej  z  biznesowym 
rdzeniem  klasy  średniej,  obowiązuje  w  niej  hierarchia  wartości,  w  której  funkcję  głównego  kryterium  pełni 
symbolicznie pieniądz.  
 
Jerzy  Leszkowicz-Baczyoski:  inteligenci  to  „pracownicy  najemni,  zatrudnieni  w  sektorze  paostwowym, 
dysponujący  zazwyczaj  wyższym  wykształceniem  i  adekwatnymi  do  niego  kwalifikacjami  zawodowymi.  Ich 
dodatkowymi wyznacznikami są: 

a)  umysłowy charakter pracy, 

b)  realizacja zadao o znacznej złożoności, połączona z wysokim stopniem niezależności zawodowej, 

c)  często lokalizacja na wysokich miejscach w hierarchii zawodowej.” 

 
Bronisław Wildstein: „inteligencji już nie ma”. 
 
Zbigniew  Florczak:  Stwierdza  jej  nieprzystawalnośd  do  współczesnego  świata,  wskazując  bardzo  trafnie, 
niedostrzegany  w  tym  kontekście  wymiar  owej  rzeczywistości:  cywilizację  społeczeostwa  masowego  i  kulturę 
masową. 
 
 

KLASA ŚREDNIA I NOWE KLASY 

15.03.2012 

 

„Klasa średnia” Domaoski 

 
KLASA ŚREDNIA – kategoria usytuowana w środku hierarchii. 

Przejawem wyłaniania się tej klasy był rozwój mieszczaoska, powstawanie nowych zawodów i stanowisk oraz 
zastępowanie  drobnych  warsztatów  rzemieślniczych  i  tradycyjnych  gospodarstw  chłopskich  przez 
kapitalistyczne przedsiębiorstwa. 

Zbiorowośd nazywana klasą średnią nie ma cech klasy społecznej w takim sensie, w jakim zwykło się to pojęcie 
rozumied w socjologii. 
 
„ETYKA PROTESTANCJA…” KAROL MARKS – wzbudziła największy ferment myślowy. Stała się jednym z filarów 
etosu  klasy  średniej.  Najbardziej  podatnym  na  wpływ  nowej  ideologii  odłamem  „stanu  średniego”  było 
mieszczaostwo. 
 
Procesy, które zadecydowały o współczesnym obliczu klasy średniej: 

a)  wzrost liczebności kategorii zaliczanych do „middle class”, 

b)  stabilizacja ekonomiczna, 

c)  umocnienie  się  przeświadczenia,  że  burżuazja,  wolne  zawody,  mieszczaostwo  reprezentują  właściwy 

styl życia, 

d)  postępujące rozwarstwienie klasy średniej. 

 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   11 

 

POLARYZACJA  –  Karol  Marks  prognozował,  że  dojdzie  do  podziały  społeczeostwa  na  dwa  odmienne  obozy: 
kapitalistów i pracowników najemnych. 
 
PROLETARYZACJA  –  w  jakim  stopniu  najemni  pracownicy  umysłowi  upodabniają  się  do  robotników  i  czy  w 
ogóle klasy średnie upodabniają się do klas niższych. 
 
David Lockwood – wyróżnił trzy aspekty położenia społecznego klas średnich: 



 

pozycja rynkowa jednostek, 



 

ich sytuacja pracy, 



 

status społeczny. 

 
Cechy wspólne „starej klasy średniej” i „nowej klasy średniej” 

  STYL ŻYCIA, NORMY I ORIENTACJE. 

 
Klasa  średnia  jest  promotorem  określonych  zachowad,  orientacji  i  stylu  życia.  Członków  klasy  średniej  łączy 
wiara, że należą do tych, którym się powiodło. 
 
Funkcje klasy średniej: 

a)  utrzymanie równowagi politycznej, 

b)  utrzymanie ekonomicznego dobrobytu. 

 
Klasa  średnia  więcej  konsumuje,  niż  produkuje  –  kreuje  popyt  i  konsumuje  większośd  wyprodukowanych 
nadwyżek. 
 
W  sferze  polityki  uchodzi  za  rodzaj  bufora  łagodzącego  obustronne  napięcie  między  radykalizmem  dołów 
społecznych a konserwatyzmem i reakcyjnością klas wyższych. 
 
TOURAINE  – zaliczał do nowej  klasy robotniczej  specjalistów z  wyższym wykształceniem, personel techniczny 
oraz kadry robotnicze o wyspecjalizowanych kwalifikacjach.  
 
GOULDNER – zaliczaj do nowej klasy średniej inteligencję techniczną, a także kręgi intelektualistów. 
 
 

„Nowe klasy” Domaoski 

 
XIX/XX  WIEK  –  Europa  Zachodnia,  USA;  masowy  wzrost  liczebności  pracowników  umysłowych 
reprezentujących różne zawody.  

  Teza o kształtowaniu się „NOWYCH KLAS ŚREDNICH” (Gustaw Schomoller) 

NOWA  KLASA  ŚREDNIA  –  obejmowała  szeroką  kategorię  pracowników  handlu  i  usług, 
urzędników,  wysoko  wykwalifikowanych  specjalistów  oraz  kadry  kierownicze  firm  i  instytucji 
paostwowych. 

 
KLASA ŚREDNIA – zbiorowośd złożona z tak różnych kategorii, że nie można jej utożsamid z „klasą społeczną” w 
tym sensie, w jakim to pojęcie przypisuje się, np. robotnikom czy chłopom. 

Wyznaczniki przynależności do klasy średniej: 

a)  własnośd, 

b)  zamożnośd i wysoka stopa życiowa, 

c)  pozycja zawodowa, 

d)  wygląd, specyficzny styl w sferze prywatnej i orientacje życiowe. 

 
 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   12 

 

Nowe klasy średnie różniły się od „starych” tym, że: 



 

ich reprezentanci wykonywali odmienne zawody, 



 

mieli różne cele i orientacje życiowe, 



 

przyszło im realizowad odmienne funkcje w systemie społecznym. 

 
Nowa  klasa  podążała  inny  torem  –  była  nastawiona  na  ROZWÓJ.  Formowanie  się  jej  było  równoznaczne  z 
powstawaniem pozycji, bez których nie mogłoby funkcjonowad społeczeostwo rynkowe. 

Decydujący  wpływ  miał  postępujący  wzrost  zamożności,  a  równocześnie  rozprzestrzeniał  się  rynek  dóbr 
produkowanych na użytek masowego odbiorcy. Masowa konsumpcja powołała do życia instytucję MORTGAGE, 
czyli pożyczki hipotecznej na zakup domu. 

Rozpowszechnienie  się  mentalności  posiadacza  było  najważniejszym  czynnikiem  formowania  się 
społeczeostwa klasy średniej. 
 
Nowa klasa średnie nierozerwalnie związana jest z nowoczesnym systemem zawodowym, które najważniejsze 
zasady to otwarte współzawodnictwo i poleganie na sobie.  

1)  niezależnie od pochodzenia społecznego, rasy czy płci, każdy ma równe szanse na odniesienie sukcesu, 

2)  sukces powinien byd rezultatem zdolności i wysiłku jednostek (zasada fair play), 

3)  za stanowiska i pozycje o niejednakowej ważności powinno się uzyskiwad nierówne nagrody, 

4)  jak  sukcesy  są  sprawiedliwą  nagrodą,  tak  niepowodzenia  należy  traktowad  jako  zasłużoną  karę, 

wymierzaną przez system za brak odwagi, niekompetencję, lenistwo i niedostatek ambicji. 

 
Na czym polega rola nowej klasy średniej: 



 

przynależnośd  do  niej  pozwala  funkcjonowad  w  przekonaniu  o  własnej  wyższości;  klasa  średnia 
symbolizuje powodzenie życiowe, które przekłada się na konto w banku, 



 

pełni rolę uśmierzania wątpliwości i napięd, 



 

pozytywny  wpływ  na  efektywnośd  systemu;  mechanizm  funkcjonowania  klasy  średniej  zmusza 
jednostki do doskonalenia kwalifikacji zawodowych, bogacenia się i nieustannego rozwoju, 



 

w  nowej  klasie  średniej  upatruje  się  czynnika  stabilizacji  gospodarczej  przez  sam  fakt  istnienia 
wielomilionowej rzeczy konsumentów, 



 

funkcja czynnika stabilizacji politycznej systemu, 



 

rola bufora łagodzącego obustronne napięcie między radykalizmem dołów społecznych a reakcyjnością 
i konserwatyzmem klas wyższych. 

 
TEORIA  „SPOŁECZEOSTWA  PRZEMYSŁOWEGO”  –  współcześnie  społeczeostwa  znalazły  się  w  punkcie 
zwrotnym,  jeżeli  chodzi  o  kierunek  i  charakter  procesów  rozwoju.  Istotą  dokonujących  się  zmian  jest 
transformacja tradycyjnych stosunków i organizacji społecznej w struktury wynikające z rozwoju przemysłu. 
 
TEORIA  SPOŁECZEOSTWA  POSTPRZEMYSŁOWEGO  –  centralną  instytucją  społeczeostwa  postindustrialnego 
jest  korporacja,  a  wiodącą  kategorią  zawodową  „TECHNOSTRUKTURA”,  czyli  wszyscy  ci,  którzy  wnoszą 
wyspecjalizowaną wiedzę, talent i doświadczenie potrzebne w procesie kierowania i podejmowania decyzji. 

O przynależności do technostruktury decyduje miejsce w zawodowym podziale pracy i władza. 

Nowym klasom przypisuje się rolę lidera postępu. 
 
KONCEPCJA „NOWYCH KLAS”  - nowa klasa dzieli się na dwie kategorie: 

a)  inteligencję techniczną – której zadaniem jest formułowanie i wdrażanie zasad racjonalnego działania, 

b)  intelektualistów  –  będących  ośrodkiem  nowej  moralności,  których  charakterystycznymi  cechami  są 

skłonnośd do krytycyzmu, podejmowania działao na rzecz emancypacji i samo refleksja. 

 
NOWA KLASA ROBOTNICZA – połączenie „wyższych” kategorii umysłowych i wykwalifikowanych pracowników 
fizycznych  (specjaliści  z  wyższym  wykształceniem,  personel  techniczny,  robotnicy  o  wysokich  kwalifikacjach 
zawodowych). 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   13 

 

O  przynależności  do  tej  klasy  decyduje  nie  tylko  podobne  usytuowanie  w  hierarchii  zawodowej,  ale  też  fakt 
zatrudnienia w przedsiębiorstwach o podobnym profilu i branży. 

Członkowie  nowej  klasy  robotniczej  mają  świadomośd  konfliktu  rozgrywającego  się  na  kilku  płaszczyznach. 
Najważniejszą  płaszczyzną  jest  władza  technokratów  i  realizowana  przez  nich  strategia  rozwoju  – 
technostruktura jest nowoczesną klasą panującą. 

Nowej  klasie  robotniczej  zależy  na  uzyskaniu  autonomii.  Ma  też  ambicje  uczestniczenia  we  władzy.    Ma  do 
zrealizowania misję dziejową. 

Przeciwstawia swe interesy technostrukturze i zwierza szeregi w walce. 

 

 

NARÓD, NACJONALIZM I GRUPY ETNICZNE 

29.03.2012 

 

„Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzna” Ossowski 

 
Podział  na  ojczyznę  na  ideologiczną  i  prywatną,  a  co  za  tym  idzie,  podział  na  dwa  różne  typy  patriotyzmu  i 
narodu: 
 

1)  OJCZYZNA  PRYWATNA  -  przestrzeo  wyznaczona  miejscem  urodzenia  czy  zamieszkiwania 

pojedynczego  człowieka.  Ojczyzna  prywatna  to  obszar  znany  jednostce  z  własnego  doświadczenia, 
obszar  do  którego  jednostka  ma  szczególny,  osobisty  i  bezpośredni  stosunek  przejawiający  się  w 
przywiązaniu do środowiska, w którym spędziła życie bądź jego znaczną częśd, zwłaszcza dzieciostwo, a 
zatem okres szczególnie podatny na tworzenie się trwałych więzi emocjonalnych. 



 

może to byd tzw. mała ojczyzna (np. moja wioska, miasto rodzinne), emocjonalnie poznajemy 
miejsca, 



 

emocjonalne  przywiązanie  do  miejsca,  w  którym  się  urodziliśmy,  wychowaliśmy, 
przebywaliśmy, 



 

składają się na nią elementy, które znam tylko ja. 

 
 

2)  OJCZYZNA IDEOLOGICZNA – wspólne terytorium narodowe. 



 

przekonanie  o  tym,  że  jesteśmy  uczestnikami  danego  terytorium  i  danej  wspólnoty 
kulturowej. 



 

istotą tego jest należenie do wspólnoty, którą sobie wyobrażamy. 



 

składają się na nią elementy, które są wspólne dla wszystkich. 

 
Ossowski wskazuje, że pojęcie ojczyzny nie zasadza się na opisie obiektywnych faktów lecz odnosi się do  sfery 
wartości i znaczeo przejawiających się w nastawieniu członków zbiorowości wobec ich otoczenia.  
 
Ossowski: „Ojczyzna – to nie jest pojęcie geograficzne, które można scharakteryzowad bez odwoływania się do 
postaw psychicznych jakiejś zbiorowości. Obszar jakiś staje się ojczyzną o tyle tylko o ile istnieje zespół  ludzki, 
który odnosi się doo w pewien sposób i w pewien sposób kształtuje jego obraz. Wówczas dla tego zespołu ów 
szmat  rzeczywistości  zewnętrznej  nabiera  swoistych  wartości,  które  go  czynią  ojczyzną.  To  tak  jak  z  dziełem 
sztuki,  którego  wartośd  estetyczna  zależy  od  tego,  jak  widz  postaciuje  sobie  układ  plam  barwnych,  który  ma 
przed  sobą.  Ojczyzna  istnieje  tylko  w  rzeczywistości  subiektywnej  grup  społecznych,  które  są  wyposażone  w 
pewne elementy kulturowe. Cechy jakiegoś terytorium nie zależą od tego, co kto o nich myśli. Cechy ojczyzny są 
zawsze funkcją obrazów, które z jej istnieniem łączą członkowie pewnej zbiorowości”. 
 
Ludzie  należący  do  jednego  narodu  mogą  mied  RÓŻNE  OJCZYZNY  PRYWATNE,  WSPÓLNA  jest  dla  nich 
natomiast OJCZYZNA IDEOLOGICZNA. Członkowie danego narodu mogą mied jednak różne koncepcje ojczyzny 
ideologicznej oraz w różnoraki sposób artykułowad swą przynależnośd do danej wspólnoty narodowej. 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   14 

 

Różne typy więzi: 

a)  ideologiczna, 

b)  nawykowa  -  nabywane,  emocjonalne;  więź  nawykowa  może  stad  się  źródłem  nowej  więzi 

ideologicznej. 

 
Cechą  wyróżniającą  patriotyzm  od  przywiązania  do  węższej  ojczyzny  jest  brak  osobistego  kontaktu  pomiędzy 
ludźmi  żywiącymi  to  samo  uczucie.  Cecha  istotna  występuje  na  gruncie  nowoczesnych  zbiorowości 
narodowych. 
 
MAŁE ZBIOROWOŚCI: ojczyzna prywatna i ideologiczna mogły posiadad ten sam odpowiednik terytorialny. 

ROZRASTAJĄCE  SIĘ  ZBIOROWOŚCI:  ojczyzna  prywatna  przestaje  się  pokrywad  z  ideologiczną,  staje  się  jej 
częścią, a równocześnie ojczyzny prywatne poszczególnych członków zbiorowości mnożą się i różnicują. 
 
Metody wytwarzania stosunku osobistego względem całego obszaru ojczyzny ideologicznej: 



 

wędrówki, 



 

mapa, 



 

zdjęcia fotograficzne, kino, radio 

 
OJCZYZNA = ZIEMIA RODZINNA 
Związek jednostki z ojczyzną nie jest wynikiem wolnego wyboru, ani toku wydarzeo po jego urodzeniu, ale jest 
predeterminowany.  „Ojczyzna”  to  ziemia  przodków,  ziemia,  z  którą  związek  przekazali  nam  już  nasi  ojcowie. 
„Ziemia rodzinna” to ziemia, w której się przyszło na świat. 
 
 

„Naród. Rozwój nowożytnego narodu polskiego” Davies 

 
W oczach wielu liberałów „NARODY” są niemal z definicji samolubne, irracjonalne i niszczycielskie; natomiast 
„PAOSTWA”,  bez  względu  na  wady,  jakie  mogłyby  wykazywad  w  takim  czy  innym  okresie,  są  przynajmniej 
potencjalnie reformowalne. 
 
Lord Acton: „Naród może czasem zostad stworzony przez paostwo, ale tworzenie paostwa przez naród jest 
sprzeczne z naturą”. 

Europa Wschodnia: rozwój nacjonalizmu, narodów i paostw narodowościowych dał początek najistotniejszym 
przemianom, jakie zaszły na przestrzeni ostatnich dwustu lat.  

a)  Z  jednej  strony,  nacjonalizm odmawia  przyznania,  że  w  pewnych  określonych  warunkach  dyktatura 

mogłaby  się  spotkad  z  powszechnym  poparciem  lub  też,  że  demokracje  mogłyby  snud  jakiekolwiek 
wrogie lub agresywne plany.  

b)  Z  drugiej  strony  natomiast,  z  racji  charakterystycznej  dla  siebie  obsesji  na  temat  reguł  i  procedur 

prawnych,  żywi  nieuzasadnioną  wiarę  w  skutecznośd  reform  konstytucyjnych,  które  mogą  mied 
niezbyt istotny związek z panującymi warunkami społecznymi i kulturowymi. 

 
Peter Brock – wprowadzenie do polskiego nacjonalizmu:  

  Autor twierdzi, że współczesny nacjonalizm zaczął się od rozbiorów Polski. 

 
Podobnie jak demokracja czy autokracja, sam w sobie nacjonalizm nie jest ani zły, ani dobry. Można go oceniad 
wyłącznie w odniesieniu do szczególnych motywów jakiejś szczególnej grupy jego zwolenników. 
 
Wg nacjonalistów narody mają niezbywalne prawo do kierowania swoim własnym losem.  

Dla  historyka  nacjonalizm,  a  także  narody,  które  nacjonalizm  powołał  do  istnienia,  są  obiektywnymi  bytami, 
których dokonania należy rejestrowad i opisywad. Ostateczny osąd moralny trzeba pozostawid innym. 
 
 

 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   15 

 

„Naród” Szacka 

 
NARÓD  –  zjawisko  ściśle  związane  ze  sferą  świadomości,  tożsamości,  wartości.  To  przede  wszystkim 
„organizacja uczud”. Z narodem wiążą się niezwykle silne uczucia. Naród jest wartością autoteliczną.  

Jest postrzegany jako jednolita całośd, jako wspólnota, które wszyscy członkowie są bradmi bez względu na to, 
pod jaką szerokością geograficzną żyją i czym się zajmują.  
 
ZBIOROWOŚD ETNICZNA – istotą etniczności jest poczucie tożsamości grupowej i mocne przekonanie o własnej 
odrębności.  Odznaczają  się  spójnością  i  są  połączone  silną  więzią  społeczną.  Rdzeniem  etniczności  jest 
świadomośd ostrego podziału na MY i ONI. 

Głębokie przekonanie o wspólnocie pochodzenia i więzach krwi łączących ich członków 

Składniki etniczności: 



 

nazwa zbiorowości, 



 

przekonanie o wspólnym pochodzeniu, 



 

wspólne dzieje, 



 

własna, odrębna kultura, 



 

związek z określonym terytorium, 



 

poczucie solidarności i tożsamości. 

 
GRUPA ETNICZNA – tym mianem określane są zbiorowości czterech podstawowych typów: 

a)  miejskie mniejszości etniczne – np. Polacy w Chicago, 

b)  ludy  tubylcze,  miejscowej  –  ludy,  które  żyły  na  jakimś  terytorium,  zanim  przybyli  tam  europejscy 

kolonizatorzy i osadnicy, 

c)  kulturowo zróżnicowane populacje paostw będących tworami kolonializmu, 

d)  protonarody – grupy, które mają swoich przywódców politycznych i ideologów oraz dążą do uzyskania 

własnego paostwa; tzw. narody bez paostwa. 

 
UPOLITYCZNIENIE – cecha powszechnie uznawana na znamię narodu, różniąca go od grupy etnicznej. 
Świadomośd narodowa obejmuje z reguły wyobrażenie własnego paostwa, w którym naród żyje.  
 
Etapy dążenia zbiorowości etnicznej suwerenności: 

a)  pojawia się poczucie etniczno-kulturowej tożsamości, 

b)  zbiorowośd etniczna umacnia swoją zwartośd, w tym momencie wkracza na scenę polityczną, 

c)  przeciwstawienie się temu paostwu i żądanie niepodległości. 

 
DWIE DROGI KSZTAŁTOWANIA SIĘ NARODÓW: 

1)  OD NARODU DO PAOSTWA  - wspólnota kulturowa mająca poczucie własnej odrębności przekształca 

się w organizm polityczny. Wspólnoty kulturowej poszukujące „dachu politycznego”. 

Za  podstawowy  warunek  uznania  zbiorowości  za  naród  uważane  jest  posiadanie  przez  jej  członków 
pełni praw obywatelskich. Sam naród utożsamiany jest z paostwem narodowym. 

2)  OD  PAOSTWA  DO  NARODU  –  organizm  polityczny  nabiera  cech  wspólnoty  kulturowej.  Istniejący 

„dach  polityczny”  stwarza  warunki  sprzyjające  powstawaniu  wspólnoty  kulturowej  i  osłabianiu 
przedziałów  między  różnymi  grupami  etnicznymi.  Przekształcenie  się  samego  paostwa  z  paostwa 
dynastycznego i terytorialnego w paostwo narodowe. 

Wymiar  polityczny  narodu  jest  lekceważony  i  naród  utożsamiany  jest  ze  wspólnotą  kultury 
symbolicznej  i  istnieniem  wśród  jej  członków  świadomości  narodowej  w  postaci  poczucia 
przynależności do określonej zbiorowości etnicznej. 

 
 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   16 

 

Zmiany  towarzyszące  narodzinom  społeczeostwa  przemysłowego  w  sferze  stosunków  społecznych  i 
świadomości: 



 

zniesienie  sztywnych podziałów  stanowych, zrównanie wszystkich  wobec prawa i przekształcenie ich 
obywateli cieszących się pełnią praw obywatelskich, 



 

upowszechnienie oświaty i wzrost piśmiennictwa, 



 

ruchliwośd przestrzenna ludzi i wzrost migracji ze wsi do miasta, 



 

laicyzacja społeczeostwa i zawężenie się związanej z religią sferą sacrum, 



 

chwiejne poczucie tożsamości samych ludzi. 

 
Trzy fale ruchów narodowych i kształtowania się paostw narodowych w epoce nowoczesnej: 

I) 

wiek XIX Europa – rozwój ideologii i aspiracji narodowych, a także ruchów narodowych.  Koniec I 
wojny światowej przyniósł falę konstytuowania się nowych paostw narodowych, 

II) 

druga fala konstytowania wystąpiła po II wojnie światowej, 

III) 

trzecią falę ruchów narodowych można obserwowad współcześnie – pojawiła się wraz z upadkiem 
panowania komunistycznego. 

 
MNIEJSZOŚD  NARODOWA  –  zbiorowości  odmienne  etnicznie  od  dominujące  zbiorowości  narodu 
paostwowego.  Skupione  są  najczęściej  na  terenach  przygranicznych.  Ich  członkowie  mają  zazwyczaj  silne 
poczucie odrębności i rozwiniętą świadomośd narodową, wspieraną kontaktami z macierzystym krajem. 
 
Przyczyny konfliktów etnicznych: 



 

z  odrębnościami  etnicznymi  wiążą  się  silne  emocje  towarzyszące  wszelkim  podziałom  na  „swoich”  i 
„obcych”, 



 

walki wielu różnych grup etnicznych żyjącym w jednym paostwie o dostęp do zasobów i przywilejów, 



 

pozbawieni skrupułów politycy, 



 

elity  walczące  o  władzę,  prestiż  i  pieniądze  szukają  poparcia  w  zbiorowościach  etnicznych  i 
narodowych 

 
Kształtowanie się narodu Polskiego: 

1)  OKRES PIERWSZEJ RZECZYPOSPOLITEJ: OD PAOSTWA DO NARODU 

2)  OKRES ZABORÓW: OD NARODU DO PAOSTWA 

 
 

PŁED A ZRÓŻNICOWANIE SPOŁECZNE I NIERÓWNOŚCI SPOŁECZNE 

12.04.2012 

 

„Różnice płci jako różnice społeczne” Szacka 

 
Różnice  między  mężczyznami  a  kobietami  są  płaszczyzną  zróżnicowania  społecznego,  jakościowo  różną  od 
podziałów  zawodowych  i  barier  klasowo-warstwowych  określanych  przez  stosunki  własności  i  kierowania 
przedsiębiorstwami. 

Trudnością  bywa  niechęd  samych  kobiet  do  wychodzenia  poza  dobrze  znany  i  swojski  świat  mikrospołeczny 
sfery  prywatnej  i  wypowiadania  się  o  rzeczywistości  makrospołeczne.  Trudności  te  powodują 
„NIEWIDOCZNOŚD”  kobiet,  która  co  najmniej  utrudnia,  a  w  istocie  uniemożliwia  uzyskanie  pełnej  wiedzy  o 
badanych społeczeostwach. 
 
W koocu lat 60. Zaczęły następowad zmiany: 

a)  zmieniad zaczęła się sama socjologia – nabierała znaczenia problematyka mikrospołeczna, 

b)  pojawiły się ideologie i ruchy feministyczne. 

 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   17 

 

Począwszy od lat 70. Kobiety i ich sytuacja zaczęły byd ważnym przedmiotem badao nauk społecznych. 
 

1)  SPOŁECZNE RÓŻNICE PŁCI: 

 

W  społeczeostwach  nowoczesnych  z  kręgu  kultury  zachodniej  upośledzenie  kobiet  związane  z  ich 
niższą pozycją jest mniejsze, a jego formy mniej dotkliwe  niż w wielu społeczeostwach z kręgu innych 
kultur i na innych poziomach rozwoju gospodarczego.  

W  nowoczesnych  społeczeostwach  pojawiła  się  ŚWIADOMOŚD  NIERÓWNOŚCI  SPOŁECZNYCH 
związanych z płcią. Cechy tych społeczeostw sprzyjające rozwojowi tej świadomości: 



 

są  to  społeczeostwach  o  pozycjach  osiąganych,  w  których  istnieje  model  merytokracji  oraz 
wiara w możliwości jego realizacji, 



 

kobiety uzyskały prawa wyborcze i stały się mniej więcej połową elektoratu, 



 

zrodziła się ideologia praw człowieka. 

 
Mężczyźni  najczęściej  wykonują  prace  fizyczne  i  są  oddalone  od  domu,  kobiety,  te  które  można 
wykonad  w  mniejszym  wysiłku  fizycznym  i  w  pobliżu  domu.  Męskie  zawody  traktowane  są  jako 
ważniejsze. 

 
W  SPOŁECZEOSTWACH  PRZEDPRZEMYSŁOWYCH  była  to  bardziej  dyskryminacja  w  sferze  kulturowej 
niż  ekonomicznej.  Jednostką  produkcyjną  była  rodzina.  Nie  było  też  wyraźnego  uzależnienia 
ekonomicznego kobiet od mężczyzn, ponieważ zależnośd ta była obustronna.  
 
W  XIX.  EUROPIE  kobiety  zaczęły  byd  zatrudniane  na  dużą skalę  jako  najemna  siła  robocza.  W  sferze 
pracy najemnej robotnicza solidarnośd klasowa nie obejmowała kobiet. 



 

są niżej opłacane od mężczyzn, 



 

są częściej zatrudniane w niepełnym wymiarze kobiet, 



 

w zawodach, w których pracują, zajmują głównie niskie pozycje, 



 

pracują najczęściej w zawodach o niskim prestiżu. 

 
Kobiety chętniej niż mężczyźni są zwalniane z pracy. Tego rodzaju dyskryminacja sprzyja stereotypowe 
wyobrażenie kobiet jako przede wszystkim matek i żon. 
 
PARADOKS  ZADOWOLONEGO  NIEWOLNIKA  –  polegał  na  akceptowaniu  przez  kobiety swojej  gorszej 
pozycji społecznej w porównaniu z mężczyznami. 

Akceptacja  dyskryminacji  kobiet  na  rynku  pracy  jest  większa  w  krajach,  w  których  demokracja  jest 
słabiej zakorzeniona oraz w krajach katolickich. 

 

2)  RÓŻNICE PŁCI W SFERZE WŁADZY I POLITYKI 

 

Kobiety  zajmują  zazwyczaj  niższe  pozycje  zawodowe  niż  mężczyźni.  Stanowiska  kierownicze  zajmują 
częściej mężczyźni.  

Wśród przedstawianych przez partie kandydatów jest zazwyczaj niewiele kobiet. Kobiety są najczęściej 
umieszczane  na  listach  na  dalekich  pozycjach,  a  także  słabiej  promowane  w  środkach  masowego 
przekazu. 

Na  poziomie  wybieralnych  organów  władz  samorządowych  kobiety  stanowią  jedynie  kilkanaście 
procent zgłaszanych kandydatów. 

Ogólne przekonanie, że kobiety nie nadają się do polityki i nie interesują się nią. 

Stopieo  autorytarny  jest  wyższy  wśród  posłów  niż  posłanek.  Dla  kobiet  celem  jest  częściej  realizacja 
określonych zadao niż samo uzyskanie wpływów politycznych. 

 
 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   18 

 

3)  RÓŻNICE PŁCI W SFERZE OBYCZAJU 

 

XIX wiek – wkroczenie kobiet na rynek pracy. 

XX wiek – uzyskanie przez kobiety praw politycznych 
 
Różnice obyczajowe w traktowaniu mężczyzn i kobiet: 



 

podwójne standardy oceny każdej z płci w orzecznictwie sądów rodzinnych – chłopcy stawiani 
przed sądem głównie z  powodu naruszenia jakiegoś kodeksu  karnetu, dziewczęta  oskarżane 
najczęściej o demoralizację, 



 

odmienne traktowanie w orzecznictwie dotyczącym spraw rozwodowych, 



 

czytelny w orzecznictwie sądów rodzinnych patriarchalny wzór rodziny, 



 

prześmiewcze  dowcipy  odnośnie  mężczyzn  odnoszą  się  do  poszczególnych  zawodów, 
natomiast w przypadku kobiet do dużo szerszych kategorii, 



 

europejska  moda  –  wiele  wzorowanych  na  męskim  ubraniu  strojów  jest  bezproblemowo 
uznawanych za częśd garderoby męskiej. 

 
FEMINIZM – dostrzeganie upośledzenia społecznego kobiet i dążenie do jego zniesienia. Pojawił się w Europie 
wraz  początkiem nowoczesnych społeczeostw przemysłowych. 

a)  FEMINIZM PIERWSZEJ FALI – od połowy XX wieku; walczył o formalne zrównanie kobiet wobec prawa, 

b)  FEMINIZM DRUGIEJ FALI  – od lat 60. XX wieku; koncentruje uwagę na  kulturze, kluczową  sprawą  są 

treści  ról  „kobiety”  i  „mężczyzny”  oraz  pojęd  „kobiecości”  i  „męskości”  –  dąży  do  nowego  ich 
zdefiniowania; nowa problematyka wprowadziła nowe terminy: 



 

GENDER  –  rozróżnienie  między  kobietami  i  mężczyznami,  które  jest  oparte  na  cechach 
społecznych i kulturowych, przyswojonych w trakcie socjalizacji, 



 

SEKSISM – dzieli ludzi na należących do lepszej i gorszej płci. 

 
Odmiany feminizmu: 

a)  FEMINIZM LIBERALNY – poza podstawowymi różnicami biologicznymi nic nie różni obu płci. Wszelkie 

odmienności  są  wyłącznie  rezultatem  pierwotnej  i  wtórnej  socjalizacji  –  w  ich  toku  każda  z  płci 
kształtowana  jest  odmiennie.  Domaga  się  by  mieli  równy  dostęp  do  wszystkich  pozycji  i  ról 
zawodowych. Dąży do zmiany dotychczasowych praktyk kulturowych. 

b)  FEMINIZM  SOCJALISTYCZNY  –  kobiety  klasą  wyzyskiwaną,  dostrzega  ich  wyzysk  nie  tylko  na  rynku 

pracy,  ale  i  w  domu  rodzinnym.  Widzi  wspólnotę  interesów  kobiet  i  klasy  robotniczej.  Uważa,  że 
wolnośd jednym i drugim może przynieśd tylko obalenie kapitalizmu. 

c)  FEMINIZM RADYKALNY – obarcza winą patriarchalizm i mężczyzn – wrodzone skłonności mężczyzn do 

dominacji  i  agresji.  Mężczyźni  są  klasą  rządzącą,  kobiety  podporządkowaną.  Nawołuje  do  walki  z 
patriarchalizmem i domaga się całkowitej przebudowy społecznej. 

 
DYSKRYMINACJA POŚREDNIA – pojawia się, kiedy pozornie neutralne prawo ma negatywne konsekwencje dla 
jednej z kategorii obywatelli. 
 
 

„Płed, zatrudnienie i sektor ekonomiczny”  Renzetti, Curran 

 
EPOKA  INDUSTRIALIZACJI  XIX.  WIEK  –  utrwala  się  wyobrażenie  kobiety,  która  pozostaje  w  domu  i  nie 
podejmuje  pracy  zawodowej.  Segregacja  polegała  na  kierowaniu  kobiet  do  prostych  monotonnych  prac. 
Związki zawodowe niechętnie przyjmowały kobiety. 

Aż do lat 30. XX wieku obowiązywała segregacja. 
 
 
 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   19 

 

Udział w sile roboczej: 



 

1900 rok: kobiety – 20%, mężczyźni 53,7%, 



 

2001 rok: kobiety 60,2%, mężczyźni 74,1%. 

 
W  trakcie  II  wojny  światowej  kobiety  weszły  na  rynek  na  miejsce  mężczyzn  powołanych  do  wojska.  Rząd 
zachęcał  do  zrównoważenia  wynagrodzeo  kobiet  i  mężczyzn,  i  sponsorował  „dzienne  centra  opieki  nad 
dziedmi”. 

Wsparcie  zakooczyło  się  w  1945  roku,  kiedy  zmuszano  kobiety  do  rezygnacji  z  pracy  i  ustąpienia  miejsc 
mężczyznom powracającym z wojny. 
 
Po  roku  1965  nastąpił  gwałtowny  wzrost  udziału  kobiet  na  rynku  pracy,  związany  z  faktem,  że  kobiety  żyły 
dłużej i miały mniej dzieci. 

Ostatnio znów ilośd wolnego czasu uległa ograniczeniu. 
 
Metody badania segregacji: 

a)  WSKAŹNIK  NIERÓWNOWAŻNOŚCI  –  wskaźnik  segregacji;  procent  pracowników  danej  płci,  którzy 

musieliby  podjąd  zatrudnienie  w  zawodzie,  gdzie  ich  płed  jest  niedoreprezentowana,  by  osiągnąd 
równe proporcje. Spada wraz ze wzrostem wykształcenia. 

b)  Procentowe porównanie udziału kobiet i mężczyzn w zawodzie. 

 
Wskaźniki nierówno ważności są niższe w grupie 20-24latków, i kobiety z niej mają większe szanse na podjęcie 
pracy w tradycyjnych męskich dziedzinach. 
 
TOKENIZM – zjawisko polegające na zatrudnianiu na eksponowanych stanowiskach, np. kobiet lub Czarnych by 
pokazad, że nie dyskryminuje się nikogo. 
 
SZKLANY  SUFIT  –  zespół  niewidzialnych  barier  ogrzewniczych  możliwości  awansu.  Ścieżka  awansu  jest 
widoczna, ale zamknięta dla kobiet. 
 
MOLESTOWANIE  SEKSUALNE  –  nieakceptowane  przez  daną  osobę  wpatrywanie  się  w  nią,  wypowiadanie 
seksualnych komentarzy lub sugestii, względnie fizyczny kontakt. 

Jest formą potwierdzenia dominacji oraz konsekwencją segregacji w strukturze zatrudnienia. 
 
Średnia płaca kolorowych kobiet i mężczyzn jest mniejsza niż białych. Różnica w zarobkach między płciami jest 
największa wśród białych. 

Im wyższy szczebel w hierarchii zawodowej tym bardziej rośnie różnica między zarobkami między grupami. 

Praca w zawodach kobiecych Est słabiej płatna niż w męskich. 
 
TEORIA KAPITAŁU LUDZKIEGO – teoria tłumacząca podział na zawody kobiece i męskie; kobiety wybierają te 
zawodu, do których mają naturalne predyspozycje i kierują się tu tylko wolnym wyborem.  Nie tłumaczy różnic 
w zarobkach. 
 
DYSKRYMINACJA  STATYSTYCZNA  –  podejmowanie  decyzji  o  zatrudnieniu  na  podstawie  cech,  o  których  się 
sądzi, że wyrównują daną grupę społeczną. 
 
 

„Za mało za to samo” Cieśla 

 
PŁACOWA DYSKRYMINACJA KOBIET W CZYSTEJ POSTACI – kobieta pracuje na podobnym i ma podobny staż 
jak mężczyzna, a zarabia mniej niż on. 
 
PAY GAP – nierównośd wynagrodzeo między pracownikami różnej płci. Polska: pay gap 10%. 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   20 

 

Różnice w zarobkach są największe wśród grup najlepiej i najgorzej wykształconych.  
 
SEX TYPING – typizacja płciowa; zawody sfeminizowane wynagradza się gorzej niż męskie właśnie dlatego, że są 
sfeminizowane. 
 
Firmy  zarządzane  przez  kobiety  mniej  cierpią  w  czasach  kryzysu.  Między  innymi  dlatego,  że  kobiety 
menadżerowie są mniej skłonne do ryzykownych kroków. 
 
 

RUCHLIWOŚD SPOŁECZNA 

26.04.2012 

 

„Ruchliwośd społeczna” Domaoski 

 
RUCHLIWOŚD – odnosi się do zjawisk przemieszczania się jednostek w kategorii przestrzeni społecznej.  

SOROKIN: ruchliwością jest fakt każdej zmiany pozycji 
 
W  badaniach  surveyowych  respondentom  zadaje  się  pytania  na  temat  ich  obecnej  pozycji  i  pozycji 
zajmowanych  w  różnych  punktach  w  przeszłości.  Następnie  osoby  te  przypisywane  są  do  poszczególnych 
kategorii  określających  ich  miejsce  w  strukturze  społecznej,  które  to  kategorie  krzyżują  się  z  kategoriami 
identyfikującymi ich wcześniejsze pozycje, ujmując je w postaci tabeli. 
 
Metody pomiaru ruchliwości: 

a)  ustalenie  ODSETKA  OSÓB,  które  zmieniły  kategorię  zawodową  w  stosunku  do  liczebności  ogółu 

badanych, 

b)  analiza struktury wzorów ruchliwości za pomogą takich technik statystycznych, jak: 



 

wielowymiarowe  skalowanie  –  punktem  wyjścia  są  dane  w  tabeli  ruchliwości;  technika 
statystyczna,  które  celem  jest  sprawdzenie  zależności  między  wieloma  zmiennymi  do 
stosunkowo prostszej struktury, 



 

analiza  kanoniczna  –  służy  do  ustalenia  siły  związku  między  dwoma  zestawami  zmiennych 
zero-jedynkowych, 



 

analiza  dyskryminacyjna  –  uzyskuje  odpowiedź  na  pytanie,  jak  silnie  zestaw  zmiennych 
niezależnych  różnicuje  wartości  zmiennej  kategorialnej,  traktowanej  jako  zmienna 
wyjaśniana; stosuje się w celu identyfikowania podstawowych podziałów społecznych, 



 

analiza korespondencji – stosowana w celu wizualizacji danych. 

 
Rodzaje ruchliwości: 

a)  RUCHLIWOŚD ZBIOROWA  - cała  kategoria  zostaje przesunięta w  strukturze społecznej;  wyraża się  w 

zaniku lub zmianie pozycji w społeczeostwie całych grup zawodowych, warstw i klas społecznych, 

b)  RUCHLIWOŚD POZIOMA (HORYZONTALNA) - przemieszczanie się jednostek i grup w obrębie tej samej 

warstwy  społecznej  lub  tego  samego  poziomu  hierarchii;  najczęściej  jest  to  ruchliwośd  związana  ze 
zmianą miejsca pracy, bez zmiany stanowiska lub zmiana miejsca zamieszkania, 

c)  RUCHLIWOŚD  PIONOWA  (WERTYKALNA)  –  polega  na  przesunięciach  w  wymiarze  hierarchicznych, 

czyli przechodzeniu do innych kas, warstw czy grup społecznych; awans lub degradacja, 



 

WEWNĄRZPOKOLENIOWA  -  przemieszczanie  się  jednostek  lub  grup  między  poziomami 
hierarchii  poprzez  podnoszenie  swoich  kwalifikacji  przez  jednostki,  nabywanie  majątku  czy 
zdobywanie  wyższego  wykształcenia.  Degradacja  w  tym  przypadku  może  byd  wynikiem 
zaniechania  tego  typu  działao,  co  w  efekcie  powoduje,  że  inne  jednostki  czy  grupy  poprzez 
własny awans społeczny podwyższają poziom w hierarchii, 



 

MIĘDZYPOKOLENIOWA  -  ruchliwośd  całych  kategorii  społecznych  względem  pozycji 
zajmowanych  przez  ich  rodziców,  np.  ruchliwośd  międzypokoleniowa  nauczycieli,  księży  itd. 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   21 

 

Od strony empirycznej ruchliwośd ta badana jest poprzez porównywanie pozycji jednostki i jej 
rodziców (najczęściej przyjmuje się wskaźnik jakim jest pozycja ojca), 



 

STRUKTURALNA  -    rodzaj  ruchliwości  wynikający  ze  zmiany  składu  społeczno-zawodowego 
kolejnych pokoleo, 

d)  RUCHLIWOŚD ABSOLUTNA – odnosi się do wszystkich osób, które zmieniły pozycję 

e)  RUCHLIWOŚD WZGLĘDNA 

 
MODEL DOSKONAŁEJ RÓWNOŚCI SZANS – charakteryzuje on hipotetyczny stan, będący realizacją kompletnej 
niezależności obecnej pozycji respondenta od pozycji zajmowanych w przeszłości. 

Wszystkie  osoby  mają  jednakową  szansę  wejścia  do  danej  kategorii  niezależnie  od  tego,  do  jakiej  kategorii 
należeli ich ojcowie. 
 
MODELE  LOG-LINIOWE  –  narzędzie  analizy  zależności  między  zmiennymi  jakościowymi,  reprezentującymi 
najsłabszy poziom pomiaru. 

Analiza  wzorów  ruchliwości  w  modelowaniu  log-liniowym  polega  na  wyspecyfikowaniu  parametrów 
charakteryzujących siłę związku między pozycjami zajmowanymi w różnych punktach kariery.  

Charakteryzują one: 

a)  wielkośd dziedziczenia, 

b)  natężenie przepływów. 

 
SZKOŁA  OSIĄGANIA  SUKCESÓW  –  paradygmat;  głównym  celem  było  porównanie  względnej  wagi  czynników 
„przypisanych” z osiągnięciami jednostki. 

Proces  stratyfikacji  zostaje  sprowadzony  do  sekwencji  następujących  po  sobie  „statusów”,  zaczynając  od 
poziomu  wykształcenia  i  pozycji  zawodowej  ojca,  koocząc  zaś  na  pozycji  zawodowej  osiągniętej  przez 
respondenta lub na poziomie uzyskiwanych przez niego zarobków. 
 
ANALIZA ŚCIEŻKOWA – opiera się na dwóch mocnych założeniach: 

a)  rozpatrywane zmienne układają się w łaocuch przyczynowo-skutkowy, 

b)  jest  to  zamknięty  układ  zależności,  co  jest  równoznaczne  ze  stwierdzeniem,  że  funkcjonują  one  w 

swojej próżni, a więc że kontrolowany jest przepływ wszystkich zjawisk nieuwzględnionych w ramach 
określonego modelu. 

Umożliwia  ona  dekompozycję  rozpatrywanych  zależności  na  związki  bezpośrednie  i  pośrednie.  Pozwala  na 
estymację,  tzw.  „błędów  pomiaru”  tożsamych    z  wpływem  zjawisk  nieuwzględnionych  w  ramach  danego 
modelu. 
 
HISTORIA WYDARZEO – polegała na metodologii analizowania zmian w czasie; celem tej analizy jest ustalenie 
prawdopodobieostwa  zajścia  określonego  wydarzenia.  Chodzi  również  o  ustalenie  siły  zależności  między  tym 
wydarzeniem a innymi faktami. 
 
 

„Funkcje ruchliwości” Domaoski 

 
Wpływ na formowanie się STRUKTURY SPOŁECZNEJ: 



 

ruchliwośd jest czynnikiem formowania się barier społecznych (Max Weber), 



 

ruchliwośd jest wskaźnikiem odrębności poszczególnych kategorii i charakterystyką ich usytuowania w 
przestrzeni społecznej, 



 

wywiera  wpływ  na  wyrazistośd  podziałów  społecznych:  wysoka  rychliwośd  osłabia  je,  podczas  gdy 
niska zaostrza, 



 

czynnik utrudniający krystalizację struktury klasowej (Marks), 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   22 

 



 

wysoka ruchliwośd przeciwdziała tworzeniu się podziałów klasowych, ponieważ stosunek do środków 
produkcji  przestaje  wtedy  odgrywad  rolę  głównego  czynnika  –  towarzyszy  temu  wzrost  aspiracji 
robotników do indywidualnego awansu, 



 

Giddens:  „zamykanie  się”  szans  ruchliwości  jako  czynnik  sprzyjający  formowaniu  się  klas  w  roli 
odrębnych podmiotów społecznych, 



 

ruchliwośd  wewnątrzpokoleniowa  jako  czynnik  wzmacniający  podziały  formujące  się  na  bazie 
międzypokoleniowego dziedziczenia pozycji (Stephens). 

 
Wpływ na STABILNOŚD POLITYCZNĄ: 



 

ograniczenie szans ruchliwości może byd źródłem destabilizacji systemu, jako czynnik kreujący masowe 
niezadowolenia społecznie, 



 

wysoka ruchliwośd zmniejsza ostrośd podziałów społecznych, co redukuje potencjał napięd związanych 
z negatywnymi ocenami nierówności, 



 

czynniki ograniczające pozytywny wpływ ruchliwości społecznej na stabilnośd systemu: 

a)  mechanizmy dziedziczenia pozycji, 

b)  zasada merytokratycznej selekcji ludzi zdolnych funkcjonuje tylko w ograniczonym systemie, 

c)  ruchliwośd nie zawsze neutralizuje poczucie zablokowania szans w klasach niższych. 

 
Wpływ na EFEKTYWNOŚD EKONOMICZNĄ: 



 

wyższa ruchliwośd jest pożądanym zjawiskiem jako czynnik sprzyjający optymalnej alokacji jednostek, 



 

jest mechanizmem zapewniającym realizację zasady „właściwi ludzie na właściwych pozycjach”, 



 

ruchliwośd jako jeden z warunków równowagi systemów, 



 

Pareto:  teoria  „krążenia  elit”  –  procesy  ruchliwości  traktowane  jako  mechanizm  regulacji  dopływu 
kompetentnych jednostek do klasy rządzącej, 



 

kraje o większym natężeniu ruchliwości charakteryzują się wyższym wskaźnikiem rozwoju. 

 
Wpływ na FUNKCJONOWANIE JEDNOSTEK: 



 

może powodowad chęd wzajemnego dopasowania rozbieżnych aspektów, 



 

usytuowanie  w  strukturze  społecznej  należy  rozpatrywad  jako  wypadkową  pozycji  zajmowanych  w 
różnego rodzaju rankingach (Weber), 



 

większa skłonnośd do zaakceptowania zmian przez „ruchliwe” jednostki, 



 

zmiana pozycji czyni człowieka otwartym na inne obyczaje i standardy, 



 

zderzenie się różnych idei i wielośd bodźców pobudzają do innowacyjności, 



 

stres, lęk przed utratą osiągniętej pozycji, 



 

czasem zerwanie ze starymi znajomościami i ograniczenie kontaktów z rodziną, 



 

skłonnośd do naruszania norm w patologicznej postaci, 



 

cynizm, przesadny krytycyzm i relatywizm moralny, 



 

wychowanie się rodzinach sprzyja ruchliwości utożsamianej z awansem. 

 
 

„Legitymizacja nierówności” Domaoski 

 
LEGITYMIZACJA – synonim postawy wyrażającej akceptację status quo. 
 
Częstą reakcją na stan deprywacji jest postawa pogodzenia się z losem. Bierny stosunek do rzeczywistości był 
postawą dominującą w społeczeostwach tradycyjnych w strukturze społecznej. 
 
Ograniczony  charakter  aspiracji  klas  niższych  wynikad  może  z  braku  wiedzy  o  rozmiarach  kontrastów 
społecznych. 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   23 

 

Brak poczucia deprywacji jest konsekwencją braku bezpośrednich kontaktów między klasą niższą a kategoriami 
o wysokiej pozycji. 
 
Ograniczona perspektywa klas niższych może byd również rezultatem RACJONALIZACJI dokonywanych ex post, 
czyli nie byłaby w tym przypadku przyczyną zaniżonych aspiracji, ale na przykład reakcją obronną. 

Nierówności odtwarzają się na przyzwoleniem upośledzonych społecznie środowisk. 

Robotnicy nie formułują dalekosiężnych planów edukacyjnych dla synów i córek ze względu na wysokie koszty 
nauki.  Klasa  robotnicza  charakteryzuje  się  szczególnym  typem  kultury,  którą  cechuje  nieufnośd  wobec  takich 
instytucji, jak szkoła. 
 
Konflikty generowane są w klasach niższych i wynikają z ich niezaspokojonych aspiracji. 
 
PANOWANIE  IDEOLOGICZNE  –  zabieg  ideowego  uświęcania  panowania  ekonomicznego  i  politycznego  klasy 
kapitalistów, czyli uzasadniania ich zwierzchniej kontroli nad środkami produkcji i aparatem paostwowych. Jest 
to forma socjalizacji społeczeostwa do wartości klasy rządzącej, ujmują problem w języki współczesnych teorii. 
Powoduje to, że członkowie klasy robotniczej integrują się ze strukturą społeczną i przyjmują obce sobie idee za 
swoje. 
 
Mechanizmy legitymizacji nie wyrastają z ideologii, lecz z działao. 
 
Typy legitymizacji: 

a)  SYNDROM  DOMINUJĄCEJ  IDEOLOGII  –  obejmuje  wszystkich  tych,  którzy  są  przekonani  o 

prawomocności istniejącego porządku; akceptacja nierówności społecznych na gruncie moralnym, 

b)  DOSTOWANIE SIĘ do nierówności społecznych – reprezentujące je osoby nie popierają  bezkrytycznie 

istniejącego systemu; nie ma miejsca na ograniczoną wizję systemu nierówności, 

c)  RADYKALNA  KONSTETENCJA  NIERÓWNOŚCI  SPOŁECZNYCH  –  radykalizm  to  postawa  sprzeciwu; 

radykalny  system  wartości  kształtuje  świadomośd  klasową  i  daje  poczucie  dumy  płynącej  z 
przynależności do klasy robotnicze. 

 
 

STRUKTURA SPOŁECZNA W POLSCE 

17.05.2012, 24.05.2012 

 

„Mechanizmy stratyfikacji i hierarchie społeczne” Domaoski 

 
STRUKTURA SPOŁECZNA – układ stosunków między kategoriami, grupami, instytucjami i ludźmi. Utożsamiana z 
układem nierówności, którego elementami są klasy, warstwy i kategorie społeczne-zawodowe. 
 

1)  ZMIANY STRUKTURY ZAWODOWEJ: (1982-2004) 

 



 

lata 90. XX wieku - szybkiemu rozwojowi sektora prywatnego i sfery usług, towarzyszyło pojawienie się 
nowych zawodów, 

 
TEORIA  SPOŁECZEOSTWA  POSTPRZEMYSŁOWEGO  –  struktura  zawodowa  powinna  charakteryzowad  się 
wysokim  udziałem  najwyższych  stanowisk  kierowniczych  i  specjalistów  w  zawodach  wymagających  wyższego 
wykształcenia. 

 



 

w Polsce relatywny udział wykwalifikowanych specjalistów pozostawał stały, 



 

zmniejszył się odsetek inteligencji technicznej, reprezentowanej głównie przez inżynierów, 



 

sfera biznesu – odsetek właścicieli firm (poza rolnictwem) kilkakrotnie się zwiększył 

  Powodem  mógł  byd  krótkookresowy  zwrot,  za  którym  kryje  się  głównie  wzrost  osób  samo 

zatrudniających  się  –  zmiana  przepisów  prawnych,  do  której  dostosowali  się  pracodawcy  i 
pracownicy najemni. 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   24 

 

 



 

duży odsetek robotników wykwalifikowanych, 



 

wysoki  odsetek  rolników  –  właściciele  gospodarstw  rolnych  pozostają  jednym  z  najliczniejszych 
segmentów, 

 

Trzy najliczniejsze segmenty struktury zawodowej: 

a)  robotnicy wykwalifikowani, 

b)  pracownicy  placówek  usługowo-handlowych  (sprzedawcy,  telefonistki,  personel  urzędów 

pocztowych i pracownicy gastronomii), 

c)  pracownicy  administracyjno-biurowi  (m.in.  księgowi,  pielęgniarki,  kierownicy  niższy,  nauczyciele 

szkół podstawowych). 

 



 

robotnicy  niewykwalifikowani  w  produkcji  i  usługach  –  skazani  są  na  wyginięcie  przez  teorie 
modernizacji, by zrobid miejsce dla zawodów idących z duchem czasu, 



 

Polska odczuwa brak licznej kadry specjalistów w zawodach technicznych, 

 
EGP – narzędzie identyfikacji usytuowania jednostek w strukturze społecznej. 

 



 

Wysoki odsetek właścicieli gospodarstw. 

 
TEORIA  MODERNIZACJI  –  nowoczesna  struktura  zawodowa  powinna  charakteryzowad  się  wysokim  udziałem 
najwyższych  stanowisk  kierowniczych  i  specjalistów  w  zawodach  wymagających  wyższego  wykształcenia, 
określanych w EGP mianem service class.  

W Polsce kategoria ta była zdecydowanie mniej liczna niż w większości społeczeostw. 
 
2)  RUCHLIWOŚD MIĘDZYPOKOLENIOWA I WEWNĄTRZOKOLENIOWA 

 

2.1  MIĘDZYPOKOLENIOWA 

 
Podstawowe kategorie struktury społeczeostwa polskiego: 

a)  wyżsi kierownicy i inteligencja, 

b)  pracownicy umysłowi niższego szczebla,  

c)  właściciele firm, 

d)  robotnicy wykwalifikowani (włączając brygadzistów), 

e)  robotnicy niewykwalifikowani, 

f)  rolniczy, czyli robotnicy rolni i właściciele gospodarstw. 

 



 

2004 rok: 74,4% mężczyzn zmieniło przynależnośd społeczno-zawodową w porównaniu z kategoriami 
ojców; wśród kobiet odsetek ten wyniósł 77,1%., 



 

najbardziej ruchliwymi kategoriami okazują się robotnicy  niewykwalifikowani, pracownicy umysłowi i 
właściciele firm (88,4% mężczyzn-właścicieli,  

88,6% kobiet- właścicielek), 
  Jest  to  sygnał  i  dobry  przyczynek  do  przeprowadzenia  dowodu,  że  procesy  stratyfikacji 

zareagowały na zmianę systemu polityczni-gospodarczego. 
 



 

na miano oazy stabilności zasługuje kategoria rolników – rola czynnika tradycji i przywiązania do ziemi, 
która jest samoistną wartością i każe przejmowad dzieciom rolników schedę poprzednich pokoleo, 



 

stosunkowo  niski  stopieo  samo  rekrutacji  inteligencji  –  inteligencję  w  drugim  pokoleniu  stanowiło 
zaledwie 27,9% członków inteligencji (2004 rok) wśród mężczyzn i 32,3% wśród kobiet, więcej niż dwie 
trzecie tej warstwy społecznej pochodziło z kategorii o niższym statusie. 

 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   25 

 

Czynnikiem sprzyjającym wzrostowi ruchliwości są zmiany struktury zawodowej. 

Międzypokoleniowa ruchliwośd społeczna  jest  zjawiskiem  występującym częściej niż  dziedziczenie pozycji 
rodziców.  

Społeczeostwo polskie nie odbiegało  pod względem natężenia  ruchliwości od  międzynarodowej „normy” 
dla tego okresu. 

Ruchliwośd międzypokoleniowa w latach 90. wzrosła, chociaż dotyczyło to bardziej mężczyzn niż kobiet. 
 

2.2  RUCHLIWOŚD WEWNĄTRZPOKOLENIOWA 

 
RUCHLIWOŚD WEWNĄTRZPOKOLENIOWĄ: 

a)  zwykło się mierzyd odsetkiem osób zmieniających przynależnośd zawodową w trakcie kariery, 

b)  inny wskaźnikiem zmian w ruchliwości wewnątrzpokoleniowej jest liczba zmian miejsca pracy. 

 



 

w  latach  90.  odsetek  osób  ruchliwych  w  wymiarze  wewnątrzpokoleniowym  był  większy  niż  w  latach 
80., 



 

wyraźny wzrost ruchliwości – przemieszczenia do drobnego i średniego biznesu, 



 

w populacji dorosłych Polaków dominują osoby stabilne zawodowo, 



 

w  latach  1997-2002  dokonywał  się  wzrost  ruchliwości  wewnątrzpokoleniowej  w  każdym  przedziale 
wiekowym. 

 

3)  NIERÓWNOŚCI W DOSTĘPIE DO WYSZTAŁCENIA 

 
Stopieo nierówności w dostępie do wykształcenia jest kolejnym wskaźnikiem otwartości kanałów awansu, jako 
że poziom wykształcenia stanowi podstawowy wyznacznik sytuacji społecznej. 
 



 

wzrost liczby szkół wyższych, 



 

pochodzenie społeczne  silniej determinowało prawdopodobieostwo  przejścia ze szkoły  podstawowej 
do ponadpodstawowej niż kontynuację nauki po szkole średniej, 



 

w  Polsce  pozycja  ojca  była  niezmiennie  silniej  związana  z  kontynuowaniem  nauki  po  szkole 
podstawowej, 



 

wyższe wykształcenie jest definicyjną cechą inteligencji w każdym systemie społecznym, 



 

do 2004 roku zmniejsza się wpływ czynnika pochodzeniowego na obu progach kształcenia. 

 

4)  POZIOM WYKSZTAŁCENIA A WIELKOŚD DOCHODÓW 

 
Zakłada się, że występowanie stosunkowo silnych zależności między wielkością nagród a nakładami jednostek 
jest  dla  społeczeostwa  korzystne,  ponieważ  wzmacnia  to  motywację  jednostek  do  podnoszenia  kwalifikacji  i 
zajmowania odpowiedzialnym stanowisk. 
 



 

Polska:  przejście  od  gospodarki  administrowanej  przez  paostwo  do  struktur  rynkowych  sprzyjało 
wzrostowi  nierówności  dochodów  –  zwiększenie  się  zależności  między  dochodami  a  poziomem 
wykształcenia, 



 

od początku lat 90. – systematyczny wzrost wpływu wykształcenia na poziom dochodów; dotyczyło to 
przede wszystkim zwrotów na wyższe wykształcenie w stosunku do średnich dochodów, 



 

siła związku między wykształceniem a poziomem dochodów wzrastała, 



 

od 1992 do 2005 roku dokonywał się systematyczny wzrost rozpiętości dochodów. 

 
 
 
 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   26 

 

5)  ZMIANY NIERÓWNOŚCI DOCHODÓW 

 



 

od początku lat 90. wzrost nierówności położenia materialnego mierzonego poziomem dochodów, 

 
WSPÓŁCZYNNIK  GINIEGO  –  sumaryczna  charakterystyka  poziomu  nierówności;  informuje  o  stopniu 
koncentracji  dochodów.  Przyjmuje  wartośd  0  w  sytuacji  maksymalnego  równości  i  wartośd  1  w  przypadku 
maksymalne nierówności. 
 



 

od 1982 do 2005 postępował wzrost koncentracji dochodów rodzin, 



 

od 1999 roku odnotowano ponowny wzrost nierówności i w 2005 roku stopieo koncentracji dochodów 
rodzin osiągnął najwyższą wartośd -> wzrost rozpiętości między górą a dołem hierarchii, 



 

w 1982 roku – stan największego spłaszczenia hierarchii dochodów. 

 

6)  HIERARCHIA DOCHODÓW 

 



 

lata  80.,  90.  –  główny  beneficjentem  zmiany  ustroju  stały  się  wyższe  kadry  kierownicze 
przedsiębiorstw i instytucji paostwowych, 



 

wysokie dochody uzyskiwali też reprezentanci inteligencji w zawodach „nietechnicznych”, 



 

na początku lat 90. średnia dochodów rodzin właścicieli była najwyższa, 



 

szybki wzrost opłacalności pociągnął za sobą równie szybki zwrot w kierunku pogorszenia rentowności 
biznesu, 



 

1992 – 2005: średnio najwyższe dochody specjaliści i wyżsi kierownicy, 



 

poniżej  średniej  sytuowali  się  robotnicy  wykwalifikowani,  robotnicy  niewykwalifikowani,  robotnicy 
rolni i chłopi. 

 
 
WNIOSKI: 

a)  kilkakrotny  wzrost  liczebności  kategorii  właścicieli  firm  oraz  kategorii  sprzedawców  i  szeregowych 

pracowników sektora usług, 

b)  ruchliwośd międzypokoleniowa – nie wystąpiło zjawisko masowego awansu, 

c)  spadek wpływu pozycji zawodowej ojca na wykształcenie jednostek, co dotyczyło dostępu zarówno do 

szkół ponadpodstawowych, jak i ponadśrednich, 

d)  po zmianie systemu wyższy poziom wykształcenia zapewniał znacznie wyższe dochody niż w latach 80., 

a od 1992 roku zależnośd ta stawała się coraz silniejsza, 

e)  wzrost nierówności dochodów, 

f)  brak większych zmian w hierarchii dochodów. 

 
 

„Formowanie się struktury społecznej” Wasilewski 

 
Niekiedy  struktura  społeczna  bywa  utożsamiana  ze  SPOŁECZEOSTWEM  –  istotą  „Struktury”  są  trwałe  relacje 
zachodzące między rozmaicie wyróżnianymi elementami składowymi jakiejś całości. 
 
Po  przełomie  zapoczątkowanym  czerwcowymi  wyborami  w  1989  roku  struktura  społeczna  w  Polsce  nadal 
znajduje się w fazie budowy  - jej przestrzeo wewnętrzna nie przybrała jeszcze finalnego kształtu. 
 
PROCESY STURKTUROTWÓRCZE nie dokonują się w czasie wyznaczonym perspektywą jednego pokolenia. Jest 
to  proces  długotrwały,  osadzony  w  historii  (zmiany  w  podziale  pracy,  w  warstwie  kulturowej  i  świadomości 
społecznej). 
 
Jedną z najważniejszych zmian może byd wprowadzenie mechanizmu rynkowego i związanej z tym prywatnej 
własności w gospodarce. 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   27 

 

RYNEK – rynek dóbr i usług, kapitału, pracy. Warunkiem funkcjonowania rynku jest wolnośd osobista jednostki, 
jej  faktyczna  zdolnośd  do  przemieszczania  się,  podejmowania  pracy,  zawierania  transakcji  i  podpisywania 
umów, dokonywanie wyboru dróg życiowych. 
 
Zmiany polityczne (demokracja) i ekonomiczne (kapitalizm) diametralnie przeobraziły otoczenie. 
W  1993  roku  liczba  prywatnych  przedsiębiorstw  zbliżyła  się  do  2  mln,  udział  sektora  prywatnego  w  PKB 
przekroczył 50%, a  eksport do UE uległ podwojeniu. 
 
 
HISTORYCZNY KONTEKST ZMIAN W STRUKTURZE SPOŁECZNEJ: 

  Przeobrażenie  narzucone  były  przez  czynniki  zewnętrze,  a  najważniejsze  z  nich  to  druga  wojna 

światowa i wprowadzenie systemu komunistycznego. 

  Bezpośrednio  przed  drugą  wojną  światową  struktura  klasowo-warstwowa  społeczeostwa 

polskiego była typowa dla krajów zacofanych, o słabym potencjale modernizacyjnym. 



 

Kraj  był  zdominowany  przez  chłopów  i  robotników  rolnych,  którzy  na  rok  przed 
wybuchem wojny stanowiły prawie 60% ogółu ludności. 



 

Wśród  stosunkowo  licznej  grupy  najemnych  pracowników  fizycznych  robotnicy 
przemysłowi zatrudnieni w dużych zakładach stanowili zdecydowaną mniejszośd. 



 

Znaczącą  częśd  ludności,  dwukrotnie  większą  od  inteligencji  i  pracownicy  umysłowi, 
stanowiło drobnomieszczaostwo. 

  Zróżnicowaniu ekonomicznemu, towarzyszyło zróżnicowanie narodowe. 
  Po wojnie dramatycznie zmniejszyła się liczba ludności kraju. Unicestwienie ziemiaostwa, burżuazji 

i niemal całego drobnomieszczaostwa (ludnośd żydowska). 
Inteligencja  straciła  swą  pozycję  i  znaczenie.  Robotnicy  przemysłowi  skupieni  w  miastach  i 
ośrodkach  przemysłowych,  ponieśli  duże  straty    jak  cała  ludnośd  miejska.  Stosunkowo  mniejsze 
straty dotknęło chłopstwo – zachowali swoją integralnośd. 

  Konsekwencje wojny: zmiana granic, masowe „wędrówki”, etniczna homogenizacja kraju. Skutki: 



 

przerwanie, niekiedy trwałe, karier edukacyjnych i zawodowych, 



 

społeczne wykorzenienie milionów ludzi, wyrwanie ich z „małych ojczyzn” i wspólnot. 

  Społeczeostwo polskie w drugiej połowie lat 40. XX wieku było obnażone i bezbronne. 

 
 

1)  SOCJALISTYCZNA KLASA ROBOTNICZA 

 
W  powojennej  Polsce  PRZEMYSŁOWEJ  KLASY  ROBOTNICZEJ  praktycznie  nie  było.  Należało  ją  więc 
„wyprodukowad”. Służył temu ekstensywny model rozwoju gospodarki, którego najważniejszą częśd stanowiła 
„narzucona industrializacja”. 
 
Obrana droga miała prowadzid do: 

a)  formowania się socjalistycznej klasy robotniczej i zapewnienia pełnego zatrudnienia, 

b)  rozwiązad problem ogromnej nadwyżki niewykwalifikowanej siły roboczej na wsi. 

 
 1950-1960: zatrudnienie w sektorach poza rolniczych wzrosło. 

W 1960 roku zawodowo czynnych było 13,9 mln osób, z czego około 4,7 mln stanowili robotnicy. Lata 60. to 
najszybszy wzrost liczby robotników. 
 
Ekstensywny model rozwoju nie wymuszał modernizacji rolnictwa. 
 
Poziom  kwalifikacji  robotników  był  zatrważająco  niski.  Lepiej  przedstawiało  się  wykształcenie  robotników 
przemysłowych. 

Możliwośd przestawiania gospodarki na intensywny rozwój oparty na nowoczesnych technologiach blokowała 
bariera kwalifikacji siły robotniczej. 
 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   28 

 

Kształcenie  robotników  na  systemie  zasadniczych  szkół  zawodowych  i  jednorocznych  szkół  przysposobienia 
zawodowego,  okazało  się  „ślepą  uliczką”  edukacyjną.  Dobrze  przygotowani  do  konkretnego  zawodu 
robotniczego, ale nie do poszerzania kwalifikacji i uczenia się nowych rzeczy. 
 
Ważną  konsekwencją  przyjętego  modelu  „socjalistycznej  industrializacji”  było  powstanie  licznej  klasy 
pośredniej  między  robotnikami  a  chłopaki  –  CHŁOPOROBOTNIKÓW.  Pozostawienie  części  robotników  w 
środowisku wiejskim i dowożeniu ich do zakładów pracy w miastach. 

PROBLEMY: 



 

bardzo duża liczebnośd chłoporobotników, 



 

wywodzili  się głównie z  gospodarstw karłowatych, poniżej 2 ha  –  wstrzymywało to zmiany struktury 
agrarnej i hamowało modernizację polskiego rolnictwa, 



 

niskie kwalifikacje chłopo-robotników i niechęd do ich podwyższania. 

 

2)  INTELIGENCJA LUDOWA 

 
Inteligencja  ludowa  jest  efektem  komunistycznego  projektu  politycznego.  Po  zakooczeniu  wojny  Polska 
praktycznie pozbawiona była inteligencji. 1,5% społeczeostwa miało wykształcenie średnie lub wyższe. 
 
INTELIGENCJA  miała  byd  tylko  grupą  wykwalifikowanych  kadr,  wcielających  w  życie  techniczne  idee 
wypracowane przez kierownictwo partii. 
 
INTELIGENCJA  LUDOWA  –  inteligencja  pochodzenia  robotniczego  i  chłopskiego,  synowie  i  córki  robotników  i 
chłopów.  Zaliczano  do  niej  wszystkich  pracowników  umysłowych,  definiowanych  bardzo  szeroko,  jako  ogół 
pracowników niefizycznych. Stosunkowo szybko wzrastały jej szeregi. 
 
Koniec lat 60.: wielki skok do przodu w porównaniu do 1945 roku. 

Kształcenie inteligencji właściwej, czyli legitymującej się wyższym wykształceniem, przez cały okres PRL-u było 
ograniczone. Klęska socjalistycznej polityki kształcenia na poziomie wyższym: 



 

utrzymywanie stosunkowo niewielkiej liczby uczelni wyższych, 



 

preferowanie  kierunków  technicznych,  rolniczych  i  ekonomicznych,  kosztem  prawa,  nauk 
humanistycznych i społecznych 

 
Dostęp ludu do inteligenckich zawodów okazał się utrudniony i niezmienny. Pojęciu inteligencji i inteligenckiego 
etosu uległ rozmyciu. 

Lata 80. pracownik z wyższym wykształceniem zarabiał mniej, niż wynosiła średnia płaca w kraju. 
 

3)  BILANS PAOSTWOWEGO SOCJALIZMU W ZAKRESIE STRUKTURY SPOŁECZNEJ 

 
PKB w Polsce było 5krotnie niższe niż w najbogatszych krajach europejskich. 

Polska przez 45 lat komunizmu nie zdołała dołączyd do grona europejskich średniaków. Komunistyczny projekt 
modernizacyjny okazał się całkowicie niezdolny do pchnięcia krajów na wyższy poziom rozwojowy. 
 
Cztery ogólniejsze cechy socjalistycznej struktury społecznej: 

a)  ROLA  WŁADZY  jako  głównego  czynnika  decydującego  o  położeniu  w  systemie  stratyfikacyjnym  – 

udział we władzy jest podstawowym kryterium określającym miejsce w systemie nierówności i szanse 
życiowe, 

b)  ZNISZCZENIE  AUTONOMICZNYCH  ORGANIZACJI  SPOŁECZNYCH,  czyli  pozbawienie  społeczeostwa 

zinstytucjonalizowanych  kanałów  artykulacji  interesów  grupowych  –  doprowadziło  to  do 
„prywatyzacji” życia publicznego i jego atrofii, oraz utrwalenia instytucji zastępczych, 

c)  WYKSZTAŁCENIE  –  żadne  dane  nie  potwierdzają  rzekomo  dobrego  wykształcenia  i  wysokich 

kwalifikacji Polaków, 

d)  Nierozwiązana kwestia WSI I ROLNICTWA – liczba mieszkaoców zrównała się w 1996 roku, a w koocu 

lat 80. ludnośd miejska stanowiła 60% ogółu; zacofanie infrastruktury polskiej wsi. 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   29 

 

 
Niedorozwój  sektora  usług,  charakterystyczny  dla  całego  paostwowego  socjalizmu,  znajduje  wyraz  w  słabej 
reprezentacji ogół pracowników umysłowych. 

W Polsce po 1989 roku dokonała się rewolucja polityczna i ekonomiczna, ale nie rewolucja społeczna. 
 
 
KSZTAŁTOWANIE SIĘ STRUKTURY SPOŁECZEOSTWA RYNKOWEGO I DEMOKRATYCZNEGO 1997-2005 

  Lata1987-2005: Zmniejszenie się grupy rolników. 

Wzrost liczby prywatnych przedsiębiorców, chod nadal stanowią niewielką częśd ogółu. 

Przyrost specjalistów (inteligencji). Udział pracowników umysłowych prawie bez zmian. 

  Nastąpiły daleko idące zmiany wewnątrz poszczególnych kategorii. 
  Spadek  liczby  aktywnych  zawodowo  –  zmniejszył  się  odsetek  osób  pracujących  w  pełnym  lub 

niepełnym  wymiarze.  Starzenie  się  społeczeostwa  i  restrukturyzacja  gospodarki  (bierni  
zawodowo). 

  Odsetek bezrobotnych jest w przybliżeniu równy liczbie studentów i gospodyo domowych. 
  Konsekwentny  spadek  liczby  rencistów  –  efekt  zaostrzonych  kryteriów  przyznawania  i 

przedłużania uprawnieo rentowych. 

Powolny, ale systematyczny wzrost liczby uczniów i studentów. 

  Udział  osób  o  wykształceniu  średnim  wzrósł  do  blisko  30%.  Systematycznie  zwiększa  się  udział 

osób z wykształceniem wyższym. 

 

1)  STRUKTURA ZAWODOWA PRACUJĄCYCH 1997-2005 

 
Stałą  tendencję  rosnącą  obserwujemy  w  przypadku  dwóch  kategorii  zawodowych:  specjalistów  oraz 
pracowników placówek handlowo-usługowych. 

  Wyraz unowocześniania się technologiczno-organizacyjnego gospodarki i społeczeostwa. 

Stałą  tendencję  malejącą  obserwujemy  w  trzech  kategoriach:  techników,  pracowników  administracyjnych  i 
specjalistów średniego szczebla, właścicieli firm oraz robotników niewykwalifikowanych. 

  Właściciele  firm:  rynek  dokonuje  selekcji,  eliminując  firmy  niezdolne  do  sprostania  jego 

wyzwaniom. 

 
„Wędrówki  pozycyjne”  między  krótkotrwałymi  epizodami  różnych  prac,  które  w  dodatku  są  przerywane 
okresami „wpadania” w bezrobocie i „wychodzenia” z niego. 
 
Wzrostowi grup robotniczych towarzyszy zmniejszanie się liczebności rolników i odwrotnie  – w efekcie udział 
klas niższych utrzymywał się wśród aktywnych zawodowo na tym samym poziomie. 

Wśród aktywnych zawodowo największy jest udział osób o najwyższych kwalifikacjach. 
 

2)  BEZROBOTNI ORAZ EMERYCI I RENCIŚCI 

 
BEZROBOCIE: 



 

bezrobocie stanowi największy polski problem społeczny, 



 

gorsza sytuacja na rynku pracy kobiet niż mężczyzn, 



 

bezrobotni są młodsi niż pracujący, 



 

bezrobotni są zdecydowanie gorzej wyposażeni w zasoby rynkowe niż pracujący, 



 

20% bezrobotnych nigdy nie znalazło się na rynku pracy. 

 
EMERYCI I RENCIŚCI: 



 

stereotypowe przekonanie o  materialnym niedostatku  – nieuprawniona  generalizacja, gdyż  standard 
jednych i drugich jest wyraźnie różny, 



 

emeryci są drugą najlepszą pod względem skrajnego ubóstwa grupą społeczną, 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   30 

 



 

emeryci to grupa, która z materialnego punktu widzenia na transformacji nie straciła, 



 

sytuacja gospodarstw domowych rencistów jest gorsza od gospodarstw emerytów, 



 

renciści są zdecydowanie młodsi od emerytów, 



 

emeryci częściej wykonywali zawody specjalistów oraz pozostałych pracowników umysłowych 

 
 

„Transformacja i system klasowy w Polsce” Gdula 

 
Obecnie w MARKSISTOWKIEJ analizie klas w większym stopniu kładzie się nacisk nie na stosunek do środków 
produkcji,  ale  miejsce  jakie  przedstawiciele  poszczególnych  klas  zajmują  w  zmieniających  się  reżimach  i 
akumulacji kapitału. 

Marks interesował się kompozycją systemu klasowego w czasie. 

Ujęcie struktury powiązane z dynamiką kapitalizmu. 
 
O.  WRIGHT  –  schemat  systemu  klasowego  rozszerzony  jest  tak,  aby  uwzględnid  istotne  różnice  występujące 
między  pracownikami  a  związane  z  typem  wykonywanej  pracy  i  miejscem  jakie  zajmują  w  organizacjach  ze 
względu na sprawowaną władzę. Wyróżnia: 

a)  robotników wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych,  

b)  ekspertów– uczestniczą w procesie akumulacji, oferując rzadkie kompetencje, wymagające dłuższego 

kształcenia i dyplomu potwierdzającego zdobytą wiedzę; mogą liczyd na większy udział w zyskach niż 
robotnicy, 

c)  kierowników – czuwają nad intensywnością pracy innych i używają władzy w celu zwiększenia wysiłku 

roboczego, dzięki czemu mają większy udział w zyskach 

 
Od kooca lat 60. zaczynają się przekształcenia, których ogół określa się jako przejście: 

I) 

od reżimu fordowskiego, 

II) 

do reżimu postfordowskiego – intensyfikacja akumulacji przez produkcję wiedzy i manipulowanie 
symbolami  generuje  zapotrzebowanie  na  pracowników  o  wysokich  kompetencjach.  Usługi  i 
kontakty z ludźmi, a nie manipulowanie rzeczami. 

 
POSTFORDYZM PO POLSKU: 

  Nie jest wyróżniona klasa kierowników, ale dane zdają sprawę z udziału specjalistów i robotników 

wśród zatrudnionych, co ma zasadnicze znaczenie przy poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, czy 
zbliżamy się do modelu postfordowskiego. 

  Dane PGSS uwzględniają rolników. 
  Wzrost udziału specjalistów z 11,5% w 1992 roku do 23,6% w roku 2005 – zbliżenie się do wzorca 

postindustrialnej modernizacji. 

Stworzenie nowych miejsc pracy dla wykształconych pracowników w administracji i utrzymanie ich 
w oświacie jest odpowiedzialne za znaczący wzrost udziału specjalistów w strukturze klasowej. 

  Rośnie udział robotników niewykwalifikowanych.  
  Spadek  udziału  robotników  wykwalifikowanych  –  głębokie  procesy  dezindustrializacji  po  1989 

roku.  

  Spadek udziału rolników. 
  W przypadku pracowników usług, zmiany nie są jednoznaczne. 

Zaobserwowane  tendencje  nie  układają  się  we  wzór,  dający  się  łatwo  dopasowad  do  modelu  modernizacji 
postfordowskiej. 
 
Rozkład wynagrodzeo: 

  W  działach  rynkowych  częśd  pracowników  zarabia  mało,  natomiast  w  sektorach  publicznych 

przeważająca  częśd  pracowników  zarabia  średnio  –  rozróżnienie  miejsc  pracy  na  elastyczne  i  niżej 
opłacane  oraz charakteryzujące się większą stabilnością i relatywnie lepszymi wynagrodzeniami. 

 

MAKROSOCJOLOGIA - DWICZENIA

 

 

 |   31 

 

  W 1987 roku dochody na głowę w gospodarstwach domowych robotników, pracowników fizycznych i 

rolników  stanowiły  96%  średniej,  natomiast  w  gospodarstwach  przedsiębiorców,  kierowników  i 
specjalistów 110% średniej. W 2006 roku był to odpowiednio 91% i 180%. 

  Rozwarstwieniu  wynagrodzeo  towarzyszyło  zmniejszenie  autonomii  pracy  dla  robotników  i 

zwiększeniu zakresu kontroli w miejscu pracy. 

 
WNIOSKI: 

1)  POLARYZACJA – w Polsce nie następuje polaryzacja systemu klasowego. Rozrost klasy specjalistów, ale 

proces ten nie oznacza zmniejszania nierówności dochodów, 

2)  PROCES  SEGMENTACJA  INTERESÓW  i  położenia  klasowego  –  nowe  wymiary  rozcinających  jednośd 

pozycji klasowych (ryzyka bezrobocia i elastycznych form zatrudnienia), 

3)  ROLA  PAOSTWA  –  to  paostwo  i  sektor  publiczny  dostarczały    dużej  liczby  miejsc  pracy  dla 

wykształconych pracowników.