PROBLEM GATUNKÓW MOWY MICHAIŁ BACHTIN 

 

1 

 

Michaił Bachtin, Problem gatunków mowy, w: tegoż, Estetyka twórczości słownej.  
 
Rozdział I Sformułowanie problemu i określenie gatunków mowy 
 
Zaczyna  od  tego, że  jest  coś  takiego  jak  ogólnonarodowa jednośd  języka  –  i  nie  niszczy jej 
nawet  to,  że  w  różnych  dziedzinach  życia  używany  w  różny  sposób  tego  języka.  Język  jest 
używany  w  postaci  wypowiedzi:  pisemnych  i  ustnych.  Wypowiedzi  te  określają  cele,  jakie 
chce przekazad dany użytkownik za pomocą:  



 

treści tematycznej,  



 

stylu (wybór słownych, frazeologicznych etc. środków językowych), 



 

budowy kompozycyjnej.   

Te 3 elementy są nierozłączne w wypowiedzi!  
Zgoda,  mówi  Bachtin,  każda  wypowiedź  jest  indywidualna  w  jakimś  stopniu,  ale  w  języku 
zostały  wypracowane  specjalne,  względnie  trwałe  typy  takich  wypowiedzi.  Nazywa  je: 
GATUNKAMI MOWY(ich cechy charakterystyczne to bogactwo i różnorodnośd). (Dalej będę 
je w skrócie określad jako GM). 
 
Do GM należy zarówno krótka replika dialogowa, jak i list czy zbiór dokumentów służbowych. 
Wydaje się więc, że skoro GM mają tyle postaci i różnych funkcji, to same w sobie są puste i 
abstrakcyjne. Ha. Bachtin Wam pokaże, że jest inaczej! 
Badacze  do  tej  pory  zajmowali  się  tylko  gatunkami  literackimi,  chod  od  antyku  badaniami 
objęli też gatunki retoryczne.  
Wcześniej potocznymi gatunkami mowy zajmowała się szkoła de Saussure’a (I rok, NOJ ), 
ale  Bachtin  wyniośle  stwierdza,  iż  ich  badania  nie  mogły  doprowadzid  do  poprawnego 
określenia ogólnojęzykowej natury wypowiedzi.  
 
Bachtin podkreśla odrębnośd: 



 

gatunki  prymarne  (proste)  –  np.  repliki  potocznego  dialogu.  Wykształcone  w 

bezpośrednim  komunikowaniu  się.  Bezpośrednie  odniesienie  do  realnej 
rzeczywistości to ich cecha. 



 

gatunki  wtórne  (złożone)  –  np.  powieści,  dramaty,  wszelkie  typu  studia  naukowe. 

Absorbują gatunki proste i z nich tworzą się złożone. 

Bachtin  stawia  sobie  za  cel  określenie  istoty  wypowiedzi  na  drodze  analizy  i  prostych  i 
złożonych gatunków.  
Jeżeli  jakiś  lingwista  będzie  na  tyle  …  nierozważny,  że  zignoruje  istotę  wypowiedzi,  to 
zaprowadzi  go  to  do  formalizmu,  nadmiernej  abstrakcyjności,  zafałszowania  badao, 
osłabienia więzi języka z życiem i schizofrenii. Strzeżcie się! 
 
Styl w wypowiedziach: 



 

łączy się nierozerwalnie z GM i wypowiedzią, 



 

może odzwierciedlad indywidualnośd mówiącego, 



 

najlepszym przykładem są wypowiedzi artystyczne, bo tam indywidualizacja stylu jest 

nadrzędnym warunkiem, 



 

najmniej dogodne do badania stylu są dokumenty typu: podanie o akademik na rok 

2010/2011, czyli wszelkiej maści urzędowe papiery.  

PROBLEM GATUNKÓW MOWY MICHAIŁ BACHTIN 

 

2 

 

 
W tym miejscu Bachtin wprowadza pojęcie gatunków tzw. konkretnych, względnie trwałych 
pod  względem  tematycznym,  kompozycyjnym  i    stylistycznym,  kształtującym  się  w 
zależności od funkcji.  
A  Styl  jest  elementem  gatunkowej jedności  wypowiedzi.  Znaczy  styl  należy  do  gatunków 
mowy.  
 
Stylistyka a gramatyka 
Zasadniczo różnią się od siebie, chod w niektórych przypadkach granica między nimi zanika. 
Można  powiedzied,  że  na  obszarze  konkretnego  języka  te  zjawiska  raz  się  schodzą,  raz 
rozmijają. 
 
Rozdział  II  wypowiedź  jako  jednostka  językowego  porozumiewania  się  i  jej  odmiennośc  od 
jednostek języka (lecę punktami, bo tak nudzi, że inaczej tego nie pogrupuję) 
 



 

Komunikatywna funkcja języka = wyrażanie indywidualnego świata mówiącego 



 

Język jest rozpatrywany z punktu widzenia mówiącego 



 

Język w gruncie rzeczy wymaga tylko mówiącego i podmiotu o którym mówi 



 

Generalnie  Bachtin  krytykuje  schematy  De  Sosira,  gdzie  jest  dwoje:  mówiący  i 

słuchający („schematy te nie są kłamliwe, ale nie odpowiadają określonym aspektom 
rzeczywistości”) mówi o nich też per „naukowa fikcja” 



 

Żywa mowa, żywa wypowiedź na charakter współodpowiadający 



 

Mówiący nie oczekuje aktu biernego, lecz odpowiedzi, zgody, współczucia, sprzeciwu 



 

Bachtin zauważa, że do tej pory nikt nie przekształcił nieokreślonego słowa „mowa”, 

które  może  oznaczad  język,  mówienie,  pojedyncza  wypowiedź  jak  i  szereg 
wypowiedzi 



 

Podkreśla znów, że mało jest badao nad gatunkami mowy (bardzo go to widac smuci) 



 

Nieokreślonośd, zagmatwanie, niesprecyzowanie  to wynik IGNOROWANIA faktycznej 

jednostki obcowania językowego, jaką jest WYPOWIEDŹ 



 

Chociaż  wypowiedzi  się  różnią  między  sobą  wielkością,  treścią,  to  wszystkie  mają 

WYRAZISTE GRANICE, którymi Bachtin chce teraz zając się szczegółowo 

o  Granice owe wyznacza zmiana podmiotów mowy (po polsku: mówiących).  
o  Czy to replika dialogowa, czy obszerna powieśd, każda ma absolutny początek 

i absolutny koniec  

o  Wypowiedź nie jest jednostką umowną, lecz realną 
o  Dialog – klasyczna forma językowego porozumienia  
o  Trochę  inaczej  jest  ze  zdaniem,  bo  „Zdanie  jako  jednostka  jezyka  jest 

całkowicie pozbawiona granic, które wydziela zmiana podmiotów mówiących, 
bo nie wchodzi ono w bezpośredni kontakt z rzeczywistością” 

o  W  gatunkach  naukowych  i  artystycznych  granice  piętno  indywidualności 

autora odciśnięte na utworze 



 

Teraz dwie główne cechy wypowiedzi: 

o  Zmiana podmiotów mowy, która wyznacza jej kształt i granice 
o  Zwieoczenie wypowiedzi CZYLY 

  Wyczerpanie podmiotowe i znaczeniowe (nie ma już o czym gadad) 

PROBLEM GATUNKÓW MOWY MICHAIŁ BACHTIN 

 

3 

 

  Typowe  kompozycyjno-gatunkowe  formy  zwieoczenia  (jakieś 

specyficzne sygnały, typu: no to Nara lub zapraszam na wrzesieo) 

  W każdej wypowiedzi powinna byd też do uchwycenia językowa wola 

mówionego 



 

Teraz będzie o: STAŁYCH FORMACH GATUNKOWYCH WYPOWIEDZI 



 

Mówimy wyłącznie przy użyciu określonych gatunków mowy tzn. nasze wypowiedzi 

posługują się względnie trwałymi i typowymi formami konstruowania całości 



 

Będąc już bachorem uczymy się  nadawad naszym wypowiedziom formę gatunkową, 

potem słysząc cudzą mowę identyfikujemy jej gatunek 



 

Najbardziej  standardowe  gatunki  mowy  to:  powitania,  pożegnania,  pozdrowienia, 

życzenia urodzinowe, gratulacje 



 

GM  jest  dużo,  ich  mnogośd  zależy  od  sytuacji,  pozycji  społecznej,  osobistych 

stosunków między partnerami rozmowy 



 

Indywidualnośd  mówiącego  ukazuje  się  w  jego  ekspresji  (np.  chłodne  powitanie), 

może też świadomie mieszad gatunki np. wita się oficjalnie z kimś z rodziny – IRONIA 



 

Wyróżnia  też  gatunki  takie  jak:  konwersacja  salonowa,  rozmowy  biesiadne  lub 

intymne, między przyjaciółmi i w rodzinie itd. 



 

Zdanie  –  perła:  Aby  swobodnie  stosowad  gatunki  trzeba  je  najpierw  dobrze 

opanowad. 



 

Przykład  z  Bachtina:  Ktoś  kto  umie  prowadzic  wykłady  naukowe,  rozmawiac  o 

literaturze,  może  w  codziennej  gadce  mied  problemy,  bo  nie  zna  repertuaru  form 
towarzyskich  



 

Przykład z Suleja (akurat z tych zajęc): 

o  „Idę ze znajomą przez las na UKSW, a że to koniec marca, to już zaczyna się 

robic ciepło, wiosna. Rzucam więc tak od niechcenia, aby nawiązac rozmowę: 
Oooo jak zielono, tydzieo temu jeszcze liści nie było na drzewach…, a ona: ależ 
te ptaki mordy drą”  (teraz wskazany jest śmiech) 



 

Bachtin kontynuuje pojazd na językoznawców 

o  Bo  oni  widzą  w  wypowiedzi  jedynie  kombinację  form  czysto  językowych 

(leksykalno-gramatyczne) i nie widzą w nich nic do zbadania 

o  Bachtin grozi: jak nie będziecie ignorowad gatunki mowy, to zatrze się granica 

między wypowiedzią a zdaniem!!!  



 

Wypowiedź  absolutnie  neutralna  nie  jest  możliwa,  albowiem  nawet  tak 

„bezmyślne” z pozoru komunikaty jak: O, Słooce na niebie! są do kogoś skierowane 
w jakimś celu, np. że w domyśle chodź ze mną na spacer.  



 

Teraz pojawia się cudowna grupa: Gatunki mowy wartościujące :D! Oto przykłady: 

o  Cymbał! 

 

  Zuch z Ciebie! 



 

Haoba! 

o  Pogrom romantyczny! 



 

Niektórym wyrazom, samym w sobie, przypisuje się jakieś emocjonalne zabarwienie, 

otoczkę stylistyczną (bez względu na intencje użytkownika) 

PROBLEM GATUNKÓW MOWY MICHAIŁ BACHTIN 

 

4 

 



 

Gatunkowa ekspresja słowa jest bezosobowa, podobnie jak bezosobowe są gatunki 

mowy  (bo  stanowią  typowe  formy  indywidualnych  wypowiedzi,  a  nie  same 
wypowiedzi). Wyrazy języka są niczyje (a więc wszystkich!) 



 

Ekspresję naszej mowy wyznacza nie tylko treśd, lecz również cudze wypowiedzi na 

ten temat (odpowiadamy na nie i z nimi polemizujemy). W pojedynczej wypowiedzi 
są echa dialogu.  



 

Wypowiedź  jest  jak  ogniwo  w  łaocuchu  –  nie  rozdzielad  od  innych  ogniw-

wypowiedzi! 



 

W wypowiedziach ważny jest stopieo zażyłości podmiotów mówiących 



 

W stylach intymnych wyraża się on niejako dążeniem do utożsamienia się mówiącego 

z adresatem 



 

Inną  ważną  cechą  wypowiedzi  jest  skierowanie  do  kogoś,  zaadresowanie(  bez  tego 

nie istnieje) 



 

Każdy  gatunek  mowy  wypracował  własną,  określającą  go  jako  gatunek  koncepcję 

typowego adresata