Filozofia_egzamin_opracowanie

1. Pocz

tki filozofii w Grecji staro

ytnej; mit, a filozofia; poszukiwanie arche przez milezyjczyków; „wariabilizm”

Heraklita z Efezu, interpretacje heraklitejskiego „ognia”, poj

cie bytu u Parmenidesa z Elei.

Filozofia, która na początku miała charakter prawie wyłącznie kosmologiczny, powstała w Grecji w okresie VI-V w p.n.e. Wówczas

Grecy nie znali jeszcze nauk szczegółowych, posiadali natomiast już:

•

Wierzenia religijne

•

Umiejętności praktyczne

•

Reguły życiowe

Dawni Grecy doświadczali na sobie mocy natury, z poczucia niemocy i potrzeby pomocy zrodziła się u nich wiara w potęgi wyższe od

człowieka. Potrzeby religijne łączyły się z innymi, tworząc przedfilozoficzne koncepcje religijno-poetyckie, religijno-moralne i religijno-
poznawcze.

Z koncepcji poetyckiej połączonej z potrzebą religijną u Greków zrodziła się mitologia Olimpu, niebo było Zeusem, ziemia – Tetydą.
Z koncepcji poetycko-poznawczej powstały mity, które powstały na początku w formie poetyckiej, jako poezja kosmogoniczna, która

stawiała pytanie: Jaka wyższa potęga zrobiła jakąś rzecz, jakie bóstwo sprowadziło ją na świat?

Wyjaśnienie wiązało się z odpowiedzią, jak ta rzecz powstała. Każda rzecz, która interesowała i domagała się wyjaśnienia, miała swój

mit, to znaczy opis, jaki bóg dał jej istnienie. Mioty łączyły się w całości i łącznie tworzyły kosmogonię, wyjaśniającą, jak powstał cały
ś

wiat. Świat powstał dzięki bóstwom, niższe bóstwa dzięki wyższym.

Najtrudniejsze pytanie stanowił początek genealogii, czyli skąd pochodziła ziemia, czy ona, jej bóstwa były początkiem wszystkiego?

Poeci kosmologiczni odpowiadali na to na 2 sposoby:

wiat rozpoczynał się od chaosu, nocy, bezrozumnego prabytu, z którego wyłoniło się wszystko co jasne, rozumne i doskonałe;

początkiem świata był Zeus, który rozkazywał i wprowadzał ład na ziemi.

Zwolenników 1) poglądu było znacznie więcej.
Właśnie te poszukiwania pierwotnej przyczyny powstania świata, początku i praprzyczyny wszystkiego, czyli arche, zajmowali pierwszych
filozofów Greckich.

Przejście od mitów i umiejętności do nauk nastąpiło ok. VI wieku p.n.e., dokonał tego przejścia TALES.

ył na przełomie VII i VI w p.n.e., był to w jednej osobie: polityk, technik, inżynier, kupiec i podróżnik. Prawdopodobnie nie

spisał swych poglądów.
Zajmował się m.in. geometrią (mierzył wysokość piramid, odległość okrętów na morzu), przepowiedział zaćmienie słońca. Tales posiadał
umiejętności, ale nie wiedzę naukową.
Teoria Talesa brzmiała:
Wszystko jest z wody, z wody powstało i z wody się składa.
Tales mówił o wodzie, jego poprzednicy o bóstwach wody, on mówił o realnych przedmiotach, oni – o mitologicznych postaciach, mówiąc
o Okeanosie i Tetydzie, uprawiali nie naukę, lecz mitologię.
Tales  pytał,  jaki  był  świat  od  początku,  a  nie  skąd  pochodził.  W ten  sposób  to,  jaki  był  początek  świata,  stanowiło  pierwsze  zagadnienie
filozofii.
Tales nie oddzielał materii od siły, życia i duszy, był HILOZOISTĄ.
Przedmiotem dociekań Talesa i jego bezpośrednich następców była przyroda.
Następcami Talesa byli:

ANAKSYMANDER (~609-547 p.n.e.) napisał dzieło O przyrodzie które było pierwszym greckim dziełem filozoficznym.
Jako pierwszy zaczął używać terminu arche, początek.
Arche dla niego było zarówno początkiem, jak i zasadą rzeczy. Uważał, że to, co było na początku, nie przestaje istnieć, tylko przybiera inne
kształty.
Zaszedł on dalej, niż Tales, i szukał początku nie w wodzie lub innych żywiołach, lecz w naturze bezgranicznej, w bezkresie, któremu dał
nazwę  apeiron.  Istniała  tylko  jedna  własność  pierwotnej  materii:  jej  bezgraniczność.  Stawanie  się  przyrodzie  miało  następować  wg
Anaksymandra na zasadzie wyłaniania się przeciwieństw. Ruch mył przy tym nieodłączny od materii, jak u hilozoistów.
Anaksymander był również astronomem, jako pierwszy z Greków wykonał mapę.

ANAKSYMENES (~585-525 p.n.e.)

Anaksymenes zachował pogląd, że świat jest bezkresny i że ruch jest wieczny. Zasadę bezkresna utożsamił z powietrzem.

Powietrze wypełnia wszystko, bezkres.
Dusza – tchnienie nie jest z natury różna od powietrza; dusza utrzymuje ciała przy życiu – utrzymuje je powietrze.

Anaksymenes był raczej fizykiem, niż filozofem. Zauważył gęstość powietrza. Poprzez rozcieńczanie się staje się ogniem, poprzez

kondensowanie – wiatrem, wodą, ziemia, kamieniem.

HERAKLIT z EFEZU (żył na przełomie VI-V w. p.n.e.) zainicjował wariabilizm w filozofii greckiej.

Napisał dzieło składające się z 3 traktatów: kosmologicznego, politycznego i teologicznego.

Dla Heraklita arche znajdowało się w ogniu.

Ogień staje się morzem, powietrzem, ziemią i znów ogniem. Przemiany odbywają się „w dół” i „w górę”, przy czym „kierunki są

dwa, ale droga w górę i w dół jest jedna”.

Heraklit odkrył zmienność przyrody, obrazem rzeczywistości jest rzeka. Twierdził, że natura jest ciągłą śmiercią i ciągłym

rodzeniem się, ta sama natura jest ciągle inna: nigdy nie można wejść dwukrotnie do tej samej rzeki”. Nie ma rzeczy o stałych własnościach,
wszystko jest stawaniem się, nie ma bytu. Ta teoria powszechnej zmienności to wariabilizm.

Wszechświat istniał zawsze i będzie istnieć, jest on żywym ogniem; wszystko jest w gruncie rzeczy jednym i tym samym, niema

nic stałego.

Ogień Heraklita był faza wiecznej przemiany, nie składnikiem przyrody; był równoważnikiem wszystkich rzeczy: ogień zamienia

się na nie, a one na ogień.

Heraklit wprowadził pojęcie ROZUMU - logos, który rządzi światem, jest on siłą kosmiczną Rozum ludzki jest jedynie częścią

tej siły kosmicznej.

Sofi

ci i ich rola w Atenach. Sokrates (dialektyka sokratejska, obrona, intelektualizm etyczny,

Sokrates, a sofi

ci; Sokrates, a Platon, szkoły sokratyczne).

Działalność sofistów i Sokratesa przypadły na okres oświecenia starożytnego, w którym przeważała filozofia o charakterze

humanistycznym (V w. p.n.e.).

Po tym, jak Ateny stały się stolicą greckiej kultury, zmienił się kierunek życia umysłowego w Grecji – przedmiotem

zainteresowań i badań zamiast przyrody, jak to było dotychczas, stał się człowiek i jego dzieła. Ten nowy typ filozofii był
humanistyczny, a zasadnicze stanowisko relatywistyczne.

Wyrazicielami tej przemiany umysłów byli sofiści – nauczyciele-wychowawcy. Nie stanowili oni szkoły filozoficznej,

nie byli tez filozofami z zawodu. Zajmowali się przygotowaniem do życia publicznego zarówno młodzież, jak też ludzi
dorosłych. Wydatną rolę w Atenach zajęli wówczas, gdy nacisk zaczęto kłaść na wykształcenie, a nie tylko tężyznę duchową i
fizyczną, jak było pierwotnie. Sofiści uczyli mówić i działać, również sami występowali jako mówcy i działacze. Nauczali
dialektyki, retoryki, polityki, etyki.

Okres działalności sofistów trwał prawie 100 lat. Działali nie tylko w Atenach, ale np. w Sparcie. Stanowili elitę

umysłową  Grecji,  politycy,  poeci,  mówcy  uczyli  się  od  nich  i  zabiegali  o  ich  towarzystwo.  Pierwotnie  wyraz  „sofista”  miał
wyraz dodatni, oznaczał „uczony”; dopiero później nabrał negatywnego znaczenia. Sofiści pobierali pieniądze za swoje nauki, to
też miano
Najwybitniejszym  przedstawicielem  sofistów  był  PROTAGORAS  (481-411  r.p.n.e.).  Sformował  on  zasady  filozoficzne
sofistów.
Poglądy sofistów:

•

Badali głownie dialektykę, retorykę, politykę, etykę, język i obyczaje (czyli kulturę);

•

Mieli ujemna opinię o zdolnościach poznawczych człowieka;

•

Twierdzili, że prawdę poznajemy tylko przy pomocy zmysłów - SENSUALIZM

•

Nie ma prawdy powszechnej, dla każdego jest ona inna – RELATYWIZM

•

Prawda jednego ma wyższość nad prawdą drugiego człowieka, o ile posiada większą użyteczność praktyczną –
PRAKTYCYZM

•

To, że pewne prawdy uchodzą za obowiązujące powszechnie, jest wynikiem umowy - KONWENCJONALIZM

•

Miarą wszystkich rzeczy jest człowiek

•

Za prawo natury uważali tylko prawo silniejszego

•

Starały się, by panujące konwencje odpowiadały wymaganiom rozumu

•

Wytworzyli pierwszą estetykę grecką, była nią teoria poezji (głownie scenicznej).

SOKRATES (469 - 399 r.p.n.e)

Sokrates urodził się w Atenach, tam też spędził całe swoje życie. Nigdy nie interesował się polityką, ale zawsze gotów

był służyć swojemu krajowi jako urzędnik lub żołnierz.

Jego głównym zajęciem była działalność nauczycielska. Sokrates w przeciwieństwie do współczesnych mu sofistów,

nie pobierał opłat za nauki. Jego celem było umożliwienie rozwoju innym poprzez pomoc, szczególnie ludziom młodym o
chłonnym umyśle, których to starał się jak najlepiej nauczać przedstawiając im zarazem sposób na życie. Sokrates nauczał
rozumu, który to człowiekowi jest niezbędny, bo wiedzie do zdobycia cnoty, a co za tym idzie, prowadzenia życia szczęśliwego.

Sokrates-nauczyciel przez jednych był wielbiony, przez innych odwrotnie, a nawet znienawidzony. Ogólnie przez

Ateńczyków  był  traktowany  jak  dziwak,  który  zamiast  zająć  się  własnymi  sprawami,  niewiadomo,  czemu  zajmuje  się
działalnością  altruistyczną.  W  samym  Sokratesie  często  też  widziano  wielkie  zagrożenie  dla  obywateli  i  dla  kraju.  Ponieważ
zawsze,  zajmując  się  wnikliwą  analiza  ludzkich  postępków,  starał  się  walczyć  z  niesprawiedliwością  i  głupotą  w  postawie
jednostek będących u władzy, powoli stawał się postacią bardzo niewygodną i niepożądaną w Atenach. W wieku lat 70 Sokrates
doczekał  się  kary  za  swoje  postępowanie.  Został  oskarżony  o  demoralizowanie  młodzieży  i  nauczanie  o  innych  bogach  niż
uznawanych przez państwo.

Sokrates nie pozostawił po sobie żadnych pism. Wszystko, co wiemy o nim, wiemy z dzieł jego uczniów bądź

współczesnych  mu  poetów,  np.  Ksenofont,  najwięcej  jednak  czytamy  o  nim  w  Platońskich  dialogach,  w  których  ich  autor
czasami  starał  się  koloryzować  postać  swojego  mistrza.  Z  kolei  Arystofanes  wyśmiewał  Sokratesa  w  swych  sztukach,
przedstawiając  go  jako  niechlubną  postać,  pewnego  siebie  aroganckiego  oszusta,  nieracjonalnego  w  swych  osobistych
przekonaniach.
Sokrates zajmował się tylko człowiekiem, a w nim – sprawami etycznymi i oraz logiką.

Poglądy etyczne – INTELEKTUALIZM ETYCZNY

•

Cnota - arete - jest dobrem bezwzględnym:

•

Cnotliwy człowiek to człowiek sprawiedliwy, odważny, i panujący nad sobą siłą własnego rozumu.

•

O cnotę jako dobro najwyższe wciąż trzeba zabiegać niezależnie od trudów z tym związanych, nawet za cenę
niebezpieczeństw i śmierci.

•

Tylko to, co dobre, jest naprawdę pożyteczne i aby działać z pożytkiem dla siebie oraz innych wystarczy wiedzieć, co
jest dobre.

•

Największym zaś dobrem jest właśnie cnota i ona jedynie może dać prawdziwe szczęście.

•

Cnota jest wiedzą:

•

Aby postępować dobrze wystarczy po prostu wiedzieć, czym jest dobro.

•

Wszelkie zło w ludzkim postępowaniu wynika z niewiedzy.

•

Ponieważ cnota jest wiedzą, można się jej nauczyć,

•

Jest to wiedza etyczna – o sprawiedliwości, odwadze, opiera się na praktycznym rozsądku.

•

Cnota jest jedna.

Metody Sokratesa

1) Metoda maieutyczna – tzw. położnicza.
Teza: każdy człowiek ma w sobie wiedzę prawdziwą. Aby zrobić z niej użytek, trzeba ją jednak potrafić z siebie wydobyć.
Sokrates pomagał uczniom „zrodzić” wiedzę.

Spełniał metodę przy pomocy prostych pytań stawianych uczniowi. Gdy ten starał się odpowiadać na kolejne pytania,

coraz bardziej zbliżał się do poznania swojej wiedzy. Nikt z jego rozmówców nie musiał posiadać uprzedniego przygotowania.
Pytania skonstruowane były w taki sposób, że każdy, kierując się własnym rozsądkiem i wyczuciem tego, co dobre i złe, mógł
zostać przez Sokratesa "oświecony".

Sokrates uważał, że każdy posiada intuicyjną wiedzę o dobru.

2) Metoda elenktyczną, czyli metoda zbijania.
Polegała  ona  przede  wszystkim  na  doprowadzaniu  twierdzenia  przeciwnika  do  absurdu.  Właśnie  w  owej  metodzie  przejawiała
się  sławna  sokratejska  ironia.  Na  początku  dyskusji  ironicznie  przyjmował  on  to,  co  głosił  jego  przedmówca,  aby  ostatecznie
pośrednio  dać  mu  do  zrozumienia,  że  to,  co  proponuje,  nie  ma  żadnego  sensu.  Tak  długo  zadawał  pytania  pozornie
potwierdzające  tezę  przeciwnika,  że  przeciwnik  wreszcie  dochodził  do  twierdzenia  sprzecznego  z  tym,  które  sam  głosił  na
początku. W ten sposób Sokrates wykazywał, iż rozmówca się myli oraz, że tak naprawdę nic nie wie.

Obrona Sokratesa
Relacje o niej napisał Platon w „Obronie Sokratesa”.

W wieku lat 70 Sokrates został oskarżony przez poetę Melotosa i fabrykanta Anytosa o demoralizowanie młodzieży i

nauczanie o innych bogach niż uznawane przez państwo.
Postanowił broniąc się sam, bez względu na konsekwencje wyprowadzić z błędu wszystkich zgromadzonych na rozprawie.

Swoją otwartą i niepokorną mową w pełni świadomie zraził do siebie tych, u których prawdopodobnie mógł droga

wzbudzenia litości wyprosić dla siebie łaskę. Do końca nie przyznawał się do zarzucanej mu czynów, do końca został
konsekwentny i niewzruszony. Nawet, gdy zapadł już wyrok śmierci, gdy przyjaciele proponowali mu zorganizowanie ucieczki,
nie dał się przekonać i spokojnie wypił cykutę.

Sokrates a sofiści

Sokrates sam zawsze powtarzał, że ma świadomość swojej niewiedzy. Słynne jego zdanie: "wiem, że nic nie wiem"

wywarło duży wpływ na późniejszą filozofię. Z drugiej jednak strony sam fakt, iż wiedział, że nic nie wie traktował już jako
pewnego rodzaju wiedzę. Jak sam twierdził, potrafił bowiem rozpoznać wiedzę.

Sokrates, zrywając tym samym z relatywizmem sofistów, uważał, że można znaleźć prawdę powszechną i

obowiązujące wszystkich zasady. Do zdobycia takiej właśnie wiedzy i prawdy dążył. Zarazem zachęcał swoimi naukami nie
rzadko wprowadzając swoimi ironicznymi metodami w stan podirytowanie spore grono swoich rozmówców.

Jak nie trudno zauważyć Sokrates był postacią wyjątkową, zarówno pośród filozofów jak i pozostałych istotnych osób

charakterystycznych dla starożytnej Grecji. Jego filozofia wpłynęła na powstanie nowych szkół filozoficznych i całkiem nowego
wówczas nurty zwanego  moralizmem. Ponieważ jako pierwszy zajął się on etyką  w takim  wymiarze uważany być  może  za jej
prekursora.  Opisywane  zaś  w  niejednym  dziele  sokratejskie  opanowanie,  wytrwałość  i  konsekwencja  stanowiły  wzorzec
postępowania zarówno dla wielu mu współczesnych jak i osób żyjących w ciągu tysiącleci po nim.
SOKRATES, A PLATON
Platon by bezpośrednim uczniem Sokratesa. W swych dialogach dokładnie opisywał dokonania mistrza, szczególnie znana jest
„Obrona Sokratesa”, Sokrates występuje również jako bohater Platońskiej „Uczty”.
Platon przejął od Sokratesa wiarę w poznanie bezwzględne, na podłożu jego pojęć etycznych stworzył własny system
filozoficzny.

SZKOŁY SOKRATYCZNE

Szkoła cyników – rozwinęła teorie moralizmu. Założyciel – Antystenes.
Poglądy cyników:

•

jedynym dobrem i celem życia jest cnota, wobec tego wszystko inne jest obojętne;

•

w porównaniu z nią inne jest obojętne, między innymi obojętna jest wiedza;

•

„prawdziwy filozof” miał być ubogi, ale szczęśliwy;

•

dla cyników nie istniały żadne obowiązki społeczne lub religijne; państwo uważali za czcze formy, bez wszelkiej
wartości.

Praktykowali 3 cechy:
Antarkia – samowystarczalność
Apatia

– beznamiętność

Atyphia – obojętność

Szkoła cyreniaków – rozwinęła teorię hedonizmu (od „przyjemność”)
Założona przez Arystypa z Cyreny. Był on uczniem Sokratesa, ale uznawał doktrynę sofistów za wierną w wielu punktach.
Poglądy cyreniaków:

•

przedmiot wiedzy to nie obiektywna rzeczywistość ale treść naszych wrażeń – poznanie ma wartość subiektywną;

•

ludzkie poznanie sprowadza się do rozróżniania tego, co przykre lub przyjemne;

•

Wszystko, co przykre, jest złe, co przyjemne – dobre;

•

przyjemność to doznanie zmysłowe – chwilowe;

•

taka chwilowa przyjemność jest celem życia, szczęście to zespół częściowych przyjemności;

•

przyjemność jest natury cielesnej;

•

przyjemność należy do chwili teraźniejszej, i tylko ona do nas należy;

Platon; teoria bytu i poznania; paideia, koncepcja pa

stwa, status sztuk plastycznych i poezji.

PLATON (427-347 r.p.n.e.)
Ż

ył w Atenach, pochodził ze znakomitego rodu. Był uczniem Sokratesa. Za młodu Platon ćwiczył się w poezji, malarstwie i

muzyce, odnosił sukcesy sportowe. Na zawsze pozostał artystą. Po śmierci Sokratesa dużo podróżował.
Pisał dialogi, przechowało się 36 jego dzieł, niektóre z nich, to:

•

Obrona Sokratesa

•

Fajdros

•

Fedon

•

Uczta

•

Państwo

Charakterystyczne jest to, że Platon w żadnym dialogu nie wypowiada wprost ani jednego słowa od siebie. Stąd

problem w rozróżnieniu jego własnych poglądów od poglądów głoszonych w jego tekstach przez postać Sokratesa.

TEORIA BYTU
Wg Platona, istnieje:

•

byt poznawany przez zmysły - zniszczalny, zmienny, realny – to są RZECZY

•

byt poznawany przez pojęcia – wieczny, niezmienny, idealny – to są IDEE

Jedynie idee istnieją, rzeczy najwyżej stają się. Idee nie są nam bezpośrednio dane.
Rzeczy w stosunku do idei są tym samym, co cienie w lub odbicia w wodzie.
Prawdziwie istnieją jedynie idee, w gruncie rzeczy, nie ma dwóch rodzajów bytu, lecz tylko jeden, mianowicie idee. Idee nie są
przyczynami, lecz wzorami rzeczy. Dostrzegamy obecność idei w rzeczach.
IDEE nie są bytem fizycznym, ani psychicznym, lecz istnieją, tworzą hierarchie, są logicznie powiązane. Można było pojmować
idee  w  sensie  logicznym  (immanentnym)  lub  religijnym  (transcendentnym).  Platon  nie  miał  gotowej  i  ukończonej  teorii  idei,
wahał się pomiędzy tymi dwiema interpretacjami.
Bóg - demiurg, budowniczy świata, stworzył świat rzeczy, mając na wzór idee, podobnie jak ludzie tworzą np. sztukę mając za
wzór świat rzeczywisty. Zbudował świat, powodowany dobrocią, wzorował się na doskonałości świata idei, dlatego uczynił świat
możliwe najlepszym.

TEORIA POZNANIA
Wg Platona istnieją dwa rodzaje poznania:

•

poznanie „rozumowe” dotyczące idei

•

poznanie „zmysłowe” dotyczące rzeczy.

Postrzeganie rozumowe jest bardziej skomplikowane i ma związek z Platońskim przeświadczeniem o poznaniu wrodzonym.
Rozumowo, dzięki duszy potrafimy, bowiem dostrzec własności wspólne. Tak naprawdę nie poznaje się zmysłami tylko myślą.
Myśl jest od postrzegania zmysłowego całkowicie niezależna. Z  postrzegania zmysłowego nie możemy  zaczerpnąć np. pojęcia
„równości», dlatego, że rzeczy, które postrzegamy nie są nigdy idealnie równe.
Dlatego nie pojęcie opiera się na postrzeżeniach, lecz postrzeżenia na pojęciach.
Pojęcia są wrodzone, inaczej skąd znalibyśmy pojęcie równości, jeśli za pomocą postrzeżeń nie jesteśmy w stanie go zdobyć.
Wg Platona, nasz umysł oglądał idee w poprzednim życiu i wciąż o nich pamięta. Stąd zna je od urodzenia i dopiero poznanie
zmysłowe przypomina nam owe pojęcia. Wiedza wrodzona jest przypominaniem, anamnezis czegoś, co już znamy.
WIEDZA  -  istnieje  rozumowa,  wrodzona  i  niezależna  od  doświadczenia.  Wiedza  zmysłowa  jest  niewystarczająca  i  zależna  od
wiedzy wrodzonej.
W poznaniu Platon wyróżniał dwa rodzaje myśli:

•

myśl dyskursywną - pośrednio poprzez rozumowanie dochodzącej do prawdy

•

myśl intuicyjną, - która stanowi poznanie bezpośrednie.

Wiedza zmysłowa jest jedynie „domysłem”, a nie prawdziwym „poznaniem”.
Prawdziwie poznajemy tylko i wyłącznie idee.

PAIDEIA (WYCHOWANIE, KULTURA)
Dusza a ciało u Platona
Dusza wg Platona jest:
- niematerialna
- niezależna od ciała,
- niezłożona,
- doskonalsza od ciała, bo poznaje same idee
- uwięziona przez ciało i dopiero po śmierci ciała zaczyna się prawdziwe życie duszy,
- nieśmiertelna - ponieważ pojęcie duszy związane jest z życiem, a życie wyklucza śmierć, więc dusza musi być nieśmiertelna.
- wieczna - ponieważ dusza posiada wiedzę wrodzoną, więc musiała ją zdobyć jeszcze przed narodzeniem ciała - istnieje, więc
odwiecznie.
Złem duszy jest niesprawiedliwość, niewstrzemięźliwość, tchórzostwo, ciemnota.
Platon stworzył teorie trzech cnót, na której opierała się jego etyka.
Przyjął pitagorejską koncepcje cnoty jako ładu i harmonii duszy. Sądził, że każda część duszy musi mieć udział w tej harmonii,
czyli mieć swoją cnotę.

•

Mądrość – jest cnotą części rozumnej;

•

Męstwo – jest cnotą części impulsywnej;

•

Panowanie nad sobą – cnotą części pożądliwej;

•

Czwarta cnota – sprawiedliwość – łączy wszystkie trzy części duszy i utrzymuje wśród nich ład.

KONCEPCJA PAŃSTWA
Platon 3 razy był na Sycylii, gdzie próbował urzeczywistnić swoje pomysły dotyczące budowy państwa idealnego. Był z tego
powodu prześladowany.

Państwo powinno dążyć do zalet właściwych ideom – powszechność i stałość

Państwo doskonałe ma jeden cel obowiązujący wszystkich

Państwo ma być zbudowane jako organizm, każdy obywatel w nim ma pełnić określoną funkcję, która jest
podyktowana wspólny, celem wszystkich.

Państwo ma być oparte na wiedzy, ponieważ żeby czynić dobro trzeba je znać.

Kierować państwem mają filozofowie, którzy posiadają największą wiedzę.

Państwu potrzebni są strażnicy.

Państwo idealne jest stanowe, składać się ma z 3 stanów:

- władcy-filozofowie (ich cnota to mądrość)
- strażnicy (ich cnota to męstwo)
- rzemieślnicy (ich cnota to panowanie nad sobą)
8)

Idealne państwo jest ascetyczne, dwa wyższych stanu nie mają własności indywidualnej.

Generalna  zasada  państwa  idealnego  Platona  to  podporządkowanie  jednostek  państwu,  a  państwa  celom  czysto  moralnym,
idealnym, powszechnym i stałym.
Jednak cała koncepcja nie liczyła się całkowicie z realnymi warunkami, była jedynie doktryna umysłową.

STATUS SZTUK PLASTYCZNYCH I POEZJI.
Ponieważ sam była artystą i poetą, wysoko cenił twórczość.
W poezji widział „boski szał”, a poetę uważał za „pośrednika między bogami, a ludźmi”, przez którego przemawiają bogowie.
Platon nie wyzbył się jednak greckiego przekonania, że sztuki są jedynie umiejętnościami zaś artyści jedynie rzemieślnikami.
Zgadzał się z sofistami twierdzącymi, że rolą sztuk jest naśladownictwo rzeczywistości.
Naśladując rzeczy realne np. malarz naśladuje coś, co samo jest już odbiciem najwyższych idei. Z jednej strony artysta był przez
Platon wywyższany, w szczególności poeta, z drugiej zaś - ze względu na rolę naśladowczą - nie znajdował dla niego miejsca w
swoim idealnym państwie.

Arystoteles (teoria poznania /wiedzy/, nauka o przyczynach, nauka o substancji /kategoriach/, o
pierwszym poruszycielu; Arystoteles, a Platon; Arystotelesowska koncepcja tragedii, mimesis,
katharsis).

ARYSTOTELES (384 - 322 r.p.n.e)

Arystoteles był synem nadwornego lekarza króla macedońskiego. W 367 roku przybył do Aten i wstąpił do Akademii

Platońskiej, w której spędził całe 20 lat - początkowo jako uczeń, potem jako samodzielny nauczyciel.

Był nauczycielem Aleksandra Macedońskiego, którego nauczał aż do objęcia przez niego władzy.
Następnie wrócił do Aten i założył własną szkołę w Likeionie. Byłą to szkoła zorganizowana, były w niej klasy,

biblioteka, gromadzono materiał empiryczny. Szkoła otrzymała nazwę „perypatetyckiej” (nazwaną tak od tego, iż dysputy
toczono tam chodząc).

Podział nauk przez Arystotelesa:
Wyprowadzając swój podział z dwojakiej (jego zdaniem) funkcji rozumu, Arystoteles dzielił filozofię na „filozofię teoretyczną”
oraz „filozofię praktyczną”.
Filozofię praktyczną dzielił dalej na:

•

„etykę”

•

„politykę”

Filozofię teoretyczną zaś ze względu na stopień jej abstrakcyjności podzielił na: „fizykę”, „matematykę” i „filozofię

pierwszą”.

Za najwyższą z nich uważał właśnie pierwszą filozofię, która to dalej niż matematyka posuwa się w abstrakcji zaś jej

przedmiotem jest „byt sam w sobie”.

W przeciwieństwie do innych nauk, które zajmują się szczegółowymi ukształtowaniami bytu, pierwsza filozofia

zajmuje się rozważaniem bardzo ogólnych i powszechnych jego własności. Arystotelesowska „pierwsza filozofia” po jego
ś

mierci zyskała miano „metafizyki” (ze względu na to, że znajduje się meta – „po” czy raczej „nad” fizyką).

TEORIA POZNANIA / WIEDZY

Arystoteles wystąpił przeciwko platońskiej nauki o ideach. Zaprzeczał, żeby istniały idee poza jednostkowymi

rzeczami, uznawał natomiast, że wiedza jest zawarta w pojęciach ogólnych.
BYT jest JEDNOSTKOWY, WIEDZA- OGÓLNA.

Pojęcia są ogólne w mniejszym lub większym stopniu i przez to tworzą hierarchie coraz ogólniejszych pojęć. Na

szczycie hierarchii stoją najogólniejsze rodzaje.

Definicja pojęcia dokonuje się poprzez umieszczenie go w coraz najwyższych rodzajach, przy najwyższym następuje

kres  definiowania.  Najwyższe  rodzaje  są  podstawa  wszelkiej  definicji,  ale  same  ni  mogą  być  definiowane,  bowiem  nie  ma
wyższych rodzajów ponad nie.
Z tego wniosek, że istnieją pojęcia ogólne i nie potrzebujące definicji.
Sądy wg Arystotelesa również tworzą hierarchie racji i następstw, sądy bardziej j ogóle mogą stanowić racje dla sądów mniej
ogólnych, szczytem hierarchii sądów są najogólniejsze.
Przy najwyższych sądach mamy kres dowodzenia.
Sąd dla Arystotelesa to zespół pojęć, jednostka logiczna – to pojecie.
Z tego wniosek, że istnieją sądy ogólne nie mające i nie potrzebujące dowodu.
W naturze umysłu ludzkiego leży to, że tylko poprzez znajomość szczegółów może on dojść do ogółu.
W odróżnieniu od Platona, u Arystotelesa w procesie poznania zmysły miały funkcje równie niezastąpioną, jak i rozum.
W umyśle nie ma pojęć, jest on niezapisaną tablicą.
Poznanie zaczyna się od postrzeżeń i drogą stopniowej abstrakcji, coraz dalszego uogólnienia dochodzi do pojęć.
Na podstawie materiału dostarczonego przez zmysły rozum poznaje to, co w rzeczach jest ogólne.
Wiedza rozumowa jest celem, a wiedza zmysłowa jest niezastąpionym początkiem i podstawą.
Poznajemy w rzeczy to, co zawarte jest w jej pojęciu, znaczy to, że poznajemy jedynie formę.
To, co istotne, znajdowało się w samej rzeczy, a nie w jej transcendentnej idei.

NAUKA O PRZYCZYNACH
Wg Arystotelesa można znaleźć koniec łańcucha przyczyn. Przyczyny działają w kierunku wyznaczonym przez cel. Cel zaś leży
w samej rzeczy, a nie poza nią, jak u Platona.
Przyczyny i zasady wyjaśniania dla Arystotelesa są 4:

•

sprawcza,

•

celowa,

•

materialna (materia rzeczy)

•

formalna (forma rzeczy)

Przyczyna sprawcza leży nie w materii, lecz w formie.
Fora jest czynnikiem nie tylko formalnym i idealnym, ale jest siła, która działa i wytwarza skutki, jest czynnym pierwiastkiem w
substancji.
Forma jest zarówno celem rzeczy, jak i ich przyczyną.
Forma jest czynnikiem pojęciowym, ale zarówno aktywnym.

NAUKA O SUBSTANCJI /KATEGORIACH/
Bytem samoistnym, czyli substancją, są jedynie konkretne rzeczy. Można byt rozważać na wiele sposobów: jako zespół rzeczy,
zespół  jakości,  kwantów  lub  stosunków  różnego  rodzaju.  Ale  z  tych  kategorii  tylko  jedna  „rzecz”  jest  substancją,  natomiast
pozostałe mogą istnieć tylko w związku z rzeczami jako ich „przypadłości” – akcydensy.

FORMA, to:

•

Własności pojęciowe rzeczy

•

Własności ogólne rzeczy

•

Własności gatunkowe rzeczy

Pozostałe własności rzeczy są MATERIĄ – to, co nie jest formą, to nieokreślone podłoże zjawisk.
Określanie formy i materii u Arystotelesa wiodło do nowych pomysłów, ale jednocześnie do niekonsekwencji i powikłań.
Materia i idee nie są substancjami, ale są jej składnikiem.
Materia oraz idee nie istnieją samodzielnie – są abstrakcjami, naprawdę istnieją tylko konkretne zespoły materii i formy. Materia
dla Arystotelesa była niepoznawalna.
Forma była ważniejsza, niż pozostałe składniki substancji, Arystoteles pojmował ją jako realny odpowiednik pojęcia, podobnie
jak Platon idee transcedentalną.
Poprzez  wyodrębnienie  w  rzeczach  formy,  jako  składnika  istotnego,  powstało  u  Arystotelesa  pojęcie  „istoty  rzeczy”  i  „cech
istotnych”.
Forma u Arystotelesa miała za naturę działanie, więc charakteryzował ją jako energię. Ponieważ forma jest istotnym składnikiem
bytu, więc aktywność, energia, działanie stanowi „istotę bytu”.
Materia zaś jest potencją.
Np.  rośnięcie  rośliny  jest  aktualizowaniem  („energią”)  potencji  zawartej  w  nasieniu,  a  dojrzała  roślina  jest  zupełnym
zaktualizowaniem tej potencji – entelechią.

O PIERWSZYM PORUSZYCIELU
Pierwszy poruszyciel – to byt absolutny, konieczny, doskonały, sam będąc nieruchomym porusza świat. Wprawił świat w ruch,
działa w sposób niezmienny.
Jest  ostateczną  przyczyną  celową,  ale  sam  nie  jest  zainteresowany  światem.  Jest  wolny  od  potencjalności,  porusza  świat,  jak
przedmiot poznania porusza intelekt, jak obiekt miłości porusza zakochanego.
W  filozofii  Arystotelejskiej  świat  jest  wieczny,  bo  złożony  z  wiecznej  materii,  choć  ograniczony  przestrzennie,  bowiem  każdy
ż

ywioł ma w nim swoje miejsce, a poza sferą ostatniego żywiołu nie może już być materii.

Nie istnieją poza naszym inne światy, nigdy nawet nie istniały, w związku, z czym jest on światem jedynym. W tym właśnie
ś

wiecie odbywa się jeden ciągły proces formowania materii. Stanowi, więc wszechświat jednolity łańcuch zdarzeń powiązanych

przyczynowo  i  celowo.  Wszystkie  ogniwa  tegoż  łańcucha  za  wyjątkiem  jednego  (tym  wyjątkowym  ogniwem  jest  ogniwo
pierwsze) są tej samej natury.
Każda  rzecz  we  wszechświecie  ma  swoją  przyczynę,  a  ta  przyczyna  swoją  przyczynę.  Jednak  według  Arystotelesa  łańcuch
przyczyn nie może biec w nieskończoność. Musi istnieć jakaś pierwsza przyczyna, która, jako że jest wyjątkowa musi posiadać
własności odmienne od własności rzeczy nam  znanych. O ile bowiem te  mają  swoje przyczyny tamta istnieje sama przez się i
przyczyny już nie posiada. Owa pierwsza przyczyna, ów niezależny byt musi mieć następujące własności:

•

musi być nieruchomy i niezmienny - bo gdyby mógł być poruszany nie był by pierwszą przyczyną.

•

niezłożony z części, bo aby mógł powstać z części musiałaby istnieć jakaś tego przyczyna.

•

niematerialny, bo wszystko, co materialne jest zmienne.

•

musi być istotą duchową skoro nie może być materią.

•

musi być rozumem by nie być pobudzanym przez przyczyny zewnętrzne.

•

musi stanowić cel, który pociąga za sobą świat niczym ukochany pociągający kochającego,

•

jako rozum jego zadanie polega na myśleniu, a myśleć może jedynie on sam, poznając, bowiem coś z zewnątrz
upodobniłby się do tego, co oznaczałoby zmianę, a zmiana jest w jego przypadku niedopuszczalna.

•

musi być tylko jeden inaczej nie byłoby jedności we wszechświecie.

•

musi być konieczny.

•

doskonały, bo najdoskonalszy w bycie jest właśnie rozum, forma i energia.

ARYSTOTELES, A PLATON
Podstawowe zarzuty Arystotelesa w stosunku do Platona są 2:

idee są fikcjami, Platon przypisywał im idee obok rzeczy, a nawet uważał za jedynie prawdziwie istniejące –v dla
Arystotelesa s a jedynie hipostazą poję ć i zdwojeniem rzeczy.

Idee nie tylko są fikcjami, ale fikcjami bezużytecznymi, – bo nie wyjaśniają faktów.

Zamiast doktryny o ideach Arystoteles sformułował doktrynę teologiczną, zawierająca teorię transcendentnego Boga i
transcendentnego rozumu.

ARYSTOTELESOWSKA KONCEPCJA TRAGEDII, MIMESIS, KATHARSIS.

Arystoteles odrzucał platoński pogląd na wyższą wartość poezji jako sztuki wieszczej.
Wg niego, nie ma sztuki wieszczbiarskiej, jest tylko naśladownicza.
Mimesis – naśladowanie
Poezja, podobnie jak malarstwo, taniec i część twórczości muzycznej stanowi pewną formę naśladownictwa.
Poeta ma naśladować rzeczywistość nie tylko taką, jaką ona jest, lecz taką, jaką być powinna lub o niej mówi się, że jest. Sztuka
mimetyczna może również przedstawiać rzeczywistość, jakiej nie ma w realnie istniejącym świecie, ale wiarygodną.
Katharsis - oczyszczenie
Sztuka mimetyczna ma doprowadzić do przeżycia pewnego rodzaju wstrząsu i sprawić specyficzną przyjemność, która dokonuje
się poprzez katharsis. Katharsis jest funkcją tragedii i jej celem. Poprzez przeżywanie litości i trwogi widz miał „oczyścić się” od
takich właśnie uczuć.

Poszukiwanie szcz

ęś

cia w greckiej filozofii (Arystoteles, stoicy, epikurejczycy, cyrenaicy, cynicy...).

Jednym  z  istotnych  założeń  starożytnej  filozofii  okresów  humanistycznego  i  klasycznego  było  poszukiwanie  istoty  szczęścia
człowieka.
Szczęście wg Arystotelesa – eudajmonia
Arystoteles jako szczęście człowieka rozumiał eudajmonię. Eudajmonia to dobro najwyższe, które nie jest dobrem idealnym (jak
u  Platona)  ani  zewnętrzne,  ani  społeczne,  lecz  –  doskonałość  jednostki.  Ta  doskonałość  Arystoteles  widział  w  działaniu
właściwym człowiekowi. A właściwą naturą człowieka w myśl racjonalizmu Arystotelesa jest rozum. Dlatego eudajmonia leży w
działaniu rozumu, ono jest osnową życia doskonałego.
Eudajmonia może być zupełna w pracy czysto teoretycznej, jednak żyć wyłącznie rozumem, teorią – to rzecz boska, a nie ludzka.
Człowiek  ma postępować zgodnie z cnotą, cnót jest zaś tyle, ile właściwych człowiekowi czynności. Cnota wg  Arystotelesa to
„usposobienie zachowujące środek”, tak jak na przykład hojność jest środkiem pomiędzy rozrzutnością a skąpstwem, męstwo –
pomiędzy tchórzostwem a zuchwalstwem.
Sama  cnota  jednak  nie  może  zagwarantować  eudajmonii,  ponieważ  człowiek  jest  nie  tylko  istotą  rozumną,  ale  i  cielesną,
zaspokojenie  cielesnych  potrzeb  człowieka  wymaga  warunków  zewnętrznych,  które  nie  są  w  rękach  człowieka.  Wniosek  jest
taki,  że  nad  życiem  praktycznym  człowiek  nie  jest  w  stanie  całkowicie  zapanować,  a  życie  czysto  teoretycznie  zapewniające
eudajmonię jest dla niego niedostępne.
Szczęście wg stoików
Wg  stoików  rozum  nie  był  specjalnością  ludzką,  lecz  siłą  kosmiczną,  myśl  ludzka  podlega  tym  samym  prawom,  co  cała
przyroda. Bóg był obecny w świecie rzeczywistym, świat ma bowiem boską naturę. Zatem zadaniem człowieka jest być częścią
wszechświata, rozumnego i boskiego, żyć zgodnie z nim i być wiernym prawu, które rządzi całą naturą.
Szczęście nie można być pewnym, póki człowiek jest zależny od zewnętrznych okoliczności.
Są dwie drogi, by zapewnić sobie szczęście:

•

Albo opanować zewnętrzne okoliczności

•

Albo uniezależnić się od nich

Ponieważ opanować całkowicie jest niepodobna, pozostaje tylko uniezależnić się od nich. Stąd wzięło się szczególnie połączenie
u etyków hellenistycznych: dążyli do szczęścia, a wzywali do wyrzeczeń. Aby wszystko mieć, trzeba wszystkiego się wyzbyć, i
ten  jest  mędrcem,  kto  tego  dokona.  Dla  stoików  życie  zgodnie  z  naturą,  rozumne,  cnotliwe  i  wolne  było  właśnie  życiem
szczęśliwym. Ideałem był mędrzec, czyli człowiek rozumny i cnotliwy, który jest przez to szczęśliwy, wolny, bogaty, bo posiada
to, co jest prawdziwie cenne.
Cnota jest samowystarczalna i nic, poza cnotą, nie jest potrzebne do szczęścia i doskonałości.
Nauczali, że źródłem wszelkiego zła są namiętności (afekty) więc należy je zwalczać.
Wyróżniali 4 główne namiętności:

•

pożądanie, które zależy od fałszywego mniemania i fałszywego sądu co do dóbr przyszłych - z tą namiętnością wiążą
się gniew, zachłanność, ambicje;

•

obawa, która zależy od fałszywego mniemania i fałszywego sądu dotyczącego przyszłego zła - z nią wiążą się wahania,
lęki, obawy, niepokoje;

•

cierpienie, które zależy od fałszywego mniemania i fałszywego sądu co do domniemanego zła obecnego - z nim wiążą
się zawiść, zazdrość, udręka;

•

przyjemność, która zależy od fałszywego mniemania i fałszywego sądu co do domniemanego dobra obecnego - z nią
wiążą się niechęci, uniesienia, urzeczenia;

Nauczali, że namiętności należy wyeliminować, a więc szczęście to beznamiętność (apatia).

Szczęście wg epikurejczyków
Tak  jak  w  innych  systemach  hellenizmu,  punktem  wyjścia  epikurejczyków  było  założenie,  że  szczęście  jest  największym
dobrem, celem zaś – wyjaśnienie, na czym szczęście polega i jak można je osiągnąć.
Wyjaśnienie, jakie dał Epikur, było najprostsze:
Szczęście  polega  na  doznawaniu  przyjemności,  a  nieszczęście  na  doznawaniu  cierpień.  Jest  to  teoria  hedonistyczna,  wcześniej
pojawiła się ona u Arystypa, lecz Epikur rozwinął ją i nadal jej oryginalna postać.
Podstawową  myślą  Epikura  było  to,  że  do  szczęście  wystarczy  brak  cierpienia,  bowiem  już  jest  odczuwany  jako  przyjemność.
Naturalny  stan  człowieka  jest  stanem  przyjemnym,  gdy  nie  spotyka  go  nic  złego,  samo  życie  jest  radością.  Radość  ta  jest
wrodzona,  nie  musimy  o  nią  zabiegać,  bo  nosimy  ją  w  sobie,  jest  ona  niezawodna.  Jeżeli  tylko  ciało  będzie  zdrowe  a  dusza
spokojna, to życie będzie rozkoszą.
Hedonizm łączył się u epikurejczyków z kultem życia.
Z  kolei,  oprócz  radości  życia,  składnikiem  szczęści  są  przyjemności  powodowane  przyczynami  zewnętrznymi.  Wymagają
działania  pozytywnych  przyczyn,  (stąd  nazywane  pozytywnymi)  zaś  do  osiągnięcia  radości  życia  wystarczał  brak  cierpienia
(nazywana negatywną). Do osiągnięcia pozytywnych przyjemności muszą istnieć potrzeby i ich zaspokajanie.
Ta negatywna przyjemność była  uznawana za  wyższą, była  celem życia,  w  myśl  zasady:  „Najwięcej przyjemności  ma ten, kto
ma najmniej potrzeb”.
Ś

rodków do osiągnięcia szczęścia epikurejczycy znali dwa: cnota i rozum. Mimo że przepisy te były identyczne z przepisami

idealistów, uzasadnienie Epikura było inne:
Cnotę należało pielęgnować, dlatego że jest środkiem do szczęścia, natomiast nonsensem byłoby uważać ją za cenną samą przez
się i nonsensem byłoby cokolwiek dla niej samej czynić.
Generalnie wszystkie przepisy Epikura były oparte na egoizmie, uważał on, że altruizm nikomu do niczego nie jest potrzebny, a
państwo nie potrzebuje bezinteresownych obywateli.
Rozum również jest niezbędny do szczęścia, by trafnie wybierać przyjemności oraz kierować myślami.
Generalnie, epikureizm uznawał jedynie dobra doczesne; czynił człowieka odpowiedzialnym za własne szczęście i nieszczęście,
uważał spokój za najdoskonalszy stan człowieka i oświecenie umysłu za jedyny środek przeciw zmorom mącącym jego spokój, a
będącym  wytworem  jego  własnej  głupoty;  w  rozumnym,  cnotliwym,  kulturalnym  trybie  życia  widział  najlepszy  środek  do
osiągnięcia egoistycznego szczęścia.

Szczęście wg cyreniaków
Na sto lat przed Epikurem założyciel szkoły cyreniaków, Arystyp w pięciu tezach określił pozycję hedonistyczną cyreniaków:

Przyjemność jest najwyższym dobrem;

Przyjemność jest stanem przelotnym, trwającym póki trwa bodziec; szczęście zaś – to zespół częściowych
przyjemności;

Przyjemność jest natury cielesnej;

Przyjemność jest stanem pozytywnym;

Przyjemności różnią się tylko intensywnością, ale nie różnią się między sobą jakością – nie ma przyjemności, które
wyższych lub niższych od innych.

Zatem cyreniacy dążyli do przyjemności cielesnej, jako celu życia, i szczęście uważali za zespół chwilowych przyjemności.

Szczęście wg cyników
Przedstawiciele  szkoły  cyników  z  Antystenesem  na  czele  również  zajmowali  się  poszukiwaniem  szczęścia.  Dobro  i  cel  życia
pokładali w cnocie, cnota też sama miała wystarczać do szczęścia. Była jedna dla wszystkich. Głosili, zatem obojętność wobec
wszystkiego,  co  nie  jest  cnotą,  obojętność  wobec  dóbr  pozornych  i  uniezależnienie  wobec  losu  –  taka  właśnie  droga  miała
prowadzić do szczęścia. Zatem prawdziwie szczęśliwym był mędrzec, kosmopolita bez domu i własności, żyjący „wedle natury”,
poza państwem i społeczeństwem, który wyzbywał się wszelkich wytworów kultury. Był ubogi, ale szczęśliwy. Za wzór takiego
mędrca cynicy mieli Sokratesa, był niejako żywym przykładem ich teorii.

Stoicka (epikurejska) nauka o bycie i jej zwi

zki z etyk

STOICKA NAUKA O BYCIE I JEJ ZWIĄZKI Z ETYKĄ
Szkoła stoicka została założona ok. 300 r.p.n.e. przez Zenona z Kition i przetrwała 5 stuleci.

Stoicy mieli przekonanie, że świat ma budowę jednolitą, że wszystko jest materią.
Zarazem świat jest ożywiony i na miarę boską doskonały, dzięki temu mogli wytworzyć system monistyczny, w odróżnieniu od
dualistycznych systemów Platona i Arystotelesa.
Bytem jest tylko to, co działa i podlega działaniu, działać i podlegać działaniu mogą tylko ciała, więc one są bytem.
Dusza, jeżeli istnieje, jest cielesna.
Nie tylko rzeczy, ale i ich własności są cielesne.
Nie istniał wg stoików byt niematerialny, duchowi lub idealny.
Wszystko niematerialne jest niebytem: próżnia, czas, przestrzeń.
Pojęcia ogólne – to są wytwory mowy, nie mające odpowiedników w rzeczywistości.
Ciała nie są bytem prostym, zawierają 2 pierwiastki: czynny i bierny.
Forma dla stoików była pierwiastkiem czynnym i w istocie nie różniła się od materii.
Forma – to materia, ale bardziej subtelna od zwykłej, niejako rozrzedzona, wyobrażali ją jako tchnienie. Była to „pneuma”.
Pneuma  przenika  całą  bierną  materię  i  kształtuje  ją.  Stanowi  własności  rzeczy  martwych,  naturę  roślin, duszę  zwierząt,  rozum
człowieka.
Pneuma jest wszędzie ta sama.
Materia, zatem ma w sobie źródło ruchu i życia.
Wprowadzili pojęcie „ruchu tonicznego” polegający na napięciu materii, był ruchem właściwym pneumie, od jego intensywności
zależał stan pneumy. Im ruch intensywniejszy, tym ciała są bardziej ożywione.
Koncepcja  świata  u  stoików  była  zgodna  z  jońskim  hilozoizmem:  wszechświat  jest  jednorodny,  jest  zawsze  i  wszędzie  tylko
materią i nieodłącznym od niej ruchem, poza nimi nic nie istnieje.
Pneuma działa celowo – jest rozumna. Stanowi nie tylko  fatum,  ale i opatrzność. Dlatego dla  stoików rozum przenikał świat i
rządził nim, rozum ten miał naturę kosmiczna.
Pneuma jest boska, a ponieważ przenika ona każdą rzecz, zatem ta rzecz też jest boska.
Wg stoików bóstwo istnieje w świecie, a nie poza nim. Jest z nim identyczne: to był panteizm stoików.
Oprócz tej koncepcji świata, stoicy próbowali wyjaśnić powstanie i dzieje wszechświata.
Boska pneuma była dla nich początkiem świata.
Rozróżniali dwa okresy dziejów.

•

Najpierw materia różnicuje się coraz bardziej

•

Następnie następuje „pożar świata” różnice giną w jedności pramaterii.

•

Następnie wszystko zaczyna się od początku, i tak świat rozwija się w nieskończoność.

Cel przemian stanowią istoty, w których pramateria dochodzi do najwyższego napięcia: to bogowie i ludzie rozumni. Dlatego
człowiek ma żyć w zgodzie z prawem, które rządzi całą naturą.
Związek stoickiej nauki o bycie z etyką polegał głównie na tym, że stoicy głosili kult natury.
Natura jest rozumna, harmonijna i boska. Dlatego największą doskonałością człowieka jest dostosowanie się do jej powszechnej
harmonii. Życie powinno być w zgodzie przede wszystkim z naturą człowieka, wtedy będzie też zgodne z naturą w ogóle.
Ż

yć cnotliwie i żyć zgodnie z natura to dla stoików jedno i to samo. Życie zgodne z naturą jest zarazem zgodne z rozumem.

Rozum rządzi światem, dlatego stanowi łącznik człowieka z kosmosem.
Ż

ycie zgodne z rozumem zakładało opanowanie. Stąd trzeba było zwalczać 4 namiętności (afekty), które były bezrozumnym

poruszeniem duszy, wbrew cnocie, rozumowi i naturze:

zawiść

pożądliwość

smutek

lęk

Dlatego do zwalczania tych afektów głosili:

apatię – beznamiętność

antarkię – samowystarczalność

atyphię – obojętność

Drugie  założenie  stoików  w  dziedzinie  etyki  zakładało,  że  cnota  jest  jedynym  i  najwyższym  dobrem,  i  jest  dobrem
wewnętrznym, do którego warto dążyć, dlatego stoicy uważali, że trzeba uniezależnić się od okoliczności i dóbr zewnętrznych.

EPIKUREJSKA NAUKA O BYCIE I JEJ ZWIĄZKI Z ETYKĄ
Szkoła epikurejska założona w Atenach na początku III w.p.n.e. przez Epikura z Samos.
Hedonizm, zaczerpnięty przez epikurejczyków od cyreniaków, bardzo mocno wpłynął na ich postrzeganie świata.
Wg Epikura, przyrody nie warto badać dla niej samej, chyba, że badanie to wzmoże szczęście, poprzez uspokojenie umysłu.
Teoria bytu u Epikura była materialistyczna:

•

nie istnieje nic poza ciałami i pustą przestrzenią;

•

ciała składają się z mnogości niezależnych atomów;

•

ruch atomów powoduje ich mechaniczny ciężar, odbywa się w kierunku z góry na dół

•

zmiany zachodzące w świecie zależą od odchylenia atomów od pionu.

•

bóstwa nie działają w przyrodzie, bytują poza nim w szczęśliwym bytowaniu – są tylko wzorami dla świata.

•

dusza jest cielesna, składa się z innego rodzaju materii niż ciało;

•

dusza jest zniszczalna, ze śmiercią kończy się istnienie.

Związek takiego pojmowania świata z etyką był następujący:
Istnieją 4 obawy unieszczęśliwiające człowieka:

Poszukiwanie Boga w filozofii

w. Augustyna i

w. Tomasza (dowody na istnienie Boga); Augustyn,

a Platon: augusty

ska koncepcja czasu.

w. Augustyn (354-430) syn poganina i chrześcijanki. Był nauczycielem retoryki. Pierwotnie wyznawał manicheizm, później

wrócił  na  łono  Kościoła  i  pełnił  czynności  kapłańskie.  Był  płodnym  pisarzem,  jedno  z  najważniejszych  zachowanych  dzieł  to
„Wyznania”. Charakter św. Augustyna – niejednolity i niepohamowany, przyczynił się do różnorodności jego stanowisk.
Uważał, że szczęście może dać jedynie Bóg, potrzebne do tego jest poznanie Boga i własnej duszy; „Pragnę znać Boga i duszę. I
nic więcej? Nic więcej”.
Własną myśl uważał za rzecz najpewniejszą ze wszystkich. Zaś prawda mieszka we wnętrzu człowieka.
Umysł  ludzki  najlepiej  poznaje  prawdy  wieczne,  a  nie  rzeczy  zewnętrzne.  Prawdy  wieczne  w  myśli  są  odbiciem  prawd
wiecznych,  istniejących  obiektywnie.  A  ponieważ  wieczne  istnienie  jest  właściwe  tylko  Bogu,  to  prawdy  wieczne  istnieją  w
Bogu.
Bóg udziale duszy oświecenia – illuminatio – jest to akt łaski.
Umysł dochodzi do prawdy wprost bez rozumowania, poprzez akt łaski Boga.
Istnienie Boga św. Augustyn dowodził sposobem na wpół racjonalnym i mistycznym:

mamy w sobie niezachwianą świadomość prawd wiecznych;

Wszystko, co wieczne, może istnieć jedynie w Bogu;

Bóg – istnieje.

Dowodziła istnienia Boga jako źródła prawdy. Bóg był ośrodkiem myśli filozoficznej u św. Augustyna:

Bóg miał przewagę nad stworzeniem, stworzenie było od niego całkowicie zależne – był jedynym bytem niezależnym,
przyczyna wszelkiego bytu.

Przewaga duszy nad ciałem – dusz jest substancją samoistną, nie ma w sobie nic materialnego, tylko funkcje, duszę
znamy lepiej, niż ciało, Boga oglądamy „oczami duszy”.

Przewaga uczucia i woli nad rozumem – rozum jest bierny, wola – czynna, natura człowieka przejawia się nie w tym,
co wie, ale w tym, co chce.

Dla św. Augustyna Bóg jest nieskończony. Jest osobą, godną miłości, dobrem wszelkich dóbr.
AUGUSTYN, A PLATON: AUGUSTYŃSKA KONCEPCJA CZASU

Tak samo jak Platon, św. Augustyn zakładał, że umysł uświadamia sobie prawdy wieczne i niezmienne, nie
jest ich wytwórcą, jedynie odbiorcą.

Umysł może przyjmować wiedzę wprost, bez pośrednictwa ciała i zmysłów.

Augustyn tak samo jak Platon uznawał świat idealny, ale dla niego świat idealny był złączony z Bogiem.

Rozwinął naukę Platona o stopniach poznania, ponad stopnie, znane Platonowi, przekładał stopnie o
charakterze mistycznym.

Dowodził istnienia Boga i nieśmiertelności duszy opierając się na platońskiej wiedzy apriorycznej o ideach.

Koncepcja czasu:

Bóg jest w wieczności

Słowo Boga jest wypowiadane od razu i na wieki wieczne.

Nad słowem Boga nie panuje czas i przemiana

W wiecznym Rozumie nie ma początku ani końca

Czas zawdzięcza swą długość przemijaniu wielkiej ilości ruchów, zaś w wieczności nic nigdy nie przemija, wszystko
jest obecne.

To Bóg jest twórca wszelkiego czasu.

Bóg poprzedza wszelki czas, lecz nie w czasie.

Dla Boga czas nie istnieje, jest nim wieczność.

Czas istnieje tylko w odniesieniu do przeszłości lub przyszłości.

Teraźniejszość nie ma żadnej rozciągłości

Uświadamiać i mierzyć czas można jedynie wtedy, gdy on właśnie przemija.

Kiedy czas przeminął – jest niemożliwy, już go nie ma.

Przyszłość i przeszłość nie istnieją.

Czas mierzymy wyłącznie w swoim umyśle.

To Bóg jest Stwórcą wszelkich czasów.

POSZUKIWANIE BOGA W FILOZOFII ŚW. TOMASZA (DOWODY NA ISTNIENIE BOGA)
Ś

w. Tomasz z Akwinu (1225-1274), był Włochem. Studiował w klasztorze benedyktynów w Monte Cassino. W 1243 został

dominikaninem. Jedna z największych dzieł: „Suma teologiczna”.
Ś

w. Tomasz oddzielił wiedzę od wiary, dziedzinę rozumu od objawienia.

Dowody na istnienie Boga:

Istnienie Boga nie jest prawda oczywistą nie wymagającą dowodzenia. Nie jest prawdą wrodzoną, potrzebny dla niej
dowód.

Istnienie Boga nie wynika z pojęcia prawdy, jak u św. Augustyna.

Istnienie Boga można dowieść poprzez doświadczenie.

w. Tomasz podawał 5 dowodów istnienia Boga:

Istnieje ruch, a wiec i jego 1 przyczyna;

Powstawanie rzeczy i świata – nie mogły one być przyczyna swego powstania, są niesamoistne, więc istnieje istota
samoistna będąca przyczyną świata;

Rzeczy są przypadkowe, więc istnieje poza nimi istota konieczna;

Istnieją istoty różnej doskonałości, więc istnieje istota najdoskonalsza;

Przyroda jest celowa, więc istnieje istota najwyższa, rządząca przyrodą i działająca celowo.

Bóg jest samoistny, jest jedynym bytem niezależnym, wszystkie inne są od niego zależne.

Poj

cia istoty i istnienia w filozofii

w. Tomasza z Akwinu; jej zwi

zki z filozofi

Arystotelesa.

Wg św. Tomasza człowiekowi dane są tylko rzeczy jednostkowe, ani Bóg, ani dusza, ani istota rzeczy materialnych, ani żadne
prawdy nie są mu dane.
Rzeczy jednostkowe muszą służyć punktem wyjścia do wszelkiego poznania.
Tak jak Arystoteles, św. Tomasz twierdził, że rzeczy jednostkowe i tylko one są substancjami i samoistnymi bytami.
One są zawsze złożone z istoty i istnienia.
ISTOTA: to, co wspólne jej gatunkowi i zawarte w definicji.

•

Istota Boga implikuje jego istnienie.

•

Istota rzeczy stworzonych nie implikuje istnienia – istnieją nie dzięki swej istocie, lecz innemu czynnikowi.

BÓG JEST BYTEM:

•

Koniecznym – bo to leży w jego istocie,

•

Niezależnym – istnieje z własnej natury,

•

Prostym

•

Samoistnym – bo nie ma przyczyny jego istnienia

•

Wiecznym i niezmiennym – bo nie istnieje nic, co jest przyczyną jego zmiany, a powstanie i koniec byłyby zmianami.

STWORZENIE JEST BYTEM:

•

Przypadkowym i zależnym – bo istnienie nie leży w jego naturze;

•

Złożonym – bo składa się z istoty i istnienia.

Istota substancji cielesnych jest z kolei złożona z formy i materii. Forma jest podstawą tego, co w jednostkach gatunkowe,
materia – tego, co indywidualnie różne. Forma, zatem jest w substancjach źródłem jedności – materia – mnogości. To, co
duchowe zaś, składa się tylko z formy.
Stworzenie świata wyglądało wg św. Tomasza następująco:

wiat został stworzony z niczego;

Stworzenie zostało dokonane wprost od Boga;

Stworzenie jest aktem woli Boga;

Stworzenie odbyło się wg idei Boga;

Stworzenie nastąpiło w czasie;

Bóg nie tylko stworzył świat, ale i kieruje nim.

To rozróżnienie św. Tomasz sformułował stosując Arystotelesowskie przeciwstawienie potencji i aktu: forma jest aktem, materia
– tylko potencją.
Ś

w. Tomasz zbudował swój system na fundamencie Arystotelesowskim, przeprowadził jego interpretację krytyczną, w swych

pismach dokonał obszernych komentarzy do dział Arystotelesa i poprawił błędy. Ale z filozofii Arystotelesa wykorzystał jedynie
to, co było zgodne z duchem filozofii chrześcijańskiej.

Koncepcja człowieka w wybranych systemach filozoficznych (np. Marka Aureliusza,

w. Augustyna,

Kartezjusza...)

KONCEPCJA CZŁOWIEKA U MARKA AURELIUSZA
Marek Aureliusz – cesarz-mędrzec, wybitny stoik. (121-180 r. n.e.).
Napisał tylko jedne dzieło, „Rozmyślania”, które pisał w zasadzie wyłącznie dla siebie.
W „Rozmyślaniach” ukazuje przykład stoika, jednocześnie daje ocenę życiu człowieka.
Oto cechy, które posiadać człowiek wg marka Aureliusza:

•

Człowiek bez względu na rodzaj i wielkość emocji powinien panować nad nimi i je kontrolować.

•

Celem życia człowieka nie jest dążenie do szukania rozkoszy, bogactw i innych uciech, ale szukanie spokoju przez
pracę, postawę życzliwości dla innych ludzi, a także uczciwe wypełnianie powierzonych obowiązków.

•

Człowiek powinien działać z godnością, miłością i swobodą, z zachowaniem sprawiedliwości – w duchu stoickim.

•

ycia człowieka jest marnością w porównaniu do wielkości świata

•

Człowiek nie powinien bać się śmierci, po jest ona dziełem natury, wiec jest pożyteczna.

•

Dusza człowieka poniża sama siebie poprzez to, że nie jest zadowolona z tego, co ją spotyka, poprzez niechęć i złość
do innych, poprzez uleganie rozkoszy lub bólu, gdy działa bez rozwagi i uwagi, więc należy wyzbywać się tych uczuć.

•

ycie ludzkie jest znikomą wartością i tylko filozofia może być w nim ostoją.

•

Człowiek powinien zachowywać umiar we wszystkim, kierować się rozumem.

•

Człowiek powinien zajmować się pracą społeczną z myślą o Bogu.

•

Należy wystrzegać się uniesień.

•

Rozkosze cielesne są nic nie warte.

•

Filozof powinien „ponad wszystko utrzymywać duszę własną w takim stanie, aby była rozumna, społeczna, czynna i
ś

pieszyła na pomoc bliźniemu”.

•

Wobec ludzi należy zachowywać się społecznie, a we wszystkim wzywać pomocy bogów.

•

Należy skromnie przyjmować, spokojnie tracić.

•

Człowiek sam jest panem swego szczęścia: „A szczęśliwy - to ten, kto los szczęśliwy sam sobie przygotował. A
szczęśliwy los - to dobre drgnienie duszy, dobre skłonności, dobre czyny”.

KONCEPCJA CZŁOWIEKA U ŚW. AUGUSTYNA
Ś

w. Augustyn przyjmował stanowisko filozofów hellenizmu, mówiące, że celem człowieka jest szczęście, a zadaniem filozofii

jest  jego  znalezienie.  Św.  Augustyn  połączył  krańce  religijnie  pojętej  filozofii,  czyli  naukę  o  wszechmocnym  Bogu  i  naukę  o
wolnym człowieku.
Szczęście jednak może dać jedynie Bóg. Niezbędne do osiągnięcia szczęścia jest poznanie Boga oraz własnej duszy.
Zatem upatrywał podstawową działalność człowieka w poznaniu Boga i własnej duszy.
Odrzucał  poszukiwania  naukowe,  np.  astronomię  i  nauki  przyrodnicze.  Szukał  takiego  sposobu  poznania,  który  nie  podlega
błędom i stanowi dla wiedzy niezawodny punkt wyjścia.
Teocentryzm  św.  Augustyna  nakazywał  skupiać  wszelkie  wysiłki  człowieka  wokół  Boga. Przewaga  duszy  nad  ciałem  również
prowadziła  do  pogardy  dla  rozkoszy  cielesnych  i  braku  umiaru  w  zaspokajaniu  potrzeb.  O  duszę  należało  dbać  bardziej  niż  o
ciało. Wzbudzającą pragnienie dóbr cielesnych rozkosz zmysłową uważał za godną potępienia.
Ś

w. Augustyn uważał, iż naturę ludzką stanowi nie rozum, lecz czynna wola, która jest zasadniczą postacią życia duchowego.

Rozum  nie  ma  zbytniej  wartości,  gdyż  natura  człowieka  przejawia  się  nie  w  tym,  co  on  wie,  ale  w  tym,  czego  dany  człowiek
chce. Więc św. Augustyn stanął tu na stanowisku woluntaryzmu.
Przerastającą przyrodzone władze poznawcze człowieka prawdę o Bogu poznać może nie rozum, lecz wiara, która to z kolei jest
rzeczą  woli,  a  nawet  uczucia,  czyli  sera.  Nikt  nie  kładł  takiego  nacisku  jak  Augustyn  na  udział  wiary  w  poznaniu.  Ponadto,
zrywając  ze  starożytnym  intelektualizmem  twierdził,  że  nie  wystarczy  znać  dobra,  aby  je  czynić.  Jego  zdaniem  dobro  trzeba
kochać, bowiem to z miłości płyną dobre czyny. Kładł tutaj nacisk głównie na miłość do najwyższego dobra, czyli Boga, który
jest osobą godną miłości.

Teodycea św. Augustyna:
- po pierwsze: zło nie należy do przyrody, lecz jest dziełem wolnych stworzeń, w tym człowieka. Bóg stworzył dobrą przyrodę,
ale zatruła ją zła wola.
- po drugie: zło nie jest realne, jest tylko brakiem dobra. Nie ma absolutnego zła i absolutnego dobra. Wolne istoty czynią źle,
gdy nie czynią dobrze, czyli wtedy, gdy odwracają się od Boga.
-  po  trzecie:  zło  nie  psuje  harmonii  świata  i  jest  dla  niej  niezbędne.  Bóg,  bowiem  wolał  stworzyć  większe  dobro  ze  złem  niż
mniejsze bez zła.

•

Zdaniem Augustyna zło pochodzi od człowieka, dobro zaś od Boga.

•

Człowiek nie musi zasługiwać na łaskę Boga, jest ona dana zupełnie darmo.

•

Człowiek nie jest odpowiedzialny za dobro, ale jedynie za zło, które czyni.

•

Ludzie dzielą się wiec na tych, którzy dostąpili łaski i na tych, którzy jej nie dostąpili.

•

Dobrzy ludzie będą zbawieni źli zaś potępieni i ukarani.

•

Dążenie do Boga leży w naturze człowieka.

KONCEPCJA CZŁOWIEKA U KARTEZJUSZA

Kartezjusz  stał  na  stanowisku  sceptycyzmu  metodologicznego.  Wątpił  on  w  możliwości  poznawcze  człowieka  za  pomocą
zmysłów,  oraz  z  powodu braku wyraźnej  granicy  między  jawą  a  snem,  jak  również  możliwością,  że  jakaś  potężniejsza  od  nas
istota wprowadza nas w błąd.

Uważał  jednak,  że  to  w  człowieku  tkwi  fundament  wiedzy,  w  samym  podmiocie,  nie  zaś  w  przedmiocie.  Jeśli  z  kolei  istnieje
myśl, to musi istnieć ktoś, kto myśli, musi istnieć jaźń. Czyli muszę istnieć ja sam. Skoro myślę to znaczy, że jestem. „Cogito
ergo sum” (myślę, więc jestem) to było słynne stwierdzenie Kartezjusza.
Na przekonaniu o istnieniu jaźni oparł swe dalsze wywody. Świat myśli był dla Kartezjusza fundamentem wiedzy, ten świat jest
nam bliższy, lepiej znany i pewniejszy.
Człowiek posiadał idee wrodzone wg Kartezjusza.
Własności duszy

•

Główną i zarazem jedyną własnością duszy jest myślenie.

•

Dusza nie jest związana z ciałem w żaden sposób nie mogła nawet stanowić czynnika życia.

•

Duszę zaś posiada teraz tylko i wyłącznie istota świadoma.

Własności ciała

•

Główną natomiast i jedyną własnością ciała jest rozciągłość.

•

Samo życie pojmował Kartezjusz jako proces czysto mechaniczny, powodowany przez impulsy materialne wytwarzane
we krwi.

•

Zwierzęta pojmował zaś po prostu jako maszyny.

•

Kartezjusz tworząc mechanistyczną koncepcję przyrody, uczynił obraz świata bardziej przejrzystym i łatwiejszym dla
naukowych opracowań.

Dualizm duszy i ciała
Zdaniem Kartezjusza istnieją we wszechświecie dwie substancje:
1) Substancja myśląca - dusza
2) Substancja rozciągła - ciało.
Bóg dla Kartezjusza był przede wszystkim wolą, bo wola jako jedyna z władz duchowych, jest nieograniczona. Zatem Bóg był
substancją nieskończoną.
Jedynie człowiek jest złożony zarówno z ciała jak i duszy, choć jego ciało podobnie jak zwierzęce jest tylko automatem. Ciało
jednak nie może spowodować zmian w duszy tak samo jak i dusza nie może stać się przyczyną zmian w ciele. Jednak ciało może
wpłynąć na zmianę kierunku tego, co dzieje się w duszy, a dusza na zmianę kierunku tego, co dziej się w ciele.
To zasadnicze oddzielenie duszy i ciała, świadomego od nieświadomego, różniło się od starożytnego podziału na żywe i martwe.
Wszystkie przeżycia dzielił Kartezjusz na bierne (gdy mamy jakieś idee, gdy sobie coś przedstawiamy) i czynne (twierdzimy coś,
czemuś zaprzeczamy lub sądzimy, dokonujemy aktów). W człowieku błądzi wola, nie rozum.
Etyka Kartezjusza była prosta. Należy panować nad afektami i utrzymywać je w granicach użyteczności. Swą etykę uzupełniał
też  teorią  cnót  i  celów  idealnych.  Ostatecznie  jednak  nie  opracował  do  końca  etyki  nie  odpowiadającej  jego  zdolnościom  i
zamiłowaniem

10.

Racjonalizm Kartezjusza i Leibniza (metoda, problem substancji, Boga....)

KARTEZJUSZ (1596-1650).
Kartezjusz widział przyczyny niezadowalającego ówczesnego stanu nauk w braku odpowiedniej metody: badania naukowe
wtedy będą pomyślne, gdy będą opierać się na właściwej metodzie. Taka „metoda” stała się głównym hasłem i zadaniem jego
filozofii.
Miara wiedzy, to:

•

Jasność;

•

Wyraźność

Może je zapewnić matematyka, a ściślej – metoda analityczna, stosowana w arytmetyce. Kartezjusz chciał, żeby pod względem
ś

cisłości wszelkie nauki były podobne do matematyki.

Ideałem Kartezjusza było wszystkie własności rzeczy wywieść z kształtu i ruchu, a przyrodę rozważać wyłącznie geometrycznie
i mechanicznie. Pracował on nad stworzeniem powszechnej nauki, która w jednym systemie może ująć całokształt wiedzy o
wszechświecie, nauki idealnej.

Kartezjusz szukał twierdzenia, które oprze się wszelkim wątpliwościom: metoda jego polegała na próbowaniu

wszelkich argumentów sceptyckich. Zwątpienie nie było tu wynikiem, lecz punktem wyjścia
Argumenty którymi posługiwał się Kartezjusz były znane ze starożytności:

złudzenie zmysłów;

brak wyraźnej granicy miedzy jawą a snem;

możliwość że jesteśmy wprowadzani w błąd przez jakąś wyższą istotę.

Gdy Kartezjusz dowiódł istnienia jaźni, następnym krokiem był wywód, że ta jaźń myśląca, czyli dusza, istnieje niezależnie od
ciała, jest niezależną substancją.
Człowiek,  jako  jedyne  stworzenie,  jest  złożony  zarówno  z  ciała  jak  i  duszy,  choć  jego  ciało  podobnie  jak  zwierzęce  jest  tylko
automatem. Ciało jednak nie może spowodować zmian w duszy tak samo jak i dusza nie może stać się przyczyną zmian w ciele.
Jednak  ciało  może  wpłynąć  na  zmianę  kierunku  tego,  co  dzieje  się  w  duszy,  a  dusza  na  zmianę  kierunku  tego,  co  dziej  się  w
ciele.
To zasadnicze oddzielenie duszy i ciała, świadomego od nieświadomego, różniło się od starożytnego podziału na żywe i martwe.
Dowód na istnienie Boga wyprowadzał Kartezjusz w ten sposób: istnienie Boga wynika z samej idei, jaką mamy o Bogu. Jest to
idea  doskonała,  ponieważ  skutek  nie  może  być  doskonalszy  od  przyczyny.  Nie  człowiek  wymyślił  idee  Boga,  została  ona
wytworzona w jego umyśle przez istotę doskonałą, czyli przez samego Boga. Jeśli więc posiadamy idee Boga, istnieje Bóg, którą
tę idee w naszym umyśle wytworzył.
Bóg dla Kartezjusza był przede wszystkim wolą, bo wola jako jedyna z władz duchowych, jest nieograniczona. Zatem Bóg był
substancją nieskończoną.
Boga nie ogranicza ani prawda, ani reguły dobra – prawdą i dobrem jest tylko to, czego Bóg chce.
Wywód był taki:

•

Nie ma twierdzeń które są prawdziwe same przez się

•

Nie ma rzeczy które są dobre same przez się

Prawdziwe i dobre one są jedynie wskutek wyroku boskiego.

LEIBNIZ (1646-1716).
Naczelnym zagadnieniem filozofii XVII wieku było zagadnienie substancji.
Leibniz wystąpił z własnym rozwiązaniem: zakładał istnienie nieograniczonej ilości substancji, jednak wszystkie one są jednego
rodzaju.
Przyjmował, że każde zjawisko jest indywidualne, że nie ma dwóch jednakowych liści ani kropli wody. Nie ma dwóch rzeczy,
które różniłby tylko miejscem zajmowanym w przestrzeni, a poza tym byłyby identyczne.
Leibniz sformułował prawo ciągłości, które pozwalało łączyć zjawiska w szeregi i sprowadzać jedności do przeciwieństwa.
Dalsze konsekwencje twierdzenia o wielości substancji są następujące:

Substancji jest wiele, ponieważ z jednej nie mogłaby się wytworzyć mnogość rzeczy.

Substancje są odrębne jakościowo – indywidualne, każda ma odrębny charakter.

Takie indywidualne substancje, z których składa  się byt,  Leibniz nazwał „entelechiami”, jedna częściej zwał je  monadami, dla
zaznaczenia,  że  są  one  jednostkami  prostymi.  Stąd  swoją  metafizykę  nazwał  „monadologią”.  Monady  były  dla  niego
nierozdzielnymi składnikami świata.

Substancje (monady) nie działają jedna na drugą – „monada nie ma okien”, jest zamkniętym kosmosem.
Posiada ruch wewnętrzny.

Substancje (monady) są obdarzone siłami do przetwarzania się.

Substancje (monady) są nierozciągłe i niematerialne – bardziej są podobne do dusz, niźli do ciał.

Substancje (monady) mają zdolność postrzegania.

Zjawiskiem substancji (monad) są ciała.

Substancje (monady) działają celowo – do natury monad należą nie tylko postrzeżenia, ale i pożądania, one
są czynnikiem przemian w monadach.

Substancje (monady) stanowią hierarchie. Bóg jest monadą doskonałą.

10)

Substancje tworzą harmonijny zespół – harmonia jest wprzód ustanowiona przez Boga.

Bóg, tworząc świat, wybrał z możliwych najlepszy. Świat rzeczywisty jest najbardziej harmonijny i jego części
doskonale sobie odpowiadają. Niedoskonałości zaś są potrzebne do dla tym większej doskonałości całości.

11.

Empiryzm J. Locke’a (krytyka poj

cia substancji) i sceptycyzm (krytyka poj

cia przyczynowo

ci) D.

Hume’a.

JOHN LOCKE (1632-1704)
John Locke zastąpił stary program metafizyczny przez epistemologiczny - uważał, że trzeba poznawać pojęcia o bycie, nie zaś
sam  byt.  Twierdził,  iż  umysł  ludzki  nie  jest  w  stanie  rozwiązać  zagadnień  metafizyki,  może  jedynie  badać  poznanie,
pochodzenie, pewność i zakres. Pogląd ten został przez jemu współczesnych zaakceptowany, poprzez co filozofia przestała być
poglądem na świat, a została raczej poglądem na człowieka.
Locke wskazał też metody nowej filozofii:
a) Psychologiczna: badanie pojęć w takiej postaci, w jakiej znajdują się w umyśle ludzkim.
b) Genetyczna: badanie natury pojęć na podstawie ich pochodzenia, zakładając, iż pojawia się najczęściej w postaci pierwotnej.
Większe znaczenie ma psychologia dzieci i dzikich, niż psychologia ludzi dojrzałych i cywilizowanych.
c) Analityczna: aby zrozumieć pojęcia wystarczy znaleźć ich prostsze składniki
Zazwyczaj filozofii Locke’a nadawano miano empiryzmu. Teza główna jego brzmi: nie ma wiedzy bez doświadczenia.
Locke  twierdził,  że  umysł  ludzki  jest  niezapisaną  kartą,  którą  jedynie  doświadczenie  może  zapisać.  A  wszelka  wiedza,  sądy,
wyobrażenia  wytwarzają  się  przez  doświadczenia.  Teoria  Locke’a  była  opisowa,  miała  charakter  psychologiczny.  Był  to
empiryzm subiektywny. Zatem przyjął pogląd artystotelesowsko-tomistyczny: „Nie ma nic w umyśle, czego nie było przedtem w
zmyśle”.
Locke zwalczał teorie idei wrodzonych, podając za przykład m. in. na dzieci i dzikich, którym nie są one znane.
Doświadczenie odbywało się wg Locke’a na dwóch drogach:

•

doświadczając rzeczy zewnętrznych (postrzeżenia)

•

doświadczając samych siebie (refleksje)

W  umyśle  znajdujemy  idee  –  są  to  postrzeżenia  zewnętrzne,  doświadczenia  wewnętrzne  i  ich  kopie,  pojęcia  abstrakcyjne  i
wytwory fantazji. Znamy bezpośrednio tylko idee, nie rzeczy. One są punktem wyjścia wiedzy.
Locke przeprowadzał krytykę pojęcia substancji w sposób następujący:
Istotna  różnica  pomiędzy  ideami  –  to,  że  są  proste  i  złożone.  Proste  idee  stanowią  materiał  wiedzy,  pochodzą  wyłącznie  z
doświadczenia.
Ś

ród idei złożonych Locke oddzielił idee substancji od idei stosunków i objawów. Wynikiem epistemologicznej krytyki pojęcia

substancji było:

Niepodobna rozstrzygnąć, jaka jest natura substancji, bo doświadczenie nic nie mów ani o substancji duchowe, ani o
cielesnej.

Doświadczenie zawsze tyczy się własności.

Pojęcie substancji jest wytworem umysłu, które je podsuwa pod własności, jak pod opory.

Umysł pojmuje własności jako przywiązane do substancji, i mimo zmienności własności uznaje trwałość substancji.

Skoro nie wiemy o substancji z doświadczenia, to oznacza, że nic o niej nie wiemy.

Zatem Locke zaprzeczał poznawalności substancji, aczkolwiek z ostrożności nie zaprzeczał jej istnieniu.

SCEPTYCYZM (KRYTYKA POJĘCIA PRZYCZYNOWOŚCI) D. HUME’A
DAVID HUME (1711-1776)
Poprzednikiem Hume’a był Locke, Hume należał do linii angielskiego empiryzmu. Główne dzieło: „Badania dotyczące rozumu
ludzkiego”.
Związek w rozumowaniu empirycznym zawsze jest ten sam – to związek przyczynowy. Np., jeżeli na pustej wyspie znajdujemy
zegarek, wnioskujemy, że byli tu przedtem ludzie. Czy mamy prawo do takich wniosków? Tylko, jeżeli związek przyczynowy
jest konieczny.
A czy jest konieczny?

Jeżeli  związek  przyczynowy  poznajemy  a’priori  lub  empirycznie.  Nie  poznajemy  jednak  związku  przyczynowego
a’priori,  tak  jak  z  poprzez  analizę  pojęcia  prochu  nie  można  wskazać,  że  eksploduje.  Żaden  przedmiot  w  swoich
właściwościach  nie  ujawnia  zmysłom  przyczyn,  które  go  stworzyły,  ani  skutków,  które  z  niego  powstały.  Nie
poznajemy  go  również  empirycznie,  ponieważ  czyste  doświadczenie  informuje  o  stałym  następstwie  faktów,  ale  nie
wskazuje, że jeden fakt wynika z drugiego.

Zatem: związek przyczynowy nie jest konieczny.
Należy wyrzec się związków przyczynowych o zadowalać się tylko ustaleniem stałych następstw.

Nie  ma  żadnej  podstawy  do  uznawania  związków  przyczynowych  jako  koniecznych:  ani  rozumowej,  ani
doświadczalnej.  A  jednak  mimo  to  uznajemy  je  i  oczekujemy  ich.  Dlaczego,  skoro  nie  mamy  ku  temu  podstaw,
uznajemy  istnienie  związków  przyczynowych?  Ponieważ  dawne  doświadczenia  przenosimy  na  przyszłość.  Jeżeli  z
pistoletu pada strzał po naciśnięciu spustu, zakładamy, ze tak samo będzie się działo następnym razem. Ale czy mamy
do tego prawo?

Otóż nie, nie ma takiego rozumowania, które upoważniałoby do przenoszenia przeszłych doświadczeń na przyszłość. Zatem
podstawa takiego wniosku jest subiektywna, jest uczuciowa, nie pojęciowa, i jest aktem wiary, nie wiedzy. Poszukiwanie
wniosków przyczynowych jest instynktem, który nam dała natura, nie dając przy tym zrozumienia. Stąd wniosek: ZASADA
PRZYCZYNOWOŚCI NIE JEST ODPOWIEDNIĄ PODSTAWĄ DO POZNAWANIA RZECZYWISTOŚCI.

12.

Cel i wyniki krytycznej refleksji Kanta (obszar rozumu teoretycznego /czas, przestrze

, podział

dów, kategorie intelektu, przyrodoznawstwo, idee rozumu/, i praktycznego /wolno

ść

, obowi

zek,

autonomia i heteronomia woli (imperatywy, pa

stwo celów...).

IMMANUEL KANT (1724-1804)
Kant stworzył zupełnie nową doktrynę filozoficzną znana pod nazwą krytycyzmu niemieckiego.
Filozofia krytyczna polegała na nowym pomyśle:
Całkowite odwrócenie trybu myślenia – to nie myśl kształtuje się zależnie od przedmiotów, lecz odwrotnie, przedmioty zależnie
od myśli. Był to przełom, który sam Kant określił jako „przełom kopernikański”
Podział sądów.
Kant zaczął od tego, że postawił pytanie: Jak na podstawie przedstawień możemy cokolwiek wiedzieć o rzeczach?
Badania, które przeprowadził w tym zakresie Kant nazwał transcedentalnymi, - miały odnaleźć przedstawienia, które
przekraczają granicę podmiotu i stosują się do przedmiotów.
W tym celu Kant przeprowadził dwojaki podział sądów:

•

Sądy a’priori – niezależne od doświadczenia, mające źródło w samym umyśle. Ich cechy to powszechność i
konieczność.

•

Sądy a’posteriori, albo empiryczne – uzyskane na podstawie doświadczenia.

Drugi podział sądów:

•

Analityczne – w orzeczeniu wypowiadają tylko to, co zawarte jest w podmiocie zdania, czyli to, co należy do definicji
podmiotu lub można z niej wyprowadzić. Objaśniają już posiadaną wiedzę.

•

Syntetyczne – w orzeczeniu wypowiadają coś, co nie jest zawarte w podmiocie, i czego nie da się wyprowadzić z jego
definicji. Rozszerzają wiedzę.

Połączenie tych rodzajów sądów dało:
- analityczne zawsze a’priori
- syntetyczne a’posteriori
- syntetyczne a’priori
Te ostatnie były najdziwniejsze – jak można wypowiadać o przedmiocie coś, co nie jest ani zawarte w jego definicji, ani
zaczerpnięte z doświadczenia?
Kant udowodnił istnienie syntetycznych sądów a’priori poprzez istnienie ich w matematyce i czystym przyrodoznawstwie.
CZAS I PRZESTRZEŃ
Rozum wytwarza pojęcia ogólne, zmysły dostarczają wrażeń jednostkowych. Wynikiem pobudzenia zmysłów przez rzecz jest
wrażenie.
Ale istnieje inny czynnik: przestrzeń i czas. Doznajemy w nich wszelkich wrażeń, ale one nie są przedmiotem wrażeń.
Czas i przestrzeń są zawsze jedne. Są to a’prioryczne czynniki wiedzy.
Dowody były takie:

przestrzeń nie jest wyobrażeniem empirycznym;

przestrzeń jest wyobrażeniem koniecznym.

Czasu i przestrzeni nie można je usunąć z myśli.

Stosują się one do wszystkich zjawisk.

CZAS i PRZESTRZEŃ są formami zmysłowości. Są apriorycznymi czynnikami naszej wiedzy.

KATEGORIE INTELEKTU
Rozsądek również ma swoje formy a’prioryczne.
Dla ustalenia udziału rozsądku w tworzeniu wiedzy Kant odróżnił 2 rodzaje sądów:

sądy postrzegawcze – dotyczą podmiotu, orzekają wyłącznie o jego stanie; oparte na zeznaniu zmysłów

sądy doświadczalne – wykracza poza podmiot do przedmiotu i na podstawie stanu podmiotowego orzekają o
przedmiocie, wykracza poza działanie zmysłów przy pomocy rozsądku.

Rozsądek wprowadza jedności do wyobrażeń. Podmiot jest warunkiem przedmiotu: pojęcia są warunkiem doświadczenia.
Kant zestawił formy rozsądku, analogicznych do form zmysłowości (czasu i przestrzeni). Nazwał je czystymi pojęciami
rozsądku lub kategoriami. Opracował symetryczną tablice 12 rodzajów sądów i odpowiadających im kategorii.

PRZYRODOZNAWSTWO
Kant zastosował zasadę „przewrotu kopernikańskiego” również w odniesieniu do przyrodoznawstwa: udowodnił, że w tej nauce
przełom nastąpił wtedy, gdy twórcy jej uświadomili sobie czynną rolę umysłu w badaniu rzeczy.
Pojęli, ze rozum to tylko rozumie, co sam wytwarza z własnej inicjatywy. Rozum wyprzedza doświadczenie, stawiając pytania i
skłaniając przyrodę, by na nie odpowiedziała. Tak samo Kopernik objaśnienie ruchu ciał niebieskich odwrócił całkowicie punkt
widzenia,  „zatrzymawszy  gwiazdy  i  każąc  widzowi  krążyć”.  Kant  rozumiał  prawidłowość,  zarówno  sądów  jak  i  zdarzeń,  jako
twór stale działających form umysłu. Tworem tych samych form jest i nauka, i przyroda.

IDEE ROZUMU
Rozsądek domaga się uzupełnienia przez rozum, bo to, co poznaje jest zawsze częściowe i ograniczone, poznając ujmuje tylko
fragmenty rzeczywistości. Rozum zaś próbuje poznać „rzeczy same w sobie”, „noumeny”, wyjść poza zjawiska.
Czyste pojęcia rozumu Kant nazywał ideami. Są trzy główne idee, które rozum wytwarza:

•

duszy – usiłuje objąć całość doświadczenia wewnętrznego;

•

wszechświata – usiłuje objąć całość doświadczenia zewnętrznego;

•

Boga – szuka podstawy wszelkiego doświadczenia w ogóle.

Idee stanowią osnowę metafizyki. Idea to cel, do którego rozum dąży, ale dosięgnąć nie może.
WOLNOŚĆ
Wolność jest własnością woli wszystkich istot rozumnych. Każdej istocie rozumnej mającej wolę jest przypisana koniecznie idea
wolności, w imię której jedynie działa. Dobra wola jest podstawą czynu moralnego. Dobra wola – to są dobre intencje. Motywem
działania dobrej woli jest poczucie obowiązku. Aprioryczne prawo moralne

13.

Idealizm dialektyczny Hegla (poj

cie ducha, prawda, zasada negatywno

ci, „byt w sobie”, „byt dla

siebie”, eksterioryzacja, alienacja, historia, „chytro

ść

rozumu”, sztuka, ...sowa Minerwy).

GEORG WILHELM FRIEDRICH HEGEL (1770-1831)
Najważniejsze  dzieło;  „Fenomenologia  ducha”.  Hegel  osiągnął  największe  wyniki  na  polu  systematyzowania  myśli,  tworząc
doktrynę polegającą na włączeniu wszelkich zagadnień filozoficznych w system i rozwiązanie ich wedle jednej zasady.

POJĘCIE DUCHA
Wg Hegla rzeczy istnieją niezależnie od myśli. Byt, jak  myśl, jest natury logicznej. Ogólność, stanowiąca istotę pojęć stanowi
również istotę bytu. Stąd istotne dla Hegla były własności ogólne.
Przyroda  i  duch  dla  Hegla  to  dwie  postacie,  w  jakie  przyobleka  się  byt.  Pierwotna  postacią  ducha  jest  pojęcie,  stanowi  punkt
wyjścia. Przyroda jest jego antytezą, ona jest też ideą, która oddzieliła się od myśli, przez co wydaje się zewnętrzną.
Syntezą idei i przyrody jest duch. Tym trzem postacią bytu odpowiadają trzy działy filozofii: logika, filozofia przyrody i filozofia
ducha.
Filozofia  ducha  wywodziła  najpierw  postacie  ducha  subiektywnego,  potem  postacie  antytezy  –  ducha  obiektywnego,  wreszcie
ich  syntezy:  ducha  absolutnego.  Prawo,  państwo,  moralność  sa  głównymi  postaciami  ducha  obiektywnego,  a  duch  absolutny
przejawia się w sztuce, religii, filozofii.
Naprawdę istnieje właśnie „duch”, wciela się on i rozpoznaje swoją duchową naturę. Jest dynamiczny: urzeczywistnienie się

poszerzanie się. Duch pragnie dąć wyraz swej duchowej naturze. Musi przejść określone etapy, by zrozumieć swój sens. Duch
jest w stałym i nieustającym ruchu, kształtuje sam siebie.
Substancja ma naturę duchową, istnieje we wcieleniach.
PRAWDA
Prawdą może być jedynie twierdzenie o całości bytu. Myśl nie powinna i nie może unikać sprzeczności, nie może się bez nich
obejść, przez dialektyczny proces myśli prowadzą one do pełnej prawdy.
Wg Hegla byt ma naturę zmienną, rozwija się nieustannie i wyłania coraz nowe postacie. Więc byt ma naturę logiczną, a zarazem
ewolucyjną.

ZASADA NEGATYWNOŚCI
Prawda i fałsz zespalają się ze sobą, nie są całkowitymi przeciwieństwami. Prawda leży zarówno w twierdzeniu, jak i w jego
zaprzeczeniu, a więc w twierdzeniu sprzecznym. Podmiot zawiera więc w sobie samym czynnik negacji, zmierzający do
rozwiązania sprzeczności.

„BYT W SOBIE”, „BYT DLA SIEBIE”
Tylko to, co duchowe, jest rzeczywiste. Istnieje samo w sobie, jest jednocześnie w swoim bycie i poza sobą pozostaje u siebie
samego, inaczej mówiąc – jest czymś samym w sobie i dla siebie.
To,  co  się  staje,  np.  embrion,  jest  sam  w  sobie  człowiekiem,  ale  nie  jest  człowiekiem  dla  siebie.  Dopiero  jako  ukształtowany
rozum, który się uczynił tym, czym jest sam w sobie.

EKSTERIORYZACJA
ALIENACJA
Urzeczywistniając się, byt stopniowo staje się zaprzeczeniem samego siebie, oddziela się od swej pierwotnej idei. Dokonuje się
alienacja.
HISTORIA

„CHYTROŚĆ ROZUMU”
Rozum jest immanentny historycznemu istnieniu i spełnia się w nim i poprzez nie. Jest wewnętrznym duchem, który przemawia i
kieruje  bohaterami,  mającymi  wpływ  na  historię.  W  ten  sposób  przejawia  się  chytrość  rozumu  –  dąży  on  do  swego  pełnego
urzeczywistnienia używając bohaterów jako swych nieświadomych narzędzi.
SZTUKA
Piękno jest wyrazem ducha absolutnego, w nim dokonuje się synteza zjawiska z ideą, rzeczywistości  myślą, treści z formą.
Ś

wiat współczesny nie tylko nie sprzyja rozwojowi sztuki, ale właściwie kładzie jej kres, dlatego że sztuka nie może w świecie

współczesnym zaspokajać w takim stopniu potrzeb duchowych ludzi, jak to się działo w starożytności i średniowieczu.
SOWA MINERWY
Filozofia przychodzi zawsze za późno. Jako myśl o świecie pojawiła się ona dopiero wtedy, gdy rzeczywistość zakończyła już
swój proces kształtowania i stała się czymś gotowym. Idealność występuje jako coś przeciwstawnego realności dopiero wtedy,
gdy rzeczywistość osiągnęła swą dojrzałość, jak uczy historia. Kiedy filozofia o szarej godzinie maluje swój świat, wtedy pewne
ukształtowanie życia już się zestarzało, a zaczynając od zmroku nie można niczego odmłodzić, można tylko poznać: sowa
Minerwy wylatuje dopiero z zapadającym zmierzchem.

14.

Filozofia A. Schopenhauera (zwi

zki z epistemologiczn

refleksj

Kanta, podmiot woli jako

przedmiot samowiedzy, cierpienie, pesymizm, empatia, koncepcja prze

ycia estetycznego).

ARTUR SHOPENHAUER (1788-1860)
FENOMENALIZM

Hasłem Schopenhauera, które stanowiło czynnik kantowski w jego filozofii było stwierdzenie „świat jest moim

wyobrażeniem”. Uprościł on jednak znacznie teorię Kanta uznając za formę aprioryczną jedynie przyczynowości wraz
przestrzenią i czasem. W taki sposób powstała doktryna zgodna z potocznym rozsądkiem oraz łatwa do przyjęcia nawet przez
empiryków i przyrodników. Zdaniem Schopenhauera umysł nie kopiuje rzeczy, ale zabarwia je swą własną naturą. W związku z
czym poznajemy jedynie zjawiska, które są z kolei jedynie zasłona złudy.

Metafizyka WOLUNTARYSTYCZNA

Przez ową zasłonę można się jednak przebić. O ile na drodze poznania obiektywnego (biorąc za punkt wyjścia

wyobrażenie) nie wyjdziemy na zawsze pozostając przy zjawiskach i w nie wnikając w nie, o tyle możemy wniknąć w samych
siebie. Sami bowiem też jesteśmy przedmiotami poznania, rzeczami samymi w sobie. Zaś mimo, iż rzecz sama w sobie nie może
zostać poznana obiektywnie to może o sobie uzyskać samowiedzę. Samowiedza z kolei poucza nas, że jesteśmy wolą. To jedyne
co  jest  nam  dane  bezpośrednio,  reszta  to  tylko  zjawiska.  Schopenhauer  poszedł  jeszcze  dalej  twierdząc,  że  wola  jest  również
osnową  całej  przyrody.  W  działających  w  niej  siłach  bowiem  wola  się  objawia  bardzo  wyraźnie.  Świat  jest  więc  wolą  i
wyobrażeniem  -  jak  głosi  tytuł  Schopenhauerowskiego  dzieła.  O  ile  bowiem  jego  wewnętrzną  istotę  stanowi  wola,  o  tyle
zewnętrznie  objawia  się  jedynie  jako  wyobrażenie.  To  był  woluntaryzm  Schopenhauerowski,  który  w  przeciwieństwie  do
chrześcijańskiej  metafizyki  nie  uważał  woli  za  czynnik  rozumny  i  celowo  kierujący  irracjonalnymi  przeżyciami  lecz  był
czynnikiem irracjonalnym i ślepo działającym popędem.

PESYMISTYCZNY POGLĄD NA ŚWIAT

Z woluntarystycznej metafizyki Schopenhauera wynikał jego cały pogląd na świat. Ponieważ w człowieku i wszystkich

innych rzeczach tkwi bezrozumny i bezcelowy popęd nieznający ukojenia, niemożliwy do zaspokojenia, i prący wciąż do przodu
-  to  człowiekowi  towarzyszy  wziąć  poczucie  braku,  niezaspokojenia  i  niezadowolenia.  Nie  możemy  osiągnąć  szczęścia,  do
którego dążymy, ani nawet utrzymać samego życia, które kiedyś  się przecież skończy, a polega tylko na ciągłym zabieganiu o
jedzenia, miłość, schronienie itd. Do tego wszystkiego dochodzi jeszcze ciągły lęk przed śmiercią - co czyni życie nieustanną i
beznadziejną męką. Człowiek stara się znaleźć ulgę w filozofii, religii, złudzeniach ale tak naprawdę nic nie jest w stanie mu jej
dać i skazany jest na cierpienie aż do śmierci.
ETYKA WSPÓŁCZUCIE i ESTETKA KONTEMPLACYJNA

Istnieją jedynie dwa sposoby przeciw męce życia. Pierwszy jest natury moralnej i jest nim współczucie, drugi zaś

natury estetycznej i jest nim sztuka:
     - Współczucie jako jeden ze składników etyki chrześcijańskiej stało się podstawą etyki Schopenhauera. Ponieważ życie jest
męką  dla  wszystkich  ludzi  bez  wyjątku  to  widok  innych  powinien  wzbudzać  w  nas  współczucie,  które  jest  naszą  naturalną
reakcją  i  zarazem  czynnikiem  wyzwolenia.  Przejąwszy  się  bowiem  cudzym  cierpieniem  całkowicie  odrywamy  się  od  własnej
męki i własnego bólu jaki przysparza nam życie.
     - Sztuka zaś jako drugie źródło ulgi w cierpieniu zdolna jest zatrzymać ów bezrozumny pęd woli, poprzez umożliwienie nam
zatopienia w kontemplacji, w której to działanie popędów i woli wreszcie ustaje. Kontemplacja bowiem chwyta w rzeczach to co
jest stałe, niezmienne, nawet wieczne idee stanowiące osnowę i wzór rzeczywistości. Jeśli można je bowiem poznać to tylko w
kontemplacji i sztuce.

Filozofia, którą stworzył Schopenhauer była przede wszystkim fenomenalistyczną teorią poznania, irracjonalną i

woluntarystyczną metafizyką oraz wyjątkowo pesymistycznym poglądem na świat i życie. Jego poglądy nie znalazły oddźwięku
w późniejsze filozofii. Zawsze istniał jednak pewien typ ludzi, dla którego pesymistyczne dzieło Schopenhauere stanowiło
niejako Biblię. Jednym z myślicieli zaliczanych do wielbicieli Schopenhauera był Nietzsche, który jednak ostatecznie
zdecydowanie odwrócił się od jego filozofii.

15.

F. Nietsche (nauka o „nadczłowieku”, nihilizm, krytyka poznania, genealogia logiki, nauka o
„stadnym” charakterze

wiadomo

ci; j

zyk symboliczny, perspektywizm, prawda; Apollo i Dionizos

– nauka o narodzinach i upadku tragedii attyckiej).

FRYDERYK NIETZSCHE (1844 - 1900)
Jedno  z  pierwszych  dzieł  –  „Narodziny  tragedii”  nie  spotkało  się  to  z  ciepłym  przyjęciem  przez  filologów  klasycznych.  Na
szczęście  ta  krytyka  nie  zraziła  Nietzschego,  a  wręcz  przeciwnie  pobudziła  go  do  filozoficznego  samo  określenia.  Potem
powstawały  kolejno  „Niewczesne  rozważania”  jako  cztery  studia,  1879  kolejna  próba  samo  określenia  zaowocowała  zbiorem
aforyzmów pt. „Ludzkie arcy ludzkie”, w 1880 zaczyna wychodzić najbardziej oryginalne dzieło „Tako rzecze Zaratustra”.

Jak powszechnie wiadomo Fryderyk Nietzsche był jednym z tych filozofów, którzy nastawieni byli wyjątkowo

sceptycznie wobec zastanej przez siebie filozofii. Jego sceptycyzm objawia się w jego szczególnej postawie życiowej. Jego
własna filozofia stanowi w znacznej mierze ciągły atak na przekonanie, że istnieje obiektywna i niezależna od ludzkiej percepcji
prawda. Zalecał on raczej poleganie na własnych zmysłach i zdrowym rozsądku jako najpożyteczniejszych środkach rozumienia
ś

wiata. Uważał jednak, że nawet postrzeżenie zdrowo rozsądkowe nie daje prawidłowego obrazu stanu rzeczy gdyż ów

prawidłowy obraz nie istnieje.

Nietzsche twierdził, iż żyjemy w świcie pozorów i ten właśnie świat jest jedynym istniejącym światem. Jego zdaniem, bowiem
urządziliśmy  sobie  świat  na  swój  sposób,  tak  po  prostu  byśmy  mogli  w  nim  żyć.  To  znaczy  wymyślając  przyczyny,  skutki,
kolory,  kształty  i  tak  dalej.  Pozornie,  więc  wydaje  nam  się,  że  potrafimy  świat  określić,  opisać,  zamknąć  go  w  kilu  pojęciach.
Tym  czasem  w  rzeczywistości  jest  on  chaosem,  który  nigdy  nie  zostanie  uporządkowany.  Stworzyliśmy  sobie  pozorny  świat
gdyż w przeciwnym razie nie moglibyśmy przeżyć ani jednego dnia. Jednak, mimo, że pozornie dla nas istnieje nie może być w
ż

aden sposób dowiedziony. Poza tym jak twierdzi Nietzsche, nie mówią prawdy ci, którzy twierdzą, że istnieje obiektywna

prawda,  nie  zależna  od  naszych  indywidualnych  interpretacji.  Gdybyśmy  potrafili  usunąć  nasze  indywidualne  interpretacje  nie
odsłoniłby  się  przed  nami  rzeczywisty  świat,  to  znaczy  inny  od  tego,  który  na  co  dzień  odbieramy  za  pomocą  naszych
interpretacji.  Należy  zdaniem  Nietzschego  bronić  zdrowego  rozsądku,  ale  ze  względy  na  to,  że  za  jego  pomocą  możemy
kontaktować się ze światem, nie zaś, dlatego, iż uzyskiwany obraz jest prawdziwy.

Krytyka filozofii dokonywana przez Nietzschego widoczna jest szczególnie na przykładzie jego stosunku do metafizyki.

Jego zdaniem podstawowy błąd popełniany przez tą naukę polega na tym, iż poszukuje ona najwyższych  wartości poza realną
rzeczywistością.  Metafizyka  zamiast  aprobować  świat  zmysłowy,  doświadczalny  empirycznie  szuka  świata  doskonalszego,
którym ma być ponoć świat ponad zmysłowy. W metafizycznym pojęciu świat, który znamy z życia codziennego traci wartość
na rzecz świata nie poznawalnego. Mimo, że tego rodzaju twierdzenia wysuwali już starożytni filozofowie, Nietzsche odnosi się
do  tego  z  wyjątkowym  sceptycyzmem.  Metafizyka  Arystotelejska  traktująca  o  bytach  ponad  zmysłowych,  oddzielonych  od
materii  i  wiecznych,  może  być  tego  przykładem.  Podobnie  też Platoński  świat  idei  jest  niczym  innym  jak  właśnie  przykładem
ś

wiata doskonalszego, do którego poznania jak twierdzą metafizycy należy dążyć. Nietzschego krytykując wiarę w inną

rzeczywistość niż rzeczywistość zmysłowa pragnął podkreślić, iż, punkt zainteresowania filozofii umieszczony powinien być w
ś

wiecie doświadczalnym. W jego przekonaniu metafizyka potrzebna jest jedynie tym, którzy pragną uzyskać pewność wiedzy,

aby  ukryć  własną  słabość  w  działaniu  i  twórczości.  Metafizyka  podobnie  z  resztą  jak  religia  jest,  więc  dla  ludzi  słabych,
pogrążonych w braku wiary  w swoje  możliwości i nie zdolnych do spontanicznej twórczości. Tłumacząc powstanie metafizyki
Nietzsche  twierdzi,  że  przedmiot  metafizyki,  czyli  ów  inny,  ponad  zmysłowy  świat  wziął  się  po  prostu  z  marzeń  sennych.  To
właśnie w marzeniach sennych przeżywamy rzeczy, jakie są nie do pomyślenia w świecie rzeczywistym.

Wspomnieć należy również o krytyce filozofii Schopenhauera. Krytykuje Nietzsche przede wszystkim

Schopenhauerowskie  przekonanie  o  możliwości  zapobiegania  złu  i  cierpieniu  przez  postawę  bierności  i  rezygnacji  jednostki  z
osobistych  dążeń  i  życiowych  aktywności.  Nietzsche  dostrzega  w  jego  filozofii  uległy  stosunek  wobec  tak  potępianego  przez
siebie  chrześcijaństwa,  które  to  propaguje  właśnie  miłość,  bezinteresowność  i  uległość.  Przeciwstawia  się
Schopenhauerowskiemu  systemowi  wartości  to  znaczy  tezie,  która  go  uzasadnia,  że  występowanie  woli  w  formie
zindywidualizowanej  jest  źródłem  zła,  zaś  sama  wola  jest  moralnie  obojętna.  W  Nietzscheańskiej  krytyce  Schopenhauera
dostrzec  można  przede  wszystkim  chęć  przezwyciężenia  pesymizmu  .Uznawał  on  przecież  wręcz  coś  przeciwnego  to  znaczy
twórczą  indywidualną  aktywność.  Aktywność  ta  była  istotą  życia,  wyznaczała  sens  wszelkiej  działalności  i  prowadziła  do
osiągnięcia celów godnych Nietzscheańskiego nadczłowieka.

Próbując jednak odpowiedzieć na pytanie czym właściwie jest dla Nietzschego filozofia i jak jego zdaniem powinno

się filozofować należało by nawiązać do Nietzscheańskiej koncepcji nadczłowieka i pojęcia woli mocy.

Mimo, że wydawało by się że w pojęciu Nietzschego jednostka nie ma w ogóle wolnej woli i wszystko co robi z

konieczności wynikającej z jej zwierzęcą determinacją, pozostwia on trochę miejsca na działalność twórczą. Człowiek w oczach
Niczego jest stworzeniem ale i twórcą zarazem. Filozof zachęca do radosnej spontanicznej twórczości, która pomaga w rozwoju
istoty  ludzkiej  jako  jednostki.  Jednak  jej  zwierzęcość  stanowi  konieczny  warunek  twórczości.  To  właśnie  jest  to  główne
tworzywo, które wymaga obróbki umożliwiającej tworzenie kultury. Zaś rozwój kultury wbrew powszechnemu przekonaniu nie
usuwa  przyrodniczych  determinacji,  nadaje  im  jedynie  inna  formę.  Daje  to  dowód  na  to,  że  człowiek  jako  część  przyrody
podobnie  jak  każda  jej  część  jest  w  pewnym  sensie  plastyczny  lecz  aby  stać  się  dziełem  sztuki  potrzebuje  rzeźbiarza.  Ma  to  z
kolei ścisły związek z właśnie z Nietzscheańską koncepcją nadczłowieka i jego hodowli.

KONCEPCJA NADCZŁOWIEKA
Na pytanie jaki ma być ów nad człowiek i w czym wyższy jest od człowieka Nietzsche odpowiada, iż w

dotychczasowej  historii  zdarzały  się  już  takie  poszczególne  egzemplarze  lecz  nie  świadomie  wyhodowane  a  całkiem
przypadkowe. Owe jednostki przedstawiają się jako coś co w porównaniu z ogółem ludzkości jest rodzajem nadczłowieka. Lecz
zdaniem  Nietzschego  nadczłowiek  nie  musi  być  przypadkowy,  może  być  on  przede  wszystkim  do  osiągnięcia  jako  wynik
wysiłku  samych  ludzi.  Jest  on  przede  wszystkim  ideałem  osobowości  indywidualnej,  niezależnej  od  ogółu  i  posiadającej
zdolność  narzucania  innym  systemów  wartości.  Jest  on  jak  gdyby  ponad  powszechnie  panującym  chrześcijańskim  kodeksem
moralnym. On sam jest twórcą moralności dla samego siebie i kieruje się jedynie indywidualną wolą mocy, własnym poczuciem
siły  i  własnym  wyczuciem  słuszności.  Nietzscheański  nadczłowiek  jest  tym,  który  kierując  się  naturalnymi  instynktami,
naturalnymi  popędami  staje  się  uosobieniem  twórczej  działalności.  Poza  tym  Nietzsche  podkreśla,  iż  możność  zostania

nadczłowiekiem ma niewiele wspólnego z dziedziczeniem cech biologicznych. Może ono ułatwić stanie się nadczłowiekiem ale
rolę decydującą odgrywa wysiłek samej jednostki, czyli to jak ona wykorzysta odziedziczone dyspozycje.

Wbrew przekonaniu koncepcji rasistowskiej teoria nadczłowieka nie jest więc kultem rasy lecz kultem inteligencji

twórczej. Ów nadczłowiek jako wybitne indywiduum nie może być jednak kojarzony z koncepcją państwa. Jako przedstawiciel
kultury, która jest w mniemaniu Nietzschego przeciwna państwu nie może być reprezentantem konkretnego narodu. Wybitna
jednostka nie może być nawet tworem narodu wręcz przeciwnie to właśnie działania twórcze wybitnej indywidualności tworzą
kulturę danej epoki bowiem nadczłowiek to ideał indywidualny a nie społeczny.

Poza tym, że nadczłowiek może przypadkowo pojawić się w skutek ewolucji przyrody można go świadomie

wyhodować stosując odpowiednie zabiegi polegające głownie na prawidłowym pokierowaniu wrodzonymi popędymi człowieka.
Przyszły nad człowiek nie powinien być jednak poddawany edukacji  mającej na celu podporządkowanie go ogólnie przyjętym
normom.  Założeniem  hodowli  jest  wykształcenie  u  takiego  człowieka  umiejętności  poznawania  własnych  naturalnych
instynktów. W tym czasie owych naturalnych instynktów jednostki nie powinno się ograniczać, natomiast trzeba nimi kierować.
Nieodłączne  od  hodowli  nadczłowieka  jest  cierpienie  nie  powinien  on  wzrastać  na  ciągłym  poszukiwaniu  przyjemności  mimo
tego, że hodowla nie opiera się na pogardzaniu ciałem. Celem hodowli jest stworzenie jednostki, która będzie potrafiła panować
nad  instynktami  i  odpowiednio  nimi  kierować  zdobywając  nad  swoją  naturą  absolutną  władzę.  Z  kolei  opanowywaniu  oporu
własnej natury towarzyszy nie odłączne cierpienie.

KONCEPCJA WOLI MOCY
Nieodłącznie z koncepcją nad człowieka związana jest teoria woli mocy. W mniemaniu Nietzschego to właśnie wola

mocy pozwala jednostce zapanować nad własnymi instynktami i zrobić z niego nad człowieka. Nietzscheańska wola mocy jest
istotą życia, podstawową jego właściwością. Ona to również powoduje, że w życiu nie chodzi tylko o przetrwanie ale również o
dążenie  do  uzyskania  przewagi  i  panowania  nad  innymi.  Wola  mocy  jest  energią  życiową  stanowiącą  przyczynę  wszelkich
działań,  zarówno  świadomej  jak  i  instynktownej  aktywności  ludzkiej.  Można  powiedzieć,  że  jest  identycznym  mechanizmem
działania  w  każdej  poszczególnej  jednostce.  Wola  mocy  stanowi  siłę,  która  determinuje  wszelką  aktywność  ludzką.  Może  ona
występować w dwóch stopniach. Jako wola słaba i jako wola silna. Zaś na podstawie natężenia woli mocy Nietzsche wyróżnia
dwa  rodzaje  aktywności.  Aktywność  charakterystyczna  dla  osłabionej  woli  mocy  to  działalność  reaktywna  polegająca  na
przystosowaniu  się  do  okoliczności  i  dążeniu  do  panowania  na  drodze  deprecjonowania  silniejszych.  Aktywność  związana  z
silną wolą mocy to działalność spontaniczna innymi słowy twórczość bezkompromisowa i nie licząca się z żadnymi względami.
W twórczości tej można znaleźć wyjątkowo silne napięcie woli mocy.

SZTUKA

Ważną rolę w światopoglądzie Nietzschego odgrywała sztuka. I na tym polu krytykuje Schopenhauera przeciwstawiając się
znamiennemu dla niego rozpatrywaniu sztuki jako odzwierciedlenia wiecznej istoty świata. Nietzsche podkreśla względną i
przemijającą wartość dzieł sztuki z powodu zmienności człowieka. Ma dla niego jednak kolosalne znaczenie szczególnie dlatego,
ż

e jego zdaniem sztuka uczy przede wszystkim odczuwać przyjemność istnienia. Sztuka upiększa życie, tłumacząc to co w nim

dręczące i nieznośne. Jednakże nie oznacza to że jest w życiu niezbędna. Według Nietzschego możliwe jest ewentualne
zniknięcie sztuki a jej miejsce zastąpić może nauka. Pozostaje ona więc tylko jednym z przejawów woli mocy ale wcale nie
najwyższym.
ROLA FILOZOFII

Zadania więc jakie stawiał Nietzsche filozofii to przede wszystkim pomoc człowiekowi w oderwaniu się od

bezsensownego przepływu wydarzeń, by mógł tworzyć wciąż nowe ideały odrzucając przyjęte powszechnie prawdy. Człowiek
powinien używać do tego celu przede wszystkim woli mocy, która łączy się z cierpieniem jako środkiem wzbogacenia
doświadczenia. Filozof winien świadomie wystawiać się na cierpienie by w ten sposób bogatszy o nowe doświadczenia stać się
silniejszym i na przyszłość bardziej odpornym. Filozofowanie dla Nietzschego nie oznacza bynajmniej szukania tej prawdziwej
rzeczywistości, której poszukiwali już starożytni filozofowie. Nie ma sensu szukać czegoś co nie istnieje. Trzeba raczej skupić
się na świecie doświadczanym i w nim budować swoją osobowość. Nietzsche utrzymywał, że nie odkrywamy wartości i znaczeń,
lecz sami je tworzymy, zaś tworzenie to odbywa się poprzez działanie, które w ostatecznym rozrachunku nie są i nie mogą być
uzasadnione czy wspierane powodami, które są wyrazem autentyczności jednostki. Biorąc zaś pod uwagę to, iż Nietzsche przyjął
za Heraklitem i stoikami koncepcję o wiecznym odradzaniu się wszechświata uważając, że życie, które aktualnie posiadamy jest
ż

yciem jedynym, w pewnym sensie nie skończonym zrozumiałe staje się jego dążenie do czynienia go jak najlepszym. Poza tym

podkreślał swobodny charakter kulturalnej twórczości jednostki, głosząc niezależność indywidualności twórczej od wiedzy,
nakazów moralnych i państwa. Próbował jednocześnie za wszelką cenę chronić ową twórczość przed zgubnym wpływem
społeczeństwa

16.

Hermeneutyka Dilthey’a i Gadamera (problem interpretacji, rozumienia, poj

cie „gry”, do

wiadczenie

estetyczne).

Według H.G. Gadamera, hermeneutyka to sztuka wygłaszania, tłumaczenia i wyjaśniania. Hermes (starożytny posłaniec Bogów)
przekładał na język śmiertelników boskie rozkazy; „hermeneia” - wyrażanie myśli, objaśnianie, tłumaczenie. Każdy z twórców
jest  takim  Hermesem,  a  więc  osobą  wyjaśniającą  rzeczy  zwykłemu  śmiertelnikowi  niedostępne  (np.  astronomowie  tłumaczyli
mowę gwiazd). Zatem zadaniem hermeneutyki jest umożliwienie przejścia pomiędzy światami, jest ona sztuką rozumienia; na jej
terenie  dochodzi  do  przejścia  od  czegoś  obcego,  do  tego,  co  nasze.  Przejście  to  zakłada  pewnego  rodzaju  dystans,  o  którym
stanowi  odmienność  światów,  sytuacji  czy  kultur  (dystans  dziejowy  wiąże  się  z  czasem  -  w  tym  przypadku  rozumienie
występuje, jako przebycie tego dystansu).
Jak  już  zostało  wspomniane,  hermeneutyka  jest  sztuką  rozumienia  tekstu,  jako  wypowiedzi  zarówno  mówionej  jak  i  pisanej
(wszystkie  ludzkie  doświadczenia  mają  językowy  charakter).  Następuje  tutaj  odrzucenie  empiryzmu  (hermeneutyka  stoi  w
opozycji do pozytywizmu),  fundamentalnym problemem jest rozumienie, dokonujące się przede wszystkim przez interpretację.
Czynności  interpretacyjne  i  rozumienie  wzajemnie  się  splatają,  a  więc  proces  hermeneutyczny  nie  ma  ani  początku  ani  końca.
Proces  rozumienia  ma  kolisty  charakter.  Aby  można  było  zrozumieć  dany  tekst,  trzeba  rozumieć  jego  poszczególne,  składowe
słowa, a więc niezbędne jest tutaj przedrozumienie; poszczególne zdania zyskują swój sens dopiero w kontekście całego tekstu.
Rozumienie  ma  również  charakter  dziejowy,  tak  więc  istnieje  dystans,  dzielący  tekst  od  interpretatora,  wymagający
przekroczenia: należy odtworzyć sytuację dziejową autora tekstu co pozwala na ustalenie wspólnoty rozumienia.
Gadamer  twierdził,  iż  to  przede  wszystkim  czas  jest  zasadniczym  elementem  rozumienia,  a  dopiero  później  interpretator.
Hermeneutyka poddaje w wątpliwość niektóre kwestie poznawcze (jak np. że nie ma zjawisk powtarzalnych).
Pojęcie hermeneutyki może być używane w wielu kontekstach:

•

hermenelt - jako teoria interpretacji i rozumienia tekstu; jest to sztuka objaśniania, czynienia tekstu zrozumiałym

•

hermeneutyka jako metoda humanistyki - Dilthey twierdził, iż głównym zadaniem humanistyki jest rozumienie
utrwalonych w obiektywnych strukturach duchowych zjawisk

•

hermeneutyka jako filozofia rozumienia - według Gadamera, rozumienie stanowi podstawę filozofii, jest również
sposobem ludzkiej egzystencji (człowiek stara się zrozumieć, nadać sens rzeczywistości, w której życie)

•

hermeneutyka jako teoria komunikacji językowej - Rozumienie jest ogólnym i uniwersalnym procesem, realizuje się
ono w języku. Rozumienie jest nierozłącznie związane z interpretacją; rozumienie ma charakter przesądowy.

Jak głosi idea hermeneutycznego koła - poznanie ma kolisty przebieg, gdzie człowiek wychodzi od własnego przedrozumienia.
Główne koncepcje hermeneutyczne:
WILHELM DILTHEY (1833-1915)

Interpretator w tej koncepcji jest na pierwszym planie, jest on wręcz porównywalny z autorem; rozumienie jest

możliwe dopiero po spełnieniu tego warunku. Zadaniem interpretatora jest nawiązanie duchowej więzi z autorem tekstu; jest on
w stanie zrozumieć więcej, niż nawet sam autor. Samo rozumienie ma charakter twórczy, kreatywny. Interpretator pozostaje sobą
(nie stara się wejść w osobę autora), wnosi on swoją nadwyżkę sensu do interpretacji, poprzez co staje się on bardziej twórczy i
potrafi zrozumieć więcej niż sam autor. Aby jednak tego osiągnąć, interpretator musi to przeżyć; następcze przeżywanie wiedzie
go do sensu tekstu.

Celem hermeneutyki rozumiejącej jest rekonstrukcja kultury, przez co zmierza ona do odsłonienia struktury życia w

danym okresie oraz ukazywania życiowych znaczeń (nie ustala jednak prawidłowości czy związków przyczynowych).
H.G. GADAMER (1900-2002)
Swoją  koncepcję  hermeneutyki  opublikował  on  w  1960  roku  w  książce  "Prawda  i  metoda".  Według  autora  tej  koncepcji,  za
interpretację  danego  tekstu odpowiedzialny  powinien  być  sam  autor  wypowiedzi.  Interpretator  w  swoich  działaniach  pozostaje
zawsze w obrębie pewnej tradycji, która wyznacza horyzont jego rozumienia. Tradycja ta, wyznaczona również przesądy, które
sterują  (skierowanym  na  sens  tekstu)  rozumieniem  interpretatora.  Istnienie  dystansu  dziejowego  sprawia,  iż  rozumienie
pośredniczy miedzy przeszłością tekstu a teraźniejszością interpretatora; zarówno autor wypowiedzi jak i interpretator, zanurzeni
są  w  różnych  momentach  dziejowych.  Rozumienie  ma  również  charakter  bytowy,  gdyż  określa  ono  istotę  człowieka,  prawda
ś

wiadczona w rozumieniu przydarza się człowiekowi.