1 

 

Elżbieta  Tabakowska,  Gramatyka  i  obrazowanie,  wprowadzenie  do  językoznawstwa 

kognitywnego 

Kognitywizm  powstał  w  latach  70.  XX  wieku.  Jedno  z  założeń  kognitywizmu: 

metafora jest ludzkim sposobem pojmowania i wyrażania rzeczy trudnych, abstrakcyjnych i 

nieznanych w kategoriach rzeczy konkretnych i od dawna znajomych. Kognitywizm zrodził 

się  z  rozczarowania  generatywizmem.  Wg  Chomskiego  (generatywizm)  należy  rozróżniać 

kompetencję  językową  (comepetence)  i  wykonanie  (performance).  W  ramach  teorii 

Chomskiego  językoznawstwo  jest  dziedziną  autonomiczną,  a  przedmiotem  jej  badań  jest 

kompetencja  językowa  idealnego  użytkownika  języka-  wolnego  od  wszelkich  fizycznych  i 

psychicznych  niedoskonałości,  zawsze  posłusznego  regułom  gramatyki,  kierującego  się 

rozsądkiem zamiast emocjami itd. Gramatyka oparta na takich założeniach spełnia wszystkie 

stawiane  jej  cele:  dostarcza  adekwatnego  opisu  danych,  wyjaśnia  działanie  reguł  oraz 

przewiduje  poprawność  lub  niepoprawność  otrzymywanych  w  wyniku  ich  zastosowana 

struktur. Niestety ten model nie był idealny – głównym problemem dla niego była metafora, 

gdyż  metafora  jest  przypadkiem  pogwałcenia  wszelkich  reguł  gramatycznych. 

Współpracownik  Chomskiego  George  Lakoff  wspólnie  z  filozofem  Markiem  Johnsonem  i 

teoretykiem  literatury  Markiem  Turnerem  rozpoczęli  badania  nad  metaforą  w  nurcie 

językoznawstwa  kognitywnego  dowodząc,  że  metafora  jest  jednym  z  fundamentalnych 

sposobów funkcjonowania języka. 

Ronald W. Langacker uczeń Chomskiego był teoretykiem kognitywizmu. Jego zarzuty 

przeciw  generatywistom  dotyczyły  empirycznych  podstaw  opisu  danych  językowych. 

Generatywistów  oskarżano  o  wygodne  pomijanie  w  opisie  danych  wymykających  się 

uogólnieniom  –  wybierali  oni  głównie  struktury  prototypowe.  Kolejny  zarzut  to 

„anglocentryzm”,  gdyż  pierwsi  badacze  posługiwali  się  angielskim  i  pracowali  głównie  na 

jego  strukturze.  Następny  zarzut  –  zbytnie  przywiązanie  do  teorii.  Główna  różnica  między 

kognitywistami,  a  generatywistami  –  generatywiści  widzą  język  i  jego  składowe  (fonologia, 

leksykon,  morfologia  i  składnia)  jako  autonomiczne  części,  natomiast  Kognitywiści  widzą 

język  jako  bezpośrednie  odbicie  procesu  ludzkiego  poznania.  Wg  nich  badanie  języka 

powinno  się  zatem  sprowadzać  do  badania  ogólnych  procesów  poznawczych.  Wg 

kognitywistów  język  człowieka  jest  obrazem  naszego  świata,  a  więc  kontekstem  w  jakim 

należy go widzieć jest świat.  

 

 

2 

 

2. PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA JĘZYKOZNAWSTWA KOGNITYWNEGO 

2.1 Co to jest gramatyka? 

Gramatyka danego języka obejmuje te aspekty organizacji treści poznawczych, które 

dotyczą  opanowania  przez  użytkowników  języka  obowiązujących  w  tym  języku  konwencji. 

Gramatykę definiuje się jako inwentarz (spis stanu ilościowego i jakościowego) utrwalonych 

przez  konwencję  jednostek  danego  języka.  Wszystkie  jednostki  inwentarza  mają  charakter 

symboliczny.  Symbolizacja  jest  podstawowym  procesem  językowym  uwidocznionym  na 

wszystkich poziomach języka.  

2.2 Co to jest znaczenie? 

Znaczenia wyrażeń języka nie da się opisać za pomocą kategorii prawdy i fałszu ani 

żadnego  innego  formalnego  opisu.  Znaczenie  bowiem  z  natury  ma  charakter  subiektywny, 

ponieważ  stanowi  odbicie  sposobu  patrzenia  człowieka  na  otaczający  go  świat.  Struktury 

gramatyczne – usankcjonowane przez konwencję sposoby wyrażania kanonicznych obrazów: 

językowe obrazy świata widziane oczyma „konwencjonalnego” obserwatora. 

2.3 Co to jest język? 

Język jest bezpośrednim odbiciem procesów poznawczych, które zachodzą w umyśle 

człowieka, i wobec tego stanowi inherentny element ludzkiego poznania. 

2.4 Co to jest językoznawstwo? 

Gramatyka  jest  równoznaczna  z  konwencją:  jest  ogólnie  przyjętym  sposobem 

mówienia,  który  odpowiada  przyjętemu  przez  większość  użytkowników  danego  języka 

sposobowi widzenia świata.  

3. DWOISTOŚĆ OBRAZU ŚWIATA DOŚWIADCZENIE, POJĘCIE, JĘZYK 

3.1 Rzeczy i relacje 

Świat ma w oczach człowieka dwoistą naturę: rzeczy + ich powiązania. Podstawową 

zasadą  tworzenia  się  takich  struktur  w  umyśle  człowieka  jest  opozycja  między  rzeczą  i 

relacją. Pojęcia rzeczy  i relacji są od siebie diametralnie różne, a kontrast między nimi można 

zdefiniować w formie trzech podstawowych opozycji semantycznych: 

Przestrzeń / czas, statyczność / dynamiczność, autonomia / zależność pojęciowa 

Tak więc rzecz jest pojmowana jako coś, co zajmuje pewien obszar w przestrzeni, co 

ma zdolność do trwania w niezmienionym stanie i czego istnienie w danym miejscu i czasie.  

4. KATEGORIE: ŚWIAT I JĘZYK 

4.1 Klasyczne teorie kategorii 

Od czasów Arystotelesa proces kategoryzacji definiuje się w oparciu o założenie, że 

kategorie  tworzone  przez  umysł  odpowiadają  kategoriom  istniejącym  w  otaczającym  nas 

3 

 

świecie. Jednakże kategorie poznawcze tworzone przez ludzki umysł z reguły nie pokrywają 

się  z  „prawdziwymi”  kategoriami  otaczającego  nas  świata,  ponieważ  dają  one  taki  obraz 

świata, jaki widzimy i w jaki wierzymy, a nie takiego, jaki ten świat rzeczywiście jest. Dla 

rozwoju kognitywizmu najbardziej inspirująca okazała się być teoria kategoryzacji w oparciu 

o prototyp powstała ona na gruncie psychologii rozwojowej, a jej twórczyni to Eleanor Rosch. 

4.2 Prototypy 

Ta  teoria  zakłada,  że  kategorie  powstają  w  wyniku  procesu  tworzenia  pojęć.  Są  to 

więc  kategorie  poznawcze,  które  odpowiadają  ludzkim  przekonaniom  co  do  tego,  jakie  te 

segmenty  powinny  być.  Proces  kategoryzacji  jest  z  natury  subiektywny,  a  jego  wyjaśnienia 

należy szukać w doświadczeniach zmysłowych. Czynniki warunkujące powstawanie struktur 

poznawczych:  indywidualne  cechy  osobowości,  jednostkowe  zdolności,  poziom 

wykształcenia  itd.  Podstawowym  elementem  procesu  poznawczego  jest  porównywanie. 

Kognitywiści  nie  odżegnują  się  całkiem  od  porównywania,  podkreślają  jednak,  że  procesy 

poznawcze  są  ograniczone  przez  szereg  restrykcji  tzn.  NAJCZĘŚCIEJ  WIDZIMY  TO,  CO 

CHCEMY WIDZIEĆ. 

W  psychologii  istnieje  rozróżnienie  między  obserwacją  synkretyczną  i  sekwencyjną. 

Obserwując  dany  wycinek  rzeczywistości  synkretycznie,  rejestrujemy  jednocześnie  te 

elementy  obserwowanego  przedmiotu,  które  przyciągają  naszą  uwagę.  Obserwacja 

sekwencyjna zaś to proces, w którym poszczególne aspekty danej sceny stają się przedmiotem 

obserwacji  nie  jednocześnie,  ale  w  określonej  (uwarunkowanej  poznawczo)  kolejności. 

Rozróżnienie między tymi dwoma typami obserwacji znajduje swoje odbicie w języku:  jest 

ono podstawą szeregu opozycji gramatycznych. 

Prototyp  –  struktura  poznawcza  dająca  się  odnieść  do  jakiegoś  segmentu  otaczającej 

nas  rzeczywistości  lub  w  jakiś  sposób  z  taki  fragmentem  skorelować.  Jest  to  symbol  danej 

kategorii,  poznawczy  „punkt  odniesienia”.  Funkcje  prototypu  może  pełnić  najlepszy 

egzemplarz będący przedstawicielem danej kategorii, ale może to być również tylko schemat. 

Granice  między  kategoriami  są  nieostre,  a  poszczególne  kategorie  mogą  się  na  siebie 

nakładać. 

Klasyczne  kategorie  miały  odpowiadać  rzeczywistemu  świat,  natomiast  kategorie 

definiowane  przez  prototyp  są  odbiciem  obrazu  świata  w  umyśle  człowieka.  Kategorie 

klasyczne  są  kategoriami  nauki,  a  prototypowe  –  kategoriami  potoczne  wiedzy  o  świecie. 

Wiele kategorii dopuszcza oba rodzaje definicji.  

 

 

4 

 

4.3 Kategoria radialna i model sieciowy 

W badaniach między kategoriami poznawczymi i językiem zasady kategoryzacji przez 

prototyp  doprowadzono  do  powstania  dwóch  koncepcji  teoretycznych  dotyczących  związku 

struktur  pojęciowych  z  językiem:  modelu  kategorii  radialnej  –  George  Lakoff  oraz  modelu 

sieciowego – Ronald Langacker. 

Kategoria radialna jest kategorią złożoną z elementów centralnych (prototypowych) i 

peryferyjnych  (nieprototypowych).    Proces  powstawania  określonych  rozszerzeń  znaczeń 

prototypowych  jest  uwarunkowany  czynnikami  antropologicznymi,  kulturowymi  i 

socjologicznymi.  Stają  się  one  pełnoprawnymi  jednostkami,  jeśli  zostaną  usankcjonowane 

przez konwencję językową. 

Model  sieciowy  jest  rozwinięciem  pojęcia  kategorii  radialnej.  Langacker  uważa,  że 

większość  kategorii  nie  da  się  sprowadzić  do  schematu  słoneczka  z  jednym  centrum  i 

licznymi  odnogami.  Na  ogół  struktura  jest  bardziej  rozbudowana  i  przypomina 

skomplikowany  układ  węzłów  i  ich  wzajemnych  połączeń.  Model  sieciowy  ukazuje  w 

nowym  świetle  szereg  zjawisk  zachodzących  w  języku  naturalnym  np.  zjawisko  nieostrości 

pojęć w odróżnieniu do ich wieloznaczności. Przyjęcie tego modelu pozwala na wyjaśnienie 

podstawowej  w  gramatyce  kognitywnej  funkcji  kontekstu.  Jednostki  językowe  można 

zdefiniować  wyłącznie  w  odniesieniu  do  kontekstu,  w  jakim  występują  i  tylko  w  owym 

kontekście  można  mówić  o  ich  poprawności  lub  niepoprawności.  Problem  ograniczenia 

kontekstu  istotnego  dla  zrozumienia  jednostki  języka  model  sieciowy  rozwiązuje  definiując 

desygnat odpowiadający tej jednostce jako PUNKT DOSTĘPU DO SIECI (point of access to 

a network)  

Podsumowując: jednostka języka nie jest niczym innym jak wynikiem subiektywnego 

spojrzenia  człowieka  na  otaczający  go  świat.  Znaczenie  zaś  jest  równoznaczne  z 

konceptualizacją,  czyli  doświadczeniem  umysłowym,  tworzeniem  subiektywnej  struktury 

pojęciowej odpowiadającej naszemu widzeniu świata.