RECENZJE
Przed 150 tys. lat
gdzieÊ na terenie
wschodniej Afryki ˝y∏a grupa ludzi
o ciemnej karnacji cia∏a. Nie wyró˝nia-
li si´ niczym szczególnym spoÊród in-
nych ludzi na Czarnym Làdzie, a jednak
byli wyjàtkowi, bo ˝y∏a wÊród nich Ewa
– pramatka ca∏ej ludzkoÊci. Kilka lub kil-
kanaÊcie tysi´cy lat póêniej i par´ tysi´-
cy kilometrów dalej na zachód, w lasach
centralnej Afryki, mieszkali inni ludzie,
o równie ciemnej skórze, choç pewnie
ni˝si i o bardziej kr´pej budowie cia∏a.
Te˝ nie wyró˝niali si´ niczym szczegól-
nym i te˝ byli wyjàtkowi, bo ˝y∏ wÊród
nich nasz prarodzic – Adam. Ewa nigdy
go nie spotka∏a, a jednak to od nich
wszyscy pochodzimy. Bardzo to dziwne,
ale tak w∏aÊnie musia∏o byç. W ka˝dym
razie wynika to z badaƒ naszych genów.
A geny nie k∏amià.
Ale nie mówià te˝ ca∏ej prawdy. A ra-
czej mówià swojà prawd´, niekoniecz-
nie t´, której szukamy. Tylko tak daje si´
zrozumieç, jak to mo˝liwe, ˝e Adam
i Ewa ˝yli w ró˝nych miejscach i w ró˝-
nych epokach. Ich byt, skàdinàd pewny,
zale˝y od komputerów, analizujàcych
miliony mo˝liwych kombinacji pokre-
wieƒstwa wspó∏czesnych genomów
mitochondrialnych dla Ewy, i chromo-
somów Y dla Adama, a to wynika z ana-
lizowanych próbek i z aktualnego roz-
k∏adu mutacji ich genów. Gdyby takie
same analizy mo˝na by∏o przeprowadziç
dla ludzi sprzed tysiàca lat, wyniki by-
∏yby inne – Adam i Ewa ˝yliby gdzie in-
dziej i w innym czasie!
Wszystkie te ograniczenia zwiàzane
z odtwarzaniem (czyli tytu∏owym mapo-
waniem) historii cz∏owieka na pod-
stawie jego genów nie zmieniajà faktu, ˝e
wprowadzenie tej techniki zrewolucjo-
nizowa∏o nasze podejÊcie do ludzkich
dziejów. Na dobrà spraw´ dotychcza-
sowy podzia∏ na histori´ i prehistori´
cz∏owieka traci sens: jeÊli historia to zda-
rzenia zapisane w dokumentach, a pre-
historia – nie, to teraz mo˝emy mówiç
o historii obejmujàcej ca∏oÊç naszych
dziejów, bo wszystko, co si´ wydarzy∏o
w ciàgu milionów lat, pozostawi∏o wy-
raêny Êlad w naszych genach. Zosta∏o
wi´c zapisane. Nie umiemy precyzyjnie
odczytaç tych informacji, ale przecie˝
równie˝ dokumenty pisane cz´sto trud-
no odcyfrowaç i zinterpretowaç. W przy-
padku j´zyka genów problem jest od-
wrotny: choç znamy dobrze alfabet
(ACGT), nie potrafimy zrozumieç s∏ów,
które nim zapisano (przyroda wymyÊli-
∏a swój alfabet tylko raz i stosuje go
do wszystkich organizmów, ludzkoÊç
stworzy∏a ich wiele i to opartych na bar-
dzo ró˝nych systemach zapisu). Do od-
czytania naszych losów nie jest to jed-
nak potrzebne: nie chodzi tu bowiem
o zrozumienie funkcji genów (ogromna
wi´kszoÊç DNA nie pe∏ni zresztà ˝ad-
nej), ale o rekonstrukcj´ dróg, które pro-
wadzi∏y do stanu dzisiejszego. A do te-
go „nieme” odcinki DNA nadajà si´
nawet lepiej od „sensownych”.
Warto sobie uÊwiadomiç, co mo˝na,
a czego nie mo˝na uzyskaç za pomocà
genetycznej metody odczytywania na-
szych dziejów. Mo˝na na przyk∏ad okre-
Êliç, jak stary jest nasz gatunek – stopieƒ
zró˝nicowania genomów osobników do-
wolnego gatunku zale˝y wprost od cza-
su, jaki up∏ynà∏ od jego powstania –
a u ludzi jest on zadziwiajàco niewielki
(6 mld ludzi jest genetycznie znacznie
bardziej jednorodnych ni˝ dowolne dwa
szympansy z ró˝nych rejonów tego sa-
mego lasu!). Mo˝na stwierdziç, gdzie si´
gatunek wy∏oni∏, co jest istotne zw∏asz-
cza wtedy, gdy tak jak nasz rozprzestrze-
ni∏ si´ po ca∏ej Ziemi (wszystko wskazu-
je na Afryk´ – tam zró˝nicowanie genów
mitochondrialnych jest najwi´ksze, wi´c
ich ewolucja musia∏a zachodziç najd∏u-
˝ej). Nie mo˝na natomiast nic powiedzieç
o tym, jak ludzie ci si´ zachowywali, jak
wyglàdali czy jakim j´zykiem mówili (ani
w ogóle czy mówili jakimkolwiek). Na-
wet gdyby uda∏o si´ odtworzyç wszyst-
kie geny Ewy czy Adama – co teoretycz-
nie nie jest wykluczone – i tak nie
b´dziemy wiedzieç, czy Ewa by∏a czar-
na, a Adam kr´py, w∏aÊnie dlatego ˝e zna-
jomoÊç „liter” genomu nie mówi nic
o „s∏owach”, jakie tymi literami zapisano.
Te cechy mo˝emy jednak odtwarzaç po-
Êrednio, na przyk∏ad na podstawie miej-
sca i czasu wyst´powania gatunku.
W geologii zapis kopalny przyrówny-
wany bywa cz´sto do ksi´gi, z której wy-
darto wi´kszoÊç stron, a na pozosta∏ych
zachowa∏y si´ jedynie niekompletne s∏o-
wa i pojedyncze litery, z których trzeba
u∏o˝yç utraconà treÊç. Takà przenoÊni´
zastosowa∏ Karol Darwin w O powsta-
waniu gatunków
i odtàd jest ona u˝ywa-
na (i nadu˝ywana). Ale, choç noÊna, me-
tafora ta ma braki – zapis kopalny to
tylko nagie fakty, które trzeba z mozo-
∏em interpretowaç, a nie symboliczny
przekaz niosàcy zakodowanà treÊç.
Prawdziwà ksi´gà naszych dziejów jest
natomiast genom – ksi´gà zaÊmieconà
nonsensownymi zdaniami, zwielokrotnio-
nà licznymi powtórzeniami, poszarpanà
i poplamionà, ale w jak najbardziej do-
s∏ownym sensie zapisanà i zawierajàcà
przebogatà treÊç, którà mo˝emy odczytaç
i przet∏umaczyç na zrozumia∏y j´zyk.
W Mapowaniu historii ludzkoÊci mamy
takà próbk´ odczytania fragmentów nie-
których rozdzia∏ów tej ksi´gi i dajà one
dobre poj´cie o bogactwie zawartego
w niej materia∏u. Niektóre z odczytanych
dotàd fragmentów sà pikantne, inne dra-
Ksi´ga genów
W K S I ¢ G A R N I AC H
Gdaƒskie Wydawnictwo Psychologiczne
Kiedy mózg pracuje inaczej Allen D. Bragdon
i David Gamon
Umys∏y zwierzàt. Czy zwierz´ta majà ÊwiadomoÊç
Donald R. Griffin
Paƒstwowy Instytut Wydawniczy
Tyrania chwili Thomas Hylland Eriksen
Dom Wydawniczy REBIS
Emocjonalne wampiry Albert J. Bernstein
Czyje to w∏aÊciwie ˝ycie? Nina Brown
ADAM I EWA, PRARODZICE LUDZKOÂCI, NIGDY SI¢ NIE SPOTKALI. MARCIN RYSZKIEWICZ
MAPOWANIE
HISTORII LUDZKOÂCI
Steve Olson
T∏um. Ma∏gorzata Koraszewska
Dom Wydawniczy REBIS
Warszawa 2003
88
ÂWIAT NAUKI LUTY 2004
