Europejskie i polskie rozumienie terminu 

„pozytywizm”

Pozytywizm jest doktryną filozoficzną zainicjowaną przez Augusta Comte’a (Kurs filozofii 

pozytywnej), kontynuowaną przez Johna Stuarta Milla, Herberta Spencera, Hanry’ego Thomasa 
Buckle’a, od około 1860 r. Wzbogacona o nowe przemiany w rozwoju nauk przyrodniczych. 
Założenia nurtu opierały się na zaufaniu do nauki, na metodzie empirycznej i całej ówczesnej 
wiedzy przyrodniczej. Pozytywistów łączyła niechęć do metafizyki oraz przekonanie, iż rozwój 
społeczeństw jest zdeterminowany przez prawa ewolucji i postępu. 
G

   ł  ówne cechy ideologii pozytywistycznej: 

 

 

Pozytywizm wywodził się z nurtu filozoficznego oświecenia, który przeciwstawiał się 

metafizyce, a więc wszelkim teoriom idealistycznym, nienaukowym, trudno przyswajalnym przez 
umysł ludzki, a budował wiedzę o świecie na badaniu faktów dostępnych rozumowi i 
sprawdzalnych empirycznie. Rozwój pozytywizmu w Europie przypada na lata czterdzieste - 
siedemdziesiąte XIX w. Są to czasy gwałtownego rozwoju nauk i techniki, który to rozwój pozwala 
człowiekowi wierzyć w niemal nieograniczone możliwości rozumu ludzkiego w wykrywaniu praw 
rządzących przyrodą, życiem jednostek i grup społecznych. Pozytywiści widzą społeczeństwo jako 
wytwór przyrody, w którym rządzą takie same prawa jak w świecie zwierzęcym lub jakimkolwiek 
organizmie żyjącym. Drogę ku postępowi, ku szczęściu społeczeństw, widzą w rozwoju nauki, 
która jest w stanie zmienić los jednostek, jak i wnieść na wyższy stopień rozwoju całe społeczności 
i państwa. Ów kult nauki, zaufanie do jej możliwości i znaczenia nazywamy scjentyzmem. To w 
tym czasie dokonuje swych odkryć w biologii i medycynie Pasteur, w chemii Berthelot, zaś Darwin 
tworzy podstawy teorii ewolucji. Światło i elektryczność wprzęgnięto w służbę człowieka, 
dokonano wielkich odkryć w dziedzinie optyki (mikroskop), archeologii i prehistorii. 

Ideologia pozytywizmu na gruncie polskim była początkowo związana z programem 

ekonomiczno-społecznym tzw. pracy organicznej. Kierunek ten pojawił się już w okresie 
międzypowstaniowym – najpierw w zaborze pruskim, potem w Galicji (Lwów). Jego wzmocnienie 
nastąpiło po upadku powstania styczniowego. Wówczas nawiązano bezpośrednio do wymienionych 
wyżej francuskich i angielskich myślicieli. Od tego momentu program pozytywistyczny ogarniał 
coraz to nowe dziedziny, przede wszystkim zaś literaturę, zdominowana dotąd przez twórczość 
romantyczną. Dla polskiego pozytywisty literatura staje się dogodnym narzędziem służącym do 
upowszechniania zadań o charakterze ogólnospołecznym, a także formą zapoznania czytelnika z 
kształtująca się cywilizacją i kulturą. Jest to tym skuteczniejsze, że unowocześniają się sposoby 
publikacji tekstów i rośnie rola prasy. Światopogląd pozytywistyczny sprzyjał rozwojowi realizmu 
w literaturze, a także jej celom dydaktycznym i założeniom tendencyjnym. Dlatego w Polsce nazwa 
pozytywizm zaczęto posługiwać się nie tylko dla określenia światopoglądu i programu 
społecznego, lecz również jako nazwę epoki literackiej. 

Zjawiska literackie, charakterystyczne dla światopoglądu epoki, zostały objęte terminem 

„pozytywizm” w literaturze polskiej. W literaturze europejskiej funkcjonują terminy: realizm, 
naturalizm, parnasizm. Recepcja polskiego pozytywizmu została zapoczątkowana rozprawą ks. 
Franciszka Krupińsiego „Szkoła pozytywna” (1868). Chronologię rozwoju myśli pozytywistycznej 
wyznaczają wypowiedzi programowe Aleksandra Świętochowskiego. Pozytywizmw literaturze 
polskiej był związany z ideologiczno-społecznymi hasłami pracy u podstaw, legalizmu 
organicznikowskiego (manifesty pozytywistyczne, praca organiczna), egalitaryzmu, utylitaryzmu, 
scjenyzmu oraz monizmu przyrodniczego. Tak więc w programie estetycznym polskiego 
pozytywizmu mieściły się postulaty ilustrowania przez sztukę prawd zdobytych w wyniku 
naukowego poznania. Nowe gatunki literackie musiały zawierać określone tendencje perswazyjne i 
moralizatorskie oraz manifestować ideę harmonijnego podążania ludzkości ku postępowi.