Personalizm to termin wywodzący się od łacińskiego persona – osoba. Kiedyś słuŜył określeniu idei
osobowego Boga, dziś określa się nim doktrynę podkreślającą autonomiczną wartość człowieka jako osoby,
uznając osobę za naczelną kategorię poznawczą, metafizyczną, etyczną.
Jako kierunek pojawił się pod koniec XIX wieku w USA i Europie. Po raz pierwszy termin wystąpił u
Schleiermachera, potem u Renouviera, Sterna, Schellera itp.
Personalizm pojawił się jako protest przeciwko urzeczowieniu człowieka – na płaszczyźnie
teoretycznej – przez głoszenie monizmu i w Ŝyciu społeczno politycznym – przez podporządkowanie
człowieka społeczeństwu.
Człowiek wg personalistów znajduje się na szczycie hierarchii bytów. Od rzeczy odróŜnia go
duchowość, przejawiająca się w intelektualnym poznaniu, wolnym samookreślaniu i w moŜliwości twórczego
wyraŜania siebie w czynach i dziełach (moralność, sztuka, nauka, religia).
Człowieka nie moŜna traktować jako środek do celu – to on zawsze jest celem. Rozwojowi człowieka
mają być podporządkowane wszystkie wartości realizowane zarówno w Ŝyciu jednostkowym, jak i społecznym.
Właściwą przestrzenią rozwoju osoby są relacje z innymi osobami – w tym z osobowym Bogiem.
Trzy główne (wg Deca z kulowskiej encyklopedii) rodzaje personalizmu:
1.
Personalizm horyzontalny (inaczej humanizm)
Człowiek jest ujmowany jako element materialnego świata przyrody. Pomija się lub marginalizuje jego
aspekt duchowy – wymiar decydujący o wizji człowieka jako osoby. Czasami próbowano wskazać coś, co
odróŜniałoby człowieka od reszty przyrody (świadomość, praca, wolność itp.), ale ostateczna interpretacja bytu
ludzkiego uzyskiwała profil materialistyczny.
W tego typu filozofiach utoŜsamiano człowieka ze zwierzęciem (Marks, Engels, Freud), albo teŜ
przypisywano mu jakieś wspaniałe, wielkie moŜliwości (Nietzsche, Sartre, Feuerbach).
Zazwyczaj są to personalizmy ateistyczne. Ich głosiciele utrzymywali, Ŝe znają jedynie słuszną prawdę
o człowieku, Ŝe są wolni od wpływów religijnych i ideologicznych.
2.
Personalizm wertykalny (teistyczny – pozatomistyczny)
•
Moralno społeczny
– (głównie E.Mounier), ujmuje osobę przez jej aspekty społeczno-moralne. W osobie
ludzkiej wyróŜnił trwałe pierwiastki takie jak: transcendencję (stałe przekraczanie siebie przez dąŜenie do
wartości absolutnych), wewnętrzność (zdolność do wewnętrznej koncentracji), antyindywidualizm
(zaangaŜowanie w sprawy społeczne, pęd do zmieniania świata) i wolność (rozumiana jako wolne dąŜenie
do personalizacji świata i siebie samego).
Podkreślał, Ŝe osoba istnieje tylko w kierunku do kogoś innego, poznanie siebie przez innego i
odnajduje się w innym.
Byli jeszcze tacy przedstawiciele jak Blondel i Madinie. Zdaniem Deca ta trójka zagubiła ontologiczne
rysy osoby, które w tradycji filozofii klasycznej uwaŜane są za konstytutywne dla bytu osobowego.
•
Fenomenologiczno – aksjologiczny
(głównie Scheller i Ingarden). Scheller: osoba jest centrum aktów, doznań,
przeŜyć, decyzji spostrzeŜeń. Jego późniejsza myśl była juŜ mało personalistyczna, a bardziej
panteistyczno-scjentystyczna. Ingarden: byt ludzki to całość psychofizyczna (osoba i podmiot). Podkreślił
twórczy wymiar działalności człowieka, pomijał wymiar społeczny.
•
Egzystencjalno – dialogiczny
(Jaspers i Marcel). Jaspers: punktem wyjścia w analizie człowieka jest istnienie
konkretnego „ja”. Tylko człowiek moŜe mówić ja jestem – to odróŜnia go od przedmiotów. Istota
człowieczeństwa tkwi w wolności. Osoba jest zarówno przedmiotem, jak i podmiotem wyboru.
Konsekwencją wolności jest moŜliwość komunikacji z innymi i przez to urzeczywistnianie swoich
moŜliwości i zdolności. Ale to ma granice w skończoności – człowiek chce ją przekroczyć i kieruje się ku
transcendencji. Marcel: człowiek jako byt w drodze – homo viator. Buduje siebie przez dialog z „ty”.
Otwarcie i skierowanie się ku drugiemu jest wpisane w naturę ludzką i stanowi wymóg ontologiczny bytu
ludzkiego. Otwarcie się na „ty” jest jedyną szansą „upełniania się” osoby, ale decyzja o tym jest
dobrowolna. Ostateczną dewizą człowieka ma być nie sum, a sursum – przekraczam siebie. Ostateczną
perspektywą tego rozwoju i „upełniania się” jest Absolut.
•
Ewolucyjno – kosmiczny
(Teilhard de Chardine). Człowiek to etap kształtowania się w najdoskonalszej
świadomości i najdoskonalszej osoby – Chrystusa. Człowiek to ogniwo rozwoju kosmosu, pomiędzy
światem materialnym a Bogiem.
