Pod wyrazem demony będziemy rozumieli wszystkie prócz bóstw mityczne istoty 

człekokształtne (wyjątkowo też zoomorficzne), lecz w takim wypadku wyraźnie 

wywodzące się od duszy człowieka i ukazujące się m.in. w ludzkiej lub częściowo 

ludzkiej postaci. Jak nie ma jasnej granicy między demonami a bóstwami, tak nie ma jej 

również między pierwszymi a ludźmi. Przestrzeń dzielącą demony od ludzi wypełniają 

bowiem istoty półdemoniczne: wiedźmy, zmory, płanetniki i upiory. Jedyna ważna acz 

względna różnica, odgraniczająca półdemony od demonów jest ta, że zjawy pierwszych z 

reguły pozostają w ścisłym związku z określonymi ludźmi czy z ich duszami. Każda 

wiedźma, latająca nocną porą w postaci ptaka, by wyżerać płód z łona istot ciężarnych, 

jest wg wierzeń ludu  pewną kobietą, z nazwiska czy imienia może w danej chwili 

nieznaną, ale niezawodnie istniejącą w jakimś miejscu na ziemi między żywymi ludźmi i 

dającą się odszukać. Podobnie zmora to  określony człowiek żywy, zwykle dziewczyna z 

tejże wsi, w której przebywa nawiedzana przez nią ofiara, niekiedy zaś przybywająca z 

dalekich stron, ale zawsze pewne indywiduum ludzkie, gdzieś istniejące i dające się 

wykryć za pomocą tych lub innych zabiegów. Można powiedzieć to samo o upiorze-tylko 

ten-w wypadkach typowych-nie jest określonym człowiekiem żywym lub jego duszą ani 

nie jest duszą określonego człowieka zmarłego, lecz żywym trupem jakiejś danej osoby. 

Bardzo popularne na Małopolsce są boginki-demony kobiece. Szereg składników owego 

wierzenia to ukazywanie się około północy, pranie bielizny nad rzekami, porywanie 

dzieci ludzkich, a podrzucanie własnych etc.  

Każda taka postać demoniczna składa się w świetle porównawczych badań z zespołu 

wierzeniowych motywów, z których najczęściej jeden wyraźnie odgrywa rolę główną, 

tworząc proste krystalizacyjne jądro całego zespołu, inne zaś są podrzędne i osnuwają 

ową prostą treść.  

Poszczególne wątki demonologiczne niemal nigdy nie stanowią wyłącznej własności 

jednego jakiegoś demona; owszem, wędrują one swobodnie, wiodąc poniekąd jak gdyby 

samoistny żywot; także geneza ich jest niesłychanie różnorodna.  

 

Wschodniosłowiańskie demony zwane rusałkami wyobrażane są przez lud w postaci 

pięknych, zwykle nagich dziewczyn o długich rozpuszczonych włosach, przybranych w 

wianki z ziół; prawi też o nich,  że lubią się śmiać głośno, klaskać w dłonie, a w noce 

księżycowe na nowiu tańczyć. W stosunku do ludzi mają zachowywać się napastliwie: 

wabią ku sobie przechodniów albo ścigają ich i, dostawszy do rąk, łaskotaniem wywołują 

spazmatyczny śmiech, który zabija.  

 

Element zasadniczy stanowi w danym przykładzie tylko wierzenie, że dusze 

przedwcześnie zmarłych, więc pokrzywdzonych przez los dziewcząt są zazdrosne i 

napastliwe w stosunku do ludzi żywych. Cała zaś reszta, nagość etc-są to motywy mające 

każdy dla siebie osobny początek. 

 

*** 

Postać większości demonów i istot półdemonicznych jest ludzka. Tylko niektóre 

występują wyłącznie w postaci zwierzęcej. Natomiast wszystkie prawie mogą czasowo 

przybierać kształty zwierzęce lub inne. Ludzka postać demonów odznacza się pospolicie 

całym szeregiem niezwykłych cech. 



 

Niewidzialność (ale nie bezcielesność) –mogą bądź stawać się niewidzialne, bądź 

też ukazywać się oczom ludzkim zależnie od własnej woli, czy też innych 

okoliczności nie wyłączając niekiedy woli człowieka 



 

Barwa ciała i szczególne na nim znaki- czarne oblicze/ręce/nogi- płanetniki, 

wodniki, diabeł (inne : kolor ziemi-rusałki) 



 

Pokrycie ciała czymś w rodzaju paznokci zamiast skóry 



  Krew niebieska 



 

Ognistość względnie iskrzenie się- istoty latające w powietrzu wyłącznie 



 

Gęste owłosienie całego ciała względnie sierść- demony leśne i wodne, czasem 

czart 



 

Obfite brwi, brwi zrośnięte-zmora, czarownik/czarownica, rzadko-wilkołaka 



 

Zupełny brak brwi-demony leśne, gdzieniegdzie upiory 



 

Brak owłosienia pach i krocza-wiedźmy 

 

Wszelkie anormalności, uzewnętrzniające się w wyglądzie ciała ludzkiego, nawet tak 

drobne, jak tylko co wymienione, zwracają na siebie uwagę ludu i podniecają grę 

wyobraźni, dając początek demonograficznym motywom. 



  Drobny wzrost 



  Wzrost zmienny 



  Wielki wzrost 



 

Wielka głowa-wodniki, kraśniaki 



 

Głowa spiczasta 



 

Łysina-czart pospolicie nazywany jest łysym 



  Bardzo wielkie oczy-potomkowie żmijów (spółkowanie kobiety i węża), upiory, 

boginki 



  Oczy czerwone (czerwone tęczówki, ale także oczy generalnie zaczerwienione)-

wiedźmy, czarownicy, karły, czasem czart 



 

Płomienistość/świecenie/żarzenie 



  Najwybitniejsza cecha demoniczna-oczy ogniste, płomienne, świecące jak u kota-

demony domowe, wiły, upiory, boginki 



  Posiadanie tylko jednego oka pośrodku czoła 



 

Niezwykłe właściwości wzroku: wzrok wodników i boginek, może zamienić 

człowieka w trawę, może go zabić 



 

Dwa rzędy zębów-strzygi, upiory 



 

Kły świńskie-boginki 



 

Żelazne zęby 



  Wielkie/grube wargi-demony wiatru 



 

Długie włosy-demony wodne 



  Rogi- czart (obdarzany niekiedy jednym rogiem, nie dwoma) 



 

Długie sutki-demony wodne, dziwożony, boginki 



 

Długie piersi-demony strzegące pól i ogrodów, służące także jako postrach dzieci 



 

Brak pleców-czart z wnętrznościami otwartymi zupełnie 



  Plecy czarne-boginki, wilkołaki, czart 



 

Trzewia wywalone z brzucha na zewnątrz i wleczone za sobą przez demona 



  Wysysanie krwi-upiory- wyobrażane jako istoty wydęte, pełne krwi, dosłownie 

wypełnione krwią, ciało miękkie, a gdy chodzi, wtedy trzęsie się i chwieje 



 

Skrzydła-serbskie i bułgarskie wiły są skrzydlate, na przykład. Bułgarskie rusałki, 

a także dusze dzieci zmarłych bez chrztu. 



 

Kulawość-czart, diabeł 



 

Nogi zwierzęce-czart, kozionogie wiły, karły czasem...końskie nogi, niekiedy 

krowie, dość często-psie 



  Stopy gęsie z palcami połączonymi błoną-demony wodne, czasem rusałki 



  Posiadanie ogona-czarownice są o to często posądzane,najczęściej jednak czart 



 

Postać półzwierzęca, ukazywanie się w postaci zwierząt-czarty, wiedźmy, zmory-

ptaki, gady, płazy, owady...często także demony wodne i leśne 



 

Nagość-przede wszystkim demony kobiece-rusałki, wiły, dziwożony, boginki 



 

Wieniec z ziół lub kwiatów-demony leśne kobiece 



 

Ukazywanie się w trzech, siedmiu itp osobach 

 

Zdecydowanie szkodliwe dla ludzi są wszystkie istoty półdemoniczne, wyjąwszy 

płanetników, a więc wiedźmy, zmory, upiory. Na ogół biorąc, także stosunek większości 

właściwych demonów do ludzi jest mniej lub więcej wrogi; jednak wrogość ta nie jest 

bewzględna i przede wszystkim nie dotyczy nieraz osób bliżej z danym demonem 

związanych. 



  Obsypywanie kurzem 



 

Rzucanie gałęziami 



  Rzucanie kamieniami 



 

Samo zjawienie się zwiastujące śmieć lub nieszczęście 



 

Zsyłanie chorób 



  Wabienie ludzi do siebie- głosem najczęściej 



  Zadawanie zagadek 



 

Głaszcząc ofiarę zdzierają z niej skórę 



 

Łaskotanie-jak wyżej 



  Duszenie/gniecenie podczas snu 



 

Ujeżdżanie napotkanych przez siebie ludzi jak koni 



  Wysysanie krwi 



  Wysysanie mleka z piersi  



 

Wysysanie mózgu 



 

Pożeranie płodu poprzez rozdarcie wnętrzności 



 

Rozrywanie piersi i wyżeranie serca albo wątroby 



 

Pożeranie noworodków, dzieci i ludzi dorosłych 



 

Łamanie nóg napotkanym ofiarom 



 

Ścinanie głowy/skręcanie, ukręcanie, urywanie 



 

Zabijanie strzałami 



 

Podmiana ludzkich niemowląt-zabieranie ludzkich, podstawianie swoich dzieci 

przez demony 



  Porywanie dziewczyn i kobiet przez męskie demony 



 

Cielesne obcowanie z ludźmi, posiadanie z nimi potomstwa-czarty, demony leśne, 

wodne, wiły, upiory 

 

Przychylność i przyjazność-bywają niekiedy tylko demony domowe- pomnażanie 

bogactwa, opiekowanie się dziećmi porzuconymi przez ludzi, opieka nad dobytkiem etc. 

Pomagają w przędzeniu, pięlęgnują konie... 

 



 

Zamiłowanie do śpiewu demonów 



 

Czarujący głos 



  Gwizdanie 



 

Przerażające okrzyki 



 

Śmiechy i klaskanie w ręce 



 

Obca, trudno zrozumiała lub negatywna mowa 



 

Zainteresowanie muzyką 



 

Miłość do tańca- czart ! 



 

Pranie bielizny nocną porą 



 

Powodowanie zjawisk pogody: zsyłanie deszczu i gradu wzrokiem- wiły np. 



 

Pociąg do księżycowego światła- tańce rusałek i wił podczas nocy 

 

Życie demonów nie jest wieczne! Te wątki, które w ogóle o śmierci ich mówią-śmierć 

tragiczna. Czart, latawiec, demony wodne-zabijane przez pioruny. Pożerane też bywają 

przez wilki. 

 

ISTOTY MITYCZNE-TRZY GRUPY 

a)  zjawy/widziadła- stukanie, rzucanie przedmiotów przez nieokreślone 

istoty...STRACHY-MARY inaczej 

b)  istoty półdemoniczne 

 

-czarownica/wiedźma   

 

-zmora 

 

-płanetnik (demon-chmurka : ) 

 

-żmij 

 

-wampiry/upiory 

c) demony 

 

-domowe i pokrewne 

 

-wywodzące się od duchów ludzi zmarłych przedwcześnie lub śmiercią 

gwałtowną oraz od duchów ludzi złych 

 

-o charakterze mieszanym i pochodzeniu niepewnym 

 

- demony chorób i śmierci 

 

-demony zła