80

„Marmury” w £omie Karmelitów 

w Dêbniku      

5560

Przeginia

4404

Lokalizacja: 

województwo ma³opolskie 

powiat krakowski 

gmina Krzeszowice 

miejscowoœæ Dêbnik

Rejon geograficzny: 

Wy¿yna Œl¹sko-Krakowska 

Wy¿yna Krakowsko-Czêstochowska

Wy¿yna Olkuska

Jednostka geologiczna:

monoklina œl¹sko-krakowska 

antyklina Dêbnika.

We wsi Dêbnik, w jej pó³nocno-wschodniej czêœci znajduje 

siê nieczynny ³om nale¿¹cy w przesz³oœci do zakonu oo. Kar-

melitów. Obszar tego wyrobiska od wschodu ogranicza stok 

doliny Rac³awki, zaœ od zachodu szeroka dolina Krzeszówki. 

W tym starym kamienio³omie od XV wieku wydobywa-

no jeden z najbardziej znanych polskich kamieni dekoracyj-

nych, zwany marmurem dêbnickim, choæ w rzeczywistoœci 

s¹ to wapienie – a wiêc ska³y osadowe, a nie metamorficzne. 

Kamieñ  ten  posiada  piêkn¹  po  wypolerowaniu,  prawie 

czarn¹ barwê i jest poprzecinany bia³ymi ¿y³kami kalcytu. 

Ciemna barwa pochodzi od domieszki pirytu (FeS

2

). Wie-

kowo wapieñ ten nale¿y do najstarszych ska³, jakie zobaczyæ 

mo¿emy w rejonie Krakowa. Reprezentuje dewon i powsta³ 

ok. 385-390 mln lat temu. Fragment profilu marmurów 

dêbnickich  widoczny  w  nieczynnym  wyrobisku  osi¹ga 

mi¹¿szoœæ 27 metrów, a warstwy maj¹ ró¿n¹ gruboœæ od 20 

do 200 cm. Generalnie warstwy zapadaj¹ pod k¹tem 18° w 

kierunku na pó³nocny zachód. Cechami charakterystycznymi 

wapieni dêbnickich s¹ faliste u³awicenie i – mniej lub bardziej 

wyraŸne – struktury gruz³owe. 

W kamienio³omie widoczne s¹ dwa najstarsze spoœród 

czterech kompleksów, na jakie podzielono marmury dêbnickie. 

Kompleks dolny – to wapienie pelityczne, czêsto równolegle 

laminowane, z izolowanymi biostromami z faun¹ amfipor 

i stromatopor. W dolnej czêœci tego kompleksu zobaczyæ 

mo¿na stromatolit (laminowan¹ strukturê biosedymenta-

cyjn¹). W kompleksie zalegaj¹cym powy¿ej, zbudowanym z 

prze³awicaj¹cych siê wapieni pelitycznych i ziarnistych, szcze-

gólnie interesuj¹ce s¹ te ostatnie. S¹ to mianowicie tempesty-

ty, czyli osady sztormowe, powsta³e podczas epizodycznych 

wzrostów energii œrodowiska sedymentacyjnego.

W  trzecim  (nieods³aniaj¹cym  siê  na  powierzchni) 

wyró¿nieniu wapieni dêbnickich – kompleksie gruz³owatych 

wapieni pelitycznych wystêpuj¹ osady silnie zbioturbowane, 

z du¿ym nagromadzeniem ichnofauny. Najwy¿sza czêœæ tego 

wydzielenia - kompleks wapieni gruz³owych, poza struktur¹ 

gruz³ow¹ i falistym u³awiceniem zawiera wapienie ziarnowe 

i muszlowce. Sporadycznie stwierdzono w nich obecnoœæ 

amfipor, krynoidów i stromatopr, nieco liczniej s¹ reprezen-

towane brachiopody i ma³¿e. 

W œcianie zachodniej kamienio³omu obserwowaæ mo¿na 

pionowe, o nieregularnych kszta³tach studnie, szczeliny, kie-

szenie i pêkniêcia, tn¹ce warstwy wapienia. Wype³nione s¹ one 

czerwono-rdzawym materia³em typu terra rossa (z³o¿onym 

g³ównie z minera³ów ilastych oraz wodorotlenków i tlenków 

¿elaza). Jest to przyk³ad paleokrasu, produktu wietrzenia ska³ 

wêglanowych,  jakie mia³o miejsce w permie, triasie i jurze 

dolnej (254-175 mln lat temu). Ponad tymi utworami, na 

szczycie wierzchowiny wystêpuj¹ piaszczysto-¿wirowe osa-

dy jurajskie (jury œrodkowej i sporadycznie jury górnej). 

W sp¹gu po³udniowo-wschodniej œciany kamienio³omu 

barwa wapienia miejscami zmienia siê z czarnej na be¿owo-zie-

lonkaw¹, czasami ró¿ow¹. S¹ to tzw. wapienie lochowe. Nazwa 

ich pochodzi od lochów - p³ytkich szybików, którymi je wydo-

bywano. S³u¿y³y one do wyrobu niewielkich elementów zdob-

niczych (figurek). W g³êbi kamienio³omu, na œcianie wschodniej, 

widoczna jest dajka neptuniczna (szczelina o rozmiarach 1,8 na 

0,6 m),  wype³niona ostrokrawêdzistymi okruchami wapienia, 

spojonymi materia³em ilasto-piaszczystym. 

„Marmury” dêbnickie le¿¹ na du¿ej intruzji magmowej 

(lakkolicie),  która  spowodowa³a  wypietrzenie  warstw 

znajduj¹cych siê nad ni¹ i utworzy³a formê fa³dow¹ zwan¹ 

antyklin¹ Dêbnika. Z lakkolitu, w trakcie jego krzepniêcia, 

odprowadzane  by³y  wody  charakteryzuj¹ce  siê  wysok¹ 

temperatur¹  i  mineralizacj¹,  które  oddzia³uj¹c  na  ska³y 

otaczaj¹ce spowodowa³y ich przeobra¿enie. Efektem tego 

przeobra¿enia s¹ w³aœnie wapienie lochowe. 

Wapienie dêbnickie nosz¹ techniczn¹ nazwê marmurów, 

ze wzglêdu na swoje walory dekoracyjne. Ju¿ od XV wieku by³y 

eksploatowane przez w³oskich kamieniarzy sprowadzonych 

4406

Krzeszowice

Rudawa

Olkusz

1

2

3

4

81

Wybrana literatura: 35, 52, 271, 304, 

358, 475, 476

Dêbnik

przez w³aœcicieli kamienio³omu – Karmelitów. W rejonie 

tym do dziœ jest ¿ywa tradycja kamieniarstwa, a produkty 

zdobnicze, g³ównie sakralne, zobaczyæ mo¿na w koœcio³ach 

i budynkach monumentalnych Krakowa, Warszawy, Gnie-

zna, Gdañska, Wroc³awia, G³ogowa czy Wiednia. Obecnie 

zasoby kamieniarskie tego obiektu zosta³y zdewastowane. 

Wskutek g³êbokich odstrza³ów z³o¿e straci³o sw¹ blocznoœæ 

i nie prowadzi siê ju¿ eksploatacji tego piêknego kamienia. 

Zagospodarowanie obiektu jest dobre. Z centrum Dêbnika 

drog¹ asfaltow¹ w kierunku pó³nocnym dochodzimy po 5 

minutach do wejœcia do kamienio³omu. W pobli¿u obiektu 

biegnie œcie¿ka dydaktyczna po stoku Doliny Rac³awki. Przez 

Dêbnik przebiega szlak rowerowy (prowadzony z Krzeszowic 

przez Siedlec do Krzeszowic) i ¿ó³ty szlak turystyczny. 

Sam obiekt jest du¿y i dobrze utrzymany. Swobodnie 

mo¿na zwiedzaæ go grupami zorganizowanymi, jak i indy-

widualnie. Wszystkie œciany s¹ dobrze widoczne. Jest to 

doskona³e miejsce na ca³odniow¹ wycieczkê. 

The “Carmel” quarry in Dêbnik

In the abandoned quarry in Dêbnik village owned by the 

Carmel monaster (known as “the Carmel quarry”) the bot-

tom part of Dêbnik Limestones sequence is exposed. These 

are dark-grey, bedded, flat-laminated, micritic limestones 

with common clotts, wavy laminae and numerous calcite ve-

inlets. Thickness of layers vary from 20 to 200 cm. The beds 

dip towards the north west under 18°. In the southeastern 

part of the pit the hydrothermally altered, light green-bluish-

beuge limestones appear whereas in the western wall the 

paleokarst features can be observed. The age of sediments 

was determined as the Givetian (Devonian). The limestone 

sequence belongs to the western limb of Dêbnik Anticline. 

It rests upon the Zbrza Dolomites and is unconformably 

covered by Middle and Upper Jurassic strata, which form 

the top part of plateau. The limestones have been known 

since XV century as the “Dêbnik Marbles” and intensively 

extracted as valuable decorative stone. 

Autor karty stanowiska dokumentacyjnego i fotografii:

M. Gradziñski (2005)

1

2

3

4