Monteskiusz.
O duchu praw.
Księga druga.
Są 3 rodzaje rządów: republikański (cały lub część ludu sprawuje najwyŜszą władzę), monarchiczny
(włada jeden na podstawie praw stałych) i despotyczny (jeden bez praw podaje wszystko swojej woli).
Kiedy lud jako ciało ma najwyŜszą władzę, jest to demokracja. Kiedy najwyŜsza władza jest w rękach
części, jest to arystokracja. W demokracji lud jest w jednej sytuacji monarchą (przez swoje głosy będące
jego wolą), w innej poddanym. WaŜną kwestią jest ustalenie liczby obywateli wchodzących do
zgromadzenia. Podstawową zasadą jest to, Ŝe lud sam mianuje swoich urzędników. Wybiera członków
do senatu. Mimo, Ŝe lud zdaje sobie sprawę z rządów, nie jest w stanie sam rządzić.
W państwie ludowym lud dzieli się na klasy. Serwiusz Tuliusz podzielił lud rzymski na 193 centurie
tworzące 6 klas. Solon natomiast podzielił Greków na 4 klasy.
Zasadniczym prawem w republice jest podział tych, którzy mają prawo głosowania. Drugim prawem
jest sposób oddawania głosu. W demokracji jest wybieranie przez losowanie, natomiast w arystokracji
przez głosowanie. Kiedy lud oddaje głosy powinno to dziać się publicznie, bo moŜe być oświecony
przez bardziej wykształconych lub powściągany. Natomiast w senacie głosowanie powinno być tajne,
by zapobiec tworzeniu się małych grup. Zasadniczym prawem demokracji jest równieŜ, by tylko lud
tworzył prawa.
W arystokracji najwyŜsza władza spoczywa w rękach pewnej grupy osób. One stanowią prawa i
czuwają nad ich wykonaniem. Kiedy szlachta jest bardzo liczna potrzebny jest senat.
W kaŜdej władzy trzeba równowaŜyć jej rozmiar czasem jest sprawowania. Najczęściej jest to rok.
Najlepszą arystokracją jest ta, gdzie część ludu nie mająca udziału we władzy jest tak drobna, Ŝe
panująca klasa nie ma Ŝadnego interesu w uciskaniu jej. Arystokracja jest tym doskonalsza, im bardziej
zbliŜa się do demokracji, a mniej doskonała, im bardziej zbliŜa się do monarchii.
Istotę rządu monarchicznego stanowią władze pośredniczące, podległe i zaleŜne. W monarchii władca
jest źródłem władzy politycznej i cywilnej. Potrzebna więc jest pośrednia władza, którą jest szlachta.
Bez szlachty nie ma monarchy, lecz despota. O ile wpływ duchowieństwa niebezpieczny jest w
republice, o tyle jest poŜądany w monarchii (zwłaszcza, gdy skłania się do despotyzmu).
W monarchii prócz szczebli pośrednich potrzebny jest teŜ szczebel piastunów praw. Piastunami mogą
być tylko ciała polityczne. Mają one przypominać zapomniane, nie przestrzegane prawa. Tym
piastunem jest rada monarchy.
Z natury władzy despotycznej wynika, Ŝe jeden człowiek, który ją wykonuje, daje ją wykonywać
równieŜ jednemu, który posiada całą potęgę monarchy (wezyr). Prawem zasadniczym w takim państwie
jest mianowanie wezyra. Im większymi ludami rządzi monarcha, tym mniej myśli o rządzie; im sprawy
większe, tym mniej się radzi.
Księga trzecia.
O zasadach trzech postaci rządu.
Między naturą a zasadą rządu zachodzi taka róŜnica, Ŝe naturą jest to, co stworzyło go takim (jego
swoista budowa), zasadą zaś to, co mu kaŜe działać (namiętności ludzkie, które nim poruszają). Prawa
powinny być w zgodzie zarówno z naturą jak i zasadą rządu. Naturą rządu republikańskiego jest
najwyŜsza władza całego ludu lub jej części, rządu monarchicznego władza jednego, który włada
według ustanowionych praw, natomiast despotycznego władza jednego rządzącego według swej woli.
W rządzie monarchicznym i despotycznym nie trzeba wiele uczciwości, bo siła praw i ostra ręka
władcy utrzymują państwo. W państwie ludowym potrzeba czegoś jeszcze, mianowicie cnoty. Jeśli
monarcha zaniedba wykonywania praw, moŜe to szybko naprawić. Natomiast, gdy w rządzie ludowym
prawa zostaną zaniedbane, państwo jest zgubione. Grecy nie widzieli innej siły zdolnej podtrzymać
rząd ludowy, jak tylko cnota. Dzisiaj mówi się zupełnie, o czym innym (handel, bogactwo). Kiedyś
ludzie byli wolni z prawami, teraz chcą być wolni przeciw prawom. To, co było zasadą (maksime) jest
