1
Mieszanki
Mixturae
Mieszanki
stanowi
ą
płynn
ą
posta
ć
leku przeznaczon
ą
do u
ż
ytku
wewn
ę
trznego
zapisywane s
ą
najcz
ęś
ciej w ilo
ś
ciach 100,0 – 250,0 g,
niekiedy i wi
ę
kszych, jednak wówczas nale
ż
y sprawdzi
ć
, czy
stosuj
ą
c lek zgodnie z signum pacjent zdoła go zu
ż
y
ć
w okresie jego trwało
ś
ci (7 – 10 dni), przechowuj
ą
c je w
chłodnym miejscu
mieszanki dawkuje si
ę
ły
ż
k
ą
lub ły
ż
eczk
ą
przy obliczaniu dawek nale
ż
y pami
ę
ta
ć
o u
ś
rednianiu masy
ły
ż
ki lub ły
ż
eczki, je
ż
eli mamy do czynienia z mieszankami
zawieraj
ą
cymi wod
ę
, syropy, nalewki
mieszanki
mog
ą
zawiera
ć
bardzo
ró
ż
norodne
ś
rodki
lecznicze:
wodne roztwory substancji stałych ze wszystkich wykazów
nalewki, wyci
ą
gi płynne, syropy, odwary, napary, maceracje
substancje pomocnicze:
etanol - ułatwiaj
ą
cy rozpuszczanie niektórych substancji trudno
rozpuszczalnych w wodzie
glicerol –
ze wzgl
ę
du na swe semipolarne
wła
ś
ciwo
ś
ci
zabezpieczaj
ą
cy przed wypadni
ę
ciem z roztworu niektórych
substancji leczniczych
ś
rodki konserwuj
ą
ce – przedłu
ż
aj
ą
ce trwało
ść
i zabezpieczaj
ą
ce
przed rozwojem mikroorganizmów
ś
rodki poprawiaj
ą
ce smak, zapach – syropy i wody aromatyczne,
cho
ć
najcz
ęś
ciej spełniaj
ą
one tak
ż
e rol
ę
adiuvans
ze wzgl
ę
du na zró
ż
nicowany skład mieszanki mog
ą
by
ć
klarowne, opalizuj
ą
ce b
ą
d
ź
m
ę
tne, niektóre mog
ą
wykazywa
ć
tendencje do rozwarstwiania (Mixturae agitandae)
zasadniczo nie powinny zawiera
ć
osadów, chocia
ż
w
niektórych przypadkach na skutek zmieszania nalewek,
syropów i wody mo
ż
e dochodzi
ć
do wydzielenia niektórych
zwi
ą
zków wielkocz
ą
steczkowych, szczególnie z roztworów
etanolowych (nalewek)
je
ż
eli powstały osad nie zawiera substancji silnie działaj
ą
cych
mieszank
ę
tak
ą
mo
ż
na wyda
ć
pacjentowi po oznaczeniu:
„zmiesza
ć
przed u
ż
yciem”
2
Zasady sporz
ą
dzania mieszanek
Dokładnie przeczyta
ć
recept
ę
i sprawdzi
ć
jej poprawno
ść
czy nie zapisano składników nierozpuszczalnych w wodzie, np.:
luminalum zamiast luminalum natricum
codeinum zamiast codeini phosphas
theophyllinum zamiast aminophyllinum
czy zapisane składniki nie wchodz
ą
we wzajemne interakcje
daj
ą
c w efekcie niezgodno
ś
ci, np.:
luminal sodowy z: bromkiem i chlorkiem amonu, fosforanem
kodeiny, chlorowodorkiem papaweryny, oraz innymi substancjami
zakwaszaj
ą
cymi roztwór, lub wra
ż
liwymi na odczyn zasadowy
(luminal sodowy alkalizuje
ś
rodowisko)
chlorowodorek papaweryny z pyralgin
ą
i wiele innych
czy nie przekroczono dawek maksymalnych jednorazowych i
dobowych
czy pacjent zu
ż
yje lek w okresie jego trwało
ś
ci, je
ż
eli nie
– nale
ż
y go poinformowa
ć
,
ż
e po 10 dniach pozostało
ść
leku
nale
ż
y wyrzuci
ć
wszystkie dokonane zmiany odnotowa
ć
na recepcie
Dobra
ć
odpowiedni sprz
ę
t
zlewk
ę
, ewentualnie mo
ź
dzierz do rozdrobnienia substancji
grubokrystalicznych,
odpowiedniej
wielko
ś
ci
butelk
ę
z
dopasowanym korkiem, lejek, s
ą
czek, sygnaturki
Przyst
ą
pi
ć
do wykonania leku
do wytarowanej zlewki odwa
ż
y
ć
cz
ęść
przepisanej wody i
rozpu
ś
ci
ć
w niej składniki stałe dobrze rozpuszczalne w wodzie
odwa
ż
amy je na wadze proszkowej od ilo
ś
ci najmniejszych,
dodaj
ą
c nast
ę
pny składnik dopiero po całkowitym rozpuszczeniu
poprzedniego
na tym etapie pami
ę
ta
ć
musimy o mo
ż
liwo
ś
ci wyst
ą
pienia
niezgodno
ś
ci chemicznych, je
ż
eli takie wyst
ę
puj
ą
składnik
powoduj
ą
cy niezgodno
ść
rozpuszczamy oddzielnie i dodajemy go
w formie roztworu do gotowej mieszanki
substancje nierozpuszczalne, o ile nie mo
ż
na ich zamieni
ć
na
formy rozpuszczalne i je
ż
eli nie nale
żą
do wykazu „N”, „A”, „B”
odwa
ż
amy do mo
ź
dzierza, rozcieramy, zawieszamy w wodzie lub
lepiej – w bardziej lepkim rozpuszczalniku – syropie b
ą
d
ź
glicerolu i w tej formie ł
ą
czymy z lekiem
zasadniczo wyci
ą
gi płynne, nalewki, roztwory spirytusowe dodaje
si
ę
dopiero po rozpuszczeniu substancji stałych, jednak w
niektórych przypadkach mog
ą
one ułatwi
ć
rozpuszczanie np.:
aminofenazonu
luminalu
na samym ko
ń
cu dodaje si
ę
substancje poprawiaj
ą
ce smak i zapach
– syropy, wody aromatyczne
mieszanek zasadniczo nie s
ą
czy si
ę
, chyba,
ż
e s
ą
one roztworami
rzeczywistymi
gotowy lek przenosi si
ę
do czystej i suchej butelki z opisem na białej
sygnaturce oraz informacj
ą
: „zmiesza
ć
przed u
ż
yciem”
3
Uwagi ogólne
do przygotowywania mieszanek mo
ż
na posługiwa
ć
si
ę
roztworami zapasowymi, nale
ż
y jednak zawsze sprawdzi
ć
,
czy zapisana do mieszanki ilo
ść
wody pozwala na
zastosowanie roztworu pomocniczego, oraz pami
ę
ta
ć
,
ż
e
ko
ń
cowa masa leku nie mo
ż
e ulec zmianie
je
ż
eli do recepty nie zapisano wody do rozpuszczenia
składników stałych, a mieszanka bazuje na syropach, w
których substancje lecznicze nie rozpuszczaj
ą
si
ę
mo
ż
na
zastosowa
ć
do 5% innego rozpuszczalnika (sporadycznie –
10% kiedy jako rozpuszczalnik zapisano same syropy, a
substancja lecznicza jest słabo rozpuszczalna)
nale
ż
y pami
ę
ta
ć
,
ż
e ko
ń
cowa masa leku nie mo
ż
e ulec
zmianie
zmian
ę
rozpuszczalnika nale
ż
y odnotowa
ć
na recepcie i
sygnaturce
Niezgodno
ś
ci
recepturowe podczas
sporz
ą
dzania mieszanek
Niezgodno
ś
ci recepturowe
nieprzewidziane
i
niezamierzone
zmiany
cech
fizycznych,
chemicznych, farmakologicznych leku recepturowego prowadz
ą
ce
do zmniejszenia, zmiany lub zaniku jego działania leczniczego
niezgodno
ś
ci fizyczne lub chemiczne obejmuj
ą
np. niemieszanie si
ę
składników, przekroczenie iloczynu rozpuszczalno
ś
ci, powstawanie
str
ą
tów w wyniku zmiany rozpuszczalnika lub zmiany odczynu
roztworu
ś
rodki lecznicze wchodz
ą
ce w skład recepty ulegaj
ą
niekorzystnym
zmianom prowadz
ą
cym do cz
ęś
ciowego lub całkowitego rozkładu
niezgodno
ś
ci pozorne –
mimo powstania niekorzystnych
zjawisk preparat farmaceutyczny zachowuje swoj
ą
jako
ść
i
wła
ś
ciwo
ś
ci farmakologiczne
Najcz
ęś
ciej pojawiaj
ą
ce si
ę
niezgodno
ś
ci
przy sporz
ą
dzaniu mieszanek
do mieszanki zapisano substancje trudno rozpuszczalne w
składnikach mieszanki
do mieszanki zapisano składniki nierozpuszczalne w wodzie
do mieszanki zapisano składniki wykazuj
ą
ce wzajemn
ą
niezgodno
ść
chemiczn
ą
do mieszanki nie zapisano wody do rozpuszczenia składników
stałych
4
Do mieszanki zapisano substancje trudno
rozpuszczalne w składnikach mieszanki
je
ż
eli istnieje taka mo
ż
liwo
ść
nale
ż
y zamieni
ć
je na formy
rozpuszczalne, np.:
do recepty zapisano Belladonnae extractum siccum,
wiadomo,
ż
e wyci
ą
g ten nie rozpuszcza si
ę
w wodzie
całkowicie, zawiera za
ś
w sowim składzie substancje
bardzo silnie działaj
ą
ce, nie mo
ż
na wi
ę
c wyda
ć
mieszanki
z osadem
nale
ż
y wówczas dokona
ć
zamiany wyci
ą
gu suchego na
płynny odwa
ż
aj
ą
c go w ilo
ś
ci czterokrotnie wi
ę
kszej
w niektórych przypadkach rozpuszczanie poprawia ogrzanie
rozpuszczalnika (wody), tak dzieje si
ę
w przypadku:
chlorowodorku papaweryny
aminofenazonu
aminofiliny
zastosowa
ć
dodatek innego rozpuszczalnika, najcz
ęś
ciej
etanolu w przypadku rozpuszczania aminofenazonu
je
ż
eli substancje te nie nale
żą
do wykazu
ś
rodków silnie
lub bardzo silnie działaj
ą
cych, mo
ż
emy je, po dokładnym
utarciu w mo
ź
dzierzu zawiesi
ć
w syropie, glicerolu, kleiku
z gumy arabskiej i w takiej postaci doda
ć
do leku
w przypadku, gdy nie mo
ż
emy zastosowa
ć ż
adnego z
powy
ż
szych zbiegów składnik trudno rozpuszczalny mo
ż
na
wyda
ć
oddzielnie w postaci proszków
Do mieszanki zapisano składniki
nierozpuszczalne w wodzie
np. luminalum
zamiast luminalum
natricum
(nale
ż
y
wówczas dokona
ć
zamiany nierozpuszczalnego kwasu na
jego
sól
sodow
ą
dobrze
w
wodzie
rozpuszczaln
ą
z uwzgl
ę
dnieniem ró
ż
nicy w masie atomowej, chyba,
ż
e ilo
ść
luminalu jest mniejsza ni
ż
100,0 mg – wówczas zamiany
dokonujemy w stosunku 1:1)
wyj
ą
tek mo
ż
e stanowi
ć
sytuacja gdy dodanie fenobarbitalu w
formie soli spowoduje niekorzystn
ą
alkalizacj
ę ś
rodowiska,
nale
ż
y wówczas fenobarbital w formie kwasowej rozpu
ś
ci
ć
w
etanolu i w formie roztworu doda
ć
do mieszanki
Rp.
Luminali
0,6
Kalii bromidi
4,0
Natrii bromidi
4,0
Neospasmini
100,0
Aquae
ad 200,0
M.f.mixt.
D.S. 3 × dziennie ły
ż
k
ę
5
Zamiana nierozpuszczalnego kwasu
fenobarbiturowego na jego sól sodow
ą
– fenobarbital sodu
Fenobarbital
Fenobarbital sodu
m.cz. = 232,24 m.cz. = 254,22
Przeliczenie uwzgl
ę
dniaj
ą
ce ró
ż
nic
ę
w
masie molowej
Do recepty zastosowano
0,6 g luminalu
Masa cz
ą
steczkowa
luminalu wynosi 232,24
Masa cz
ą
steczkowa
luminalu sodowego wynosi
254,22
Ilo
ść
luminalu
sodowego
?
Przeliczenie uwzgl
ę
dniaj
ą
ce ró
ż
nic
ę
w
masie molowej
Wniosek
zamiast zapisanego do recepty 0,6 g luminalu w
postaci
nierozpuszczalnej
w
wodzie
mo
ż
na
zastosowa
ć
jego rozpuszczaln
ą
w wodzie sól w ilo
ś
ci
równowa
ż
nej, a mianowicie 0,651 g
651
,
0
24
,
232
6
,
0
22
,
254
=
∗
=
ilo
ść
luminalu
sodowego
inne przykłady to:
codeinum zamiast codeini phosphas
(obecnie dost
ę
pny jest tylko fosforan kodeiny, a dokładnie
Codeini phosphas hemihydricus – kodeiny fosforan półwodny)
6
ephedrinum zamiast ephedrini hydrochloridum
(obecnie dost
ę
pny jest tylko chlorowodorek efedryny)
papaverinum zamiast papaverini hydrochloridum
(obecnie dost
ę
pny jest tylko chlorowodorek papaweryny)
coffeinum zamiast coffeini natrii benzoas
theophyllinum zamiast aminophyllinum
W tych przypadkach zawsze
dokonujemy przeliczenia
z uwzgl
ę
dnieniem ró
ż
nicy
w masie molowej !!!
Zamiana teofiliny na
proporcjonaln
ą
ilo
ść
aminofiliny
7
Aminofilina
Aminofilina
jest
przykładem
zwi
ę
kszania
rozpuszczalno
ś
ci
w
wyniku
poł
ą
czenia
substancji czynnej z solubilizatorem
1 mol aminofiliny to:
1 mol solubilizatora – etylenodiaminy
2 mole substancji czynnej - teofiliny
Monografia teofiliny i aminofiliny
etylenodiamina
(solubilizator)
teofilina
(substancja czynna)
teofilina
(substancja czynna)
Budowa aminofiliny
CH
3
CH
3
O
O
N
N
N
-
N
CH
3
C
H
3
O
O
N
N
N
-
N
N
H
3
+
NH
3
+
Rp.
Theophyllini
3,0
Ephedrini hydrochloridi
0,4
Ammonii bromidi
4,0
Coffeini Natrii benzoatis
0,5
Thymi sirupi
20,0
Aquae
ad 100,0
M.f.mixt.
D.S. 3 × dziennie ły
ż
eczk
ę
8
Przeliczenie uwzgl
ę
dniaj
ą
ce ró
ż
nic
ę
w
masie molowej
1 mol aminofiliny (w postaci dwuwodzianu) zawiera
2 mole teofiliny (w postaci jednowodzianu)
1 mol aminofiliny (m.cz = 456,46) zawiera
2 mole teofiliny (m.cz = 2x198,18 = 396,36)
Bior
ą
c pod uwag
ą
równowa
ż
n
ą
ilo
ść
teofiliny
nale
ż
y przyj
ąć
nastepuj
ą
c
ą
proporcj
ę
:
45
,
3
36
,
396
0
,
3
46
,
456
0
,
3
36
,
396
46
,
456
=
∗
=
→
→
x
x
Do mieszanki zapisano składniki wykazuj
ą
ce
wzajemn
ą
niezgodno
ść
chemiczn
ą
np.
niezgodno
ś
ci soli sodowej fenobarbitalu
niezgodno
ś
ci pozorne fenobarbitalu sodu
inne niezgodno
ś
ci wynikajace z ró
ż
nic odzczynów pH
niezgodno
ś
ci wynikaj
ą
ce z reakcji podwójnej wymiany
niezgodno
ś
ci soli alkaloidów z roztworami jodków i bromków
Niezgodno
ś
ci soli sodowej fenobarbitalu
jest ona sol
ą
słabego kwasu i mocnej zasady, a w
zwi
ą
zku z tym jest
wra
ż
liwa na
zakwaszanie
ś
rodowiska – dochodzi wtedy do odtworzenia bardzo
słabo
rozpuszczalnego
w
wodzie
kwasu
fenobarbiturowego i w konsekwencji wytr
ą
cenia go w
formie osadu
tak dzieje si
ę
w przypadku ł
ą
czenia soli sodowej
fenobarbitalu z bromkiem lub chlorkiem amonowym,
które jako sole mocnych kwasów i słabych zasad ulegaj
ą
w wodzie hydrolizie z zakwaszeniem
ś
rodowiska oraz
fosforanem kodeiny, a tak
ż
e kwasem solnym
w
ś
rodowisku wodnym fenobarbital sodowy ulega
hydrolizie i alkalizuje
ś
rodowisko co mo
ż
e by
ć
niekorzystne dla utrzymywania si
ę
w roztworze soli
niektórych
alkaloidów
np.:
chlorowodorku
papaweryny, lub chlorowodorku morfiny,
które
przechodz
ą
odpowiednio w papaweryn
ę
i morfin
ę
zasad
ę
-
w wodzie bardzo słabo rozpuszczalne
i wytr
ą
caj
ą
ce si
ę
wówczas w postaci osadu
9
w obydwu przypadkach wyst
ą
pienie niekorzystnych
zmian jest uzale
ż
nione od wzajemnego stosunku st
ęż
e
ń
obydwu składników:
wyst
ę
puje zawsze, gdy st
ęż
enie fenobarbitalu jest
≥
1%
nie wyst
ę
puje nigdy przy st
ęż
eniu fenobarbitalu
≤
0,2%
w zakresie st
ęż
e
ń
fenobarbitalu 0,2 – 1,0 % uzale
ż
nione jest
od st
ęż
enia drugiego składnika
Niezgodno
ś
ci fenobarbitalu sodu z chlorkiem
i bromkiem amonowym
zawsze
-
0,1%
zawsze
-
0,2%
poni
ż
ej 5%
5% i wi
ę
cej
0,3%
poni
ż
ej 2%
2% i wi
ę
cej
0,5%
-
zawsze
1,0%
zgodne
niezgodne
Dodatki chlorku lub bromku amonowego
s
ą
:
St
ęż
enie
fenobarbitalu sodu w
roztworze
Niezgodno
ś
ci fenobarbitalu sodu z fosforanem kodeiny
zawsze
-
0,1%
zawsze
-
0,2%
poni
ż
ej 0,5%
0,5% i wi
ę
cej
0,3%
poni
ż
ej 0,3%
0,3% i wi
ę
cej
0,5%
-
zawsze
1,0%
zgodne
niezgodne
Dodatki fosforanu kodeiny s
ą
:
St
ęż
enie
fenobarbitalu sodu w
roztworze
Niezgodno
ś
ci pozorne fenobarbitalu sodu
z odwarami (tak
ż
e z kwa
ś
nym odwarem z kozłka)
nalewkami (rozpuszczalno
ść
w etanolu formy kwasowej
– 1:10, soli – 1:20)
siarczanem atropiny i chlorowodorkiem efedryny
w tych przypadkach, pomimo silnej alkalizacji
ś
rodowiska przez
fenobarbital sodowy nie nast
ę
puje wydzielenie osadu bowiem
zasadowe formy tych alkaloidów nale
żą
do stosunkowo dobrze
rozpuszczalnych w wodzie (dla atropiny zasady 1:125, dla
efedryny zasady 1:20)
10
Niezgodno
ś
ci wynikaj
ą
ce z reakcji
podwójnej wymiany
reakcje
podwójnej
wymiany
zachodz
ą
wył
ą
cznie
w roztworach
dotycz
ą
najcz
ęś
ciej tworzenia trudno rozpuszczalnych
soli wapniowych jak w poni
ż
szej recepcie:
Rp.
Calcii chloridi
5,0
Codeini phosphatis
0,3
Aquae
ad 200,0
M.f.sol.
D.S. 3 × dziennie ły
ż
k
ę
podwójna
wymiana
zachodzi
pomi
ę
dzy
jonem
wapniowym i fosforanowym co powoduje wytr
ą
cenie
osadu fosforany wapniowego
recept
ę
mo
ż
na przygotowa
ć
zast
ę
puj
ą
c fosforan kodeiny
kodein
ą
zasad
ą
rozpuszczaj
ą
c j
ą
w małej ilo
ś
ci wody do
której dodaje si
ę
kroplami rozcie
ń
czony kwas solny do
całkowitego
rozpuszczenia
kodeiny
(powstaje
chlorowodorek)
podobnie w przypadku poł
ą
czenia z salicylanem sodu
gdzie powstaje salicylan wapnia
Rp.
Calcii chloridi
5,0
Natrii salicylatis
3,0
Aquae
ad 50,0
M.f.sol.
D.S. 3 × dziennie ły
ż
eczk
ę
Sole alkaloidów wytr
ą
caj
ą
ce si
ę
po zmieszaniu
z roztworami jodków i bromków
zjawisko to wyst
ę
puje dopiero po przekroczeniu
okre
ś
lonego st
ęż
enia:
bromek (jodek) kodeiny wytr
ą
ca si
ę
wówczas, gdy
st
ęż
enie kodeiny przekracza 0,5%
bromki (jodki) chininy i papaweryny wytr
ą
caj
ą
si
ę
przy
st
ęż
eniu alkaloidu powy
ż
ej 0,1%
11
Rp.
Papaverini hydrochloridi 0,2
Kalii bromidi 5,0
Neospasmini 20,0
Aquae
ad 100,0
M.f.sol.
D.S. 4 × dziennie ły
ż
k
ę
Rp.
Codeini phosphatis 0,6
Kalii iodidi 10,0
Aquae
ad 100,0
M.f.sol.
D.S. 2 × dziennie ły
ż
k
ę
w takich przypadkach, w celu unikni
ę
cia niekorzystnych
reakcji składniki niezgodne nale
ż
y przygotowa
ć
w
postaci oddzielnych roztworów, lub jeden z nich poda
ć
w
formie proszków dzielonych zmieniaj
ą
c odpowiednio
sposób dawkowania, aby pacjent otrzymywał ilo
ś
ci
leków zgodne z oryginalnym przepisem
Do mieszanki nie zapisano wody do
rozpuszczenia składników stałych
w niektórych receptach na mieszanki lekarze nie zapisuj
ą
wody do rozpuszczenia substancji stałych, w takich
przypadkach nale
ż
y:
rozpu
ś
ci
ć
te składniki na zimno w syropach, je
ż
eli s
ą
w
nich rozpuszczalne, w praktyce najlepiej po dokładnym
roztarciu w mo
ź
dzierzu z niewielk
ą
ilo
ś
ci
ą
syropu
substancje, które rozpuszczaj
ą
si
ę
w syropach:
ephedrini hydrochloridum
codeini phosphas
sulfoguaiacolum
natrii benzoas
natrii bromidum
zastosowa
ć
dodatek innego rozpuszczalnika, je
ż
eli
substancje s
ą
nierozpuszczalne w syropach - w praktyce
stosujemy wod
ę
lub etanol, przy czym zamiana powinna
by
ć
dokonana w ilo
ś
ci nie wi
ę
kszej ni
ż
5% ogólnej
masy leku, cho
ć
nie zawsze jest to mo
ż
liwe
(w przypadku wody w skrajnych przypadkach do 12%
zwłaszcza, gdy mieszanka bazuje na syropach)
w etanolu rozpuszczamy:
aminofenazonum
phenobarbitalum
w gor
ą
cej wodzie:
aminophyllinum
papaverini hydrochloridum
aminophenazonum