Dr hab. inŜ. Michał LISOWSKI, prof. P.Wr.
michal.lisowski@pwr.wroc.pl
Uwaga: poniŜsze materiały maja charakter autorski na prawach rękopisu. Ich udostępnianie
bez zgody autora, a takŜe rozpowszechnianie jest prawnie zabronione.
POSTAWOWE WIADOMOŚCI O PRAWIE
NORMA PRAWNA
Prawo jest pojęciem wieloznacznym. Są prawa:
- przyrody,
- matematyczne i fizyczne,
- rozwoju społecznego,
- ekonomiczne,
- narodów do samookreślenia,
- cywilne i karne,
- przysługujące pracownikom do urlopu,
- itd.
Prawo w znaczeniu społecznym jest zespołem norm społecznych. Wśród norm
społecznych moŜna wyróŜnić normy:
• prawne (w znaczeniu przedmiotowym),
• techniczne,
• etyczne (moralne),
• religijne,
• obyczajowe,
• estetyczne,
• towarzyskie,
• i inne.
Norma społeczna jest regułą postępowania, wskazująca ludziom jak powinni
zachowywać się w swoich wzajemnych stosunkach.
Prawo w znaczeniu przedmiotowym jest zespołem norm społecznych regulujących
stosunki społeczne, które ustanowione są lub uznane przez państwo i zagwarantowane
przymusem państwowym.
Inaczej moŜna powiedzieć, Ŝe
prawo w znaczeniu przedmiotowym jest
zespołem norm
prawnych.
A
norma prawna jest powszechnie obowiązująca regułą postępowania,
ustanowiona przez państwo, zagwarantowaną przymusem państwowym.
Przestrzeganie norm prawnych jest obowiązkowe, w przeciwieństwie do innych norm,
których przestrzeganie jest dobrowolne.
Państwo moŜe zastosować przymus wobec kaŜdego,
kto nie zachowuje się w sposób zgodny z prawem.
Istnieje ścisły związek między państwem a prawem. Prawo pochodzi od państwa,
organy państwa tworzą prawo wydając normy prawne. Prawo nie moŜe istnieć bez państwa, a
państwo nie moŜe istnieć bez prawa.
Prawo stanowi jedno z podstawowych narzędzi państwa do realizacji jego celów, za
pomocą którego kształtuje ono stosunki społeczne i oddziałuje na ich rozwój. Prawo ma
zapewnić ład i porządek Ŝycia zbiorowego w interesie całego społeczeństwa danego państwa.
Normy prawne ustanowione przez państwo są wydawane przez upowaŜniony organ
państwa w róŜnego rodzaju aktach normatywnych (ustawach, rozporządzeniach,
zarządzeniach). Nieprzestrzeganie norm prawnych powoduje określone
sankcje prawne
, czyli
ujemne konsekwencje (dolegliwości), które groŜą kaŜdemu, kto nie postępuje zgodnie z
normą prawną. Typowa sankcją jest kara.
PRZEPIS PRAWNY I AKT NORMATYWNY
Przepis prawny
jest drugim, obok normy prawnej, podstawowym pojęciem prawa.
Przepis prawny
jest elementarną jednostką aktu normatywnego, czyli podstawową cząstką
tekstu prawnego. Występuje w formie artykułu lub paragrafu. Przepisem prawnym jest
takŜe część obszerniejszego artykułu lub paragrafu, nosząca nazwę ustępu.
Akt normatywny
wydawany jest przez upowaŜniony organ państwa. Składa się on z
przepisów prawnych, wyraŜających normy prawne. Wśród aktów normatywnych moŜna
wyróŜnić:
• ustawę zasadniczą (konstytucję),
• ustawy (w tym kodeksy),
• dekrety z mocą ustawy (obecnie w Polsce nie są wydawane prze organ państwowy),
• rozporządzenia wydawane na podstawie przepisów blankietowych zawartych w
ustawach,
• uchwały,
• zarządzenia,
• statuty,
• umowy międzynarodowe.
Kodeks
jest to obszerny akt normatywny, oparty na jednolitych zasadach w formie ustawy,
regulujący w sposób kompleksowy pewna dziedzinę stosunków społecznych.
W Polsce obowiązują m.in.:
• kodeks karny (k.k.),
• kodeks cywilny (k.c.),
• kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r. i op.),
• kodeks postępowania karnego (k.p.k.),
• kodeks drogowy (k.d.)
• i inne.
Przepisy prawne dzieli się na:
a) nakazujące,
b) zakazujące,
c) upowaŜniające,
d) wyjaśniające.
Przepisy nakazujące nakazują adresatowi określony sposób postępowania, a przepisy
zakazujące zakazują adresatowi określonego postępowania. Charakter taki ma większość
przepisów prawa karnego, np. zakaz zabijania, kradzieŜy.
Przepisy upowaŜniające (zezwalające) upowaŜniają adresata do określonego postępowania.
Na przykład, ten kto ukończył szkołę średnią i ma świadectwo dojrzałości, czyli zdał maturę,
moŜe zostać studentem szkoły wyŜszej; męŜczyzna i kobieta, którzy ukończyli określony
wiek mogą zawrzeć związek małŜeński.
Przepisy a, b i c mają charakter normatywny, czyli powszechnie obowiązujący.
Przepisy wyjaśniające wyjaśniają treść pojęć prawnych występujących w innych przepisach
danego aktu normatywnego. Podstawową grupą są tu przepisy definicyjne, np. art. 10 § 1
kodeksu cywilnego: „pełnoletnim jest ten kto ukończył lat 18”.
Przepisy mogą być:
• kompletne (pełne),
• upowaŜniające (blankietowe) – upowaŜniają inny organ niŜszej instancji do wydania
w przyszłości przepisów szczegółowych (wykonawczych),
• odsyłające – same nie formułują postępowania lecz odsyłają do innych istniejących
przepisów.
STRUKTURA NORM PRAWNYCH
W strukturze norm prawnych moŜna wyróŜnić:
1) hipotezę,
2) dyspozycję,
3) sankcję.
Na przykład: Art. 415 kodeksu cywilnego stanowi „
Kto z winy swej wyrządził drugiemu
szkodę
,
obowiązany jest do jej naprawienia
”. Pierwsza część zdania jest hipotezą, a druga
dyspozycją.
Hipoteza określa okoliczności w jakich moŜna stosować normę prawną.
Dyspozycja określa postępowanie do jakiego zobowiązany jest adresat normy prawnej, gdy
zajdą okoliczności określone w hipotezie.
Sankcja określa ujemne konsekwencje w przypadku zachowania się adresata normy w
sposób sprzeczny z jej dyspozycją. RozróŜnia się sankcje:
• karne, np. pozbawienia wolności, grzywny, konfiskaty mienia itp.;
• egzekucyjne, np. eksmisja lokatora z lokalu bezprawnie zajętego, egzekucja
komornika na majątku sprawcy szkody;
• niewaŜności czynności prawnej, np. niewaŜność czynności prawnej z osobą
umysłowo chorą, niewaŜność zawartego związku małŜeńskiego z osobą juŜ
wchodzącą w związek z inna osobą.
NORMY PRAWNE BEZWZGLĘDNIE I WZGLĘDNIE OBOWIĄZUJĄCE
Normy bezwzględnie obowiązujące muszą być bezwzględnie przestrzegane przez jej
adresatów, choćby było to niezgodne z ich interesem.
Normy względnie obowiązujące nie muszą być przestrzegane. Pozostawiają one
swobodę stronom zawierającym umowę. W przypadku sporu i braku szczegółowego zapisu w
umowie są przyjmuje zapis normy.
WARUNEK OBOWIĄZYWANIA AKTU NORMATYWNEGO
Warunkiem obowiązywania aktu normatywnego, zwłaszcza aktu wyŜszego stopnia, jest
jego opublikowanie w specjalnym urzędowym organie publikacyjnym. W Polsce nimi są:
• Dziennik Ustaw Rzeczpospolitej Polskiej (Dz.U.),
• Monitor Polski – Dziennik Urzędowy Rzeczpospolitej Polskiej (M.P.),
• dzienniki urzędowe ministerstw i centralnych organów administracji państwowej.
W Dziennikach Ustaw publikuje się:
• ustawy,
• rozporządzenia wykonawcze do ustawy,
• niektóre uchwały sejmu o doniosłym znaczeniu politycznym,
• umowy międzynarodowe,
• oświadczenia rządowe dotyczące umów międzynarodowych,
• obwieszczenia jednolitego tekstu ustawy, o sprostowaniach lub błędach w ustawie,
• obwieszczenia i uchwały trybunału konstytucyjnego o utracie mocy obowiązującej
przepisów prawnych lub w sprawie wykładni przepisów prawnych.
W Monitorze Polskim publikuje się:
• uchwały naczelnych organów państwowych, zasadniczo będące aktami
normatywnymi,
• zarządzenia centralnych organów administracji państwowej,
• zarządzenia Prezydenta R.P.,
• zarządzenia Prezesa Narodowego Banku Polskiego.
W dziennikach urzędowych ministerstw i centralnych organów administracji
państwowej publikuje się zarządzenia kierowane do organów niŜszego szczebla i
określonych grup społecznych.
WYKŁADNIA PRAWA
Niejednokrotnie powstają wątpliwości odnośnie znaczenia niektórych przepisów.
Wynikają one m.in. z:
1) błędów językowych popełnianych przy formułowaniu przepisów (uŜycie
wieloznacznych wyrazów i sformułowań, wadliwa budowa zdań, błędy
interpunkcyjne, itp.),
2) rozbieŜności między gramatycznym sformułowaniem normy prawnej, a celem dla
którego stworzono normę,
3) zmiany ustroju politycznego i systemu gospodarczego lub innymi waŜnymi zmianami
w stosunkach społecznych, które wymagają odmiennego rozumienia niektórych norm
prawnych,
4) ogólnego (abstrakcyjnego) charakteru norm prawnych mogący powodować
wątpliwości, czy norma odnosi się do konkretnego stanu faktycznego.
Wykładnia prawa pozwala na przezwycięŜenie tych wątpliwości.
Def. Wykładnią, czyli interpretacją prawa, jest zespół czynności zmierzających do
ustalenia właściwej treści norm prawnych, zawartych w przepisach.
Uwaga: Interpretacją (wykładnią) nie moŜna nadać normie treści sprzecznej z jej
wyraźnym brzmieniem!!!
W zaleŜności od organu dokonującego wykładni prawa wyróŜnia się wykładnię:
1) autentyczną,
2) legalną (oficjalną),
3) praktyczną (sądową),
4) doktrynalną (naukową).
Wykładnia autentyczna dokonywana jest przez ten sam organ, który wydał
interpretowany przepis. Np. minister, który wydał dany przepis, wyjaśnia wątpliwości
powstające przy stosowaniu jego rozporządzenia lub zarządzenia. Wykładnia autentyczna ma
charakter obowiązkowy i nie moŜna od niej odstąpić.
Wykładnia legalna dokonywana jest przez organ państwowy, któremu to zadanie
zostało powierzone w konstytucji. W Polsce jest to Trybunał Konstytucyjny.
Wykładnia praktyczna dokonywana jest przez organ państwowy stosujący prawo, a
więc organy administracji państwowej i sądy, szczególnie Sąd NajwyŜszy(SN). Wykładnie
Sadu NajwyŜszego dotyczą sposobu pojmowania norm prawnych i pozwalają na
ujednolicenie orzecznictwa sadów na terenie kraju. Wykładnia pozostałych sadów nie ma
charakteru obowiązującego. Sądy związane są jedynie wykładnią sadu wyŜszej instancji w
konkretnej sprawie. Najczęściej stosują się do niej w innych analogicznych sprawach, co
zapobiega uchyleniom wyroku.
Wykładnia doktrynalna (naukowa) dokonywana jest w naukowej literaturze prawniczej i
nie ma charakteru obowiązującego. Ma ona jednak istotne znaczenie pomocnicze dla organów
dokonujących interpretacji przepisów a takŜe w czasie zmian przepisów, przyczyniając się do
ukształtowania nowego prawa.
LUKI W PRAWIE
Zdarza się, Ŝe z całokształtu norm dotyczących danej dziedziny prawa wynika
wyraźnie, Ŝe jakieś stosunki społeczne nie są obojętne i powinny być uregulowane prawnie,
ale nie ma norm prawnych, które by je regulowały.
Luka w prawie jest „białą plamą” w pewnej dziedzinie prawa, pustką w miejscu, gdzie
przepisy powinny normować stosunki społeczne.
Przyczyną luk w prawie moŜe być:
• nienadąŜanie prawa za zmianami społecznymi,
• świadomie pozostawianie przez państwo luk w prawie, np. z braku doświadczenia w danej
dziedzinie, zwłaszcza skutków jakie te przepisy mogłyby powodować, a moŜe czasem
celowo dla załatwienia jakichś interesów przez określone osoby.
Organ wymiaru sprawiedliwości nie moŜe uchylić się od obowiązku rozstrzygnięcia sporu z
powodu istnienia luk w prawie. W tej sytuacji luki w prawie wypełnia się poprzez analogie:
• ustawowe,
• prawne.
Podstawą stosowania analogii ustawowej jest istnienie norm prawnych do innego
analogicznego stanu faktycznego. MoŜna przyjąć, ze ta sama racja, która przyświecała
ustawodawcy uregulowaniu danego stosunku społecznego jest do zaistniałego tak zbliŜony, Ŝe
skłoniłaby go analogicznego potraktowania.
W przypadku luk w uregulowaniach specyficznych spraw, które nie są podobne do
Ŝadnych innych sąd moŜe stworzyć przez siebie normę prawną wynikającą z ogólnych zasad
ustawodawstwa, czyli analogii z prawa. Taka analogia przeznaczona jest wyłącznie do
rozstrzygnięcia w danej sprawie. Stosuje się ją w prawie cywilnym, prawie pracy, prawie
administracyjnym i innych gałęziach prawa za wyjątkiem prawa karnego.
Uwaga: w prawie karnym stosowanie analogii jest niedopuszczalne.
KOLIZJE PRZEPISÓW PRAWNYCH
Kolizje przepisów prawnych występują, gdy stosunek prawny uregulowany jest
więcej niŜ jednym przepisem (zespołem przepisów), które wzajemnie się wykluczają.
Istnieje dwa rodzaje kolizji przepisów prawnych:
1) w czasie,
2) w przestrzeni.
Z kolizją w czasie spotykamy się gdy dwa przepisy wydane w róŜnym czasie regulują ten
sam stosunek społeczny. Dla zapobieŜenia takiej sytuacji w nowej ustawie powinny być
przepisy przejściowe zawierające zapisy terminów od kiedy nowe przepisy obowiązują. JeŜeli
brak jest takich terminów, przyjmuje się, Ŝe obowiązuje nowa ustawa. Ale prawo nie moŜe
działać wstecz, czyli do oceny danego czynu stosuje się przepisy, które obowiązywały w
momencie jego popełnienia.
Kolizja w przestrzeni występuje, gdy dany stosunek społeczny uregulowany jest przez
przepisy jednego systemu prawnego z przepisami innego systemu prawnego, np. innego
państwa.
JeŜeli występuje kolizja przepisów prawnych odnoszących się do tego samego zdarzenia
regulowanego przez dane państwo, to sądy zazwyczaj przyjmują zapis korzystniejszy dla
oskarŜonego.
STOSUNEK PRAWNY
Więzi miedzy ludźmi, a takŜe instytucjami, przedsiębiorstwami itd., nazywa się
stosunkami społecznymi. Natomiast stosunkiem prawnym jest stosunek społeczny
uregulowany przez prawo.
Osoby lub grupy osób (fizyczne lub prawne) uczestniczące w stosunku prawnym
nazywa się podmiotami lub stronami stosunku prawnego.
Osoba fizyczna – Ŝyjący człowiek.
Osobą prawną jest wyodrębniony jednostka, która zgodnie z obowiązującymi przepisami
moŜe występować jako samodzielny podmiot prawa cywilnego.
W kaŜdym stosunku prawnym uczestniczą co najmniej dwa podmioty. Podmiot
stosunku prawnego moŜe Ŝądać od drugiego podmiotu określonego zachowania i sam moŜe
wobec niego postępować w określony sposób.
ZDARZENIE PRAWNE
Zdarzeniem prawnym jest kaŜde zdarzenie pociągające za sobą powstanie,
zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego.
Zdarzeniem prawnym jest wszystko to, co powoduje nałoŜenie na podmiot prawa
(człowieka lub osobę prawną) tych obowiązków i praw, które są przewidziane w normie
prawnej. Zdarzenie prawne wywołuje zawsze określone skutki prawne.
Zdarzenia prawne mogą być legalne i sprzeczne z prawem, dokonywane celowo i
przypadkowe.
Przykłady:
• zawarcie umowy między stronami,
• narodziny dziecka,
• kradzieŜ,
• sporządzenie testamentu,
• wydanie wyroku (np. rozwodowego),
• odniesienie właścicielowi znalezionej rzeczy,
• śmierć człowieka.
STOSOWANIE PRAWA
Stosowanie prawa czasem jest mylone z przestrzeganiem prawa. Przez
przestrzeganie prawa naleŜy rozumieć takie postępowanie obywateli i organów państwa,
które jest zgodne z obowiązującymi przepisami.
Stosowanie prawa odbywa się w jednej z dwóch form:
1) ustalenie istnienia lub braku między stronami stosunku prawnego i sprecyzowanie jego
treści,
2) stworzenie, zniesienie lub zmiana miedzy stronami stosunku prawnego.
Ad. 1.
Sąd lub organ administracji państwowej (najczęściej na Ŝyczenie jednej ze stron)
autorytatywnie stwierdza, Ŝe między stronami istnieje lub nie istnieje stosunek prawny o
określonej treści i Ŝe w związku z tym strony maja wobec siebie takie to a takie praw i
obowiązki. Np. wyrok o zapłatę naleŜności.
W wyroku karnym skazującym sad stwierdza fakt popełnienia przestępstwa i w ten
sposób ustala istnienie stosunku prawnego między państwem a przestępcą i jednocześnie go
precyzuje, wymierza określoną karę, orzeka o kosztach procesu itd.
Ad.2.
Wskutek wydania przez organ państwowy aktu prawnego nie normatywnego (akt
administracyjny, orzeczenie sadowe) miedzy stronami powstaje nowy stosunek prawny, bądź
teŜ stosunek juŜ istniejący ulega likwidacji lub zmianie.
Przykład. Wyrok rozwodowy stwarza nową sytuację prawną małŜonków, gdyŜ zrywa łączący
ich dotąd stosunek prawny. Podobne skutki wywołuje orzeczenie sadu ustalające ojcostwo
dziecka pozamałŜeńskiego, rozwiązanie umowy, itp.
Analogiczny charakter ma większość aktów administracyjnych, np. wezwanie do odbycia
słuŜby wojskowej.
Proces stosowania praw moŜna podzielić na trzy etapy:
1) ustalenie stanu faktycznego,
2) wyszukanie (ustalenie) normy prawnej odnoszącej się do danego stanu (kwalifikacja
prawna),
3) wnioskowanie i wydanie decyzji (ustalenie prawnych konsekwencji jakie w danej
sytuacji wynikają dla stron z zastosowaniem odpowiedniej normy).
PODZIAŁ PRAWA NA GAŁĘZIE
W ramach gałęzi prawa stosowana jest jednolita metoda regulowania stosunków
społecznych. Najczęściej wyróŜnia się prawo:
• konstytucyjne – zespół norm regulujących podstawy ustroju państwa,
• administracyjne – zespół norm regulujących struktur® organów administracji oraz
stosunki prawne powstające w toku działalności tych organów,
• finansowe – zespół norm regulujących gromadzenie środków pienięŜnych przez państwo
oraz ich rozdział i wydatkowanie, a takŜe określających tryb działania
organów i instytucji finansowych,
• cywilne – zespół norm regulujących stosunki majątkowe i niektóre stosunki osobiste
miedzy równorzędnymi - w danej sprawie – podmiotami prawa,
• rodzinne - zespół norm regulujących osobiste i majątkowe stosunki między małŜonkami, a
takŜe dziećmi i krewnymi,
• pracy – zespół norm regulujących stosunki między pracodawcą i pracownikami,
• karne – zespół norm określających czyny które są przestępstwami, ustalających kary za te
przestępstwa oraz określających ogólne zasady odpowiedzialności karnej,
• procesowe: a) cywilne – zespół norm regulujących tryb rozstrzygania spraw cywilnych
przez sądy i inne organy,
b) karne – zespół norm regulujących tryb prowadzenia i rozstrzygania spraw
karnych przez organy wymiaru sprawiedliwości.
Istnieje teŜ miedzy innymi prawo:
• gospodarcze,
• o miarach,
• budowlane,
• o ruchu drogowym,
• autorskie i inne.
MoŜna równieŜ mówić o prawie technicznym lub inŜynierskim.