opr. fakirek@gmail.com 

 

Architektura miast cywilizacji Indusu 

 - głównie na przykładzie cywilizacji MohendŜo-Daro i Harappa; 

Mezopotamii i kultury mykeńskiej. 

 

Miasta cywilizacji Indusu. 

Miasta stworzone przez cywilizację Indusu zajmowały powierzchnię ok. 3 

km

2 

 powierzchni. Posiadały rozległe cytadele, oraz otoczone były fortyfikacjami. 

Cytadele  często  budowano  na  sztucznie  usypanych,  ceglanych  platformach. 

Brukowane ulice były zorientowane według kierunków świata oraz przecinały się 

pod  kątem  prostym.  Wszystko  to  sugeruje  planowość  całego  załoŜenia 

urbanistycznego,  co  w  świecie  zachodnim  znane  jest  dopiero  od  czasów 

rzymskich.  Potrafiono  takŜe  skutecznie  oddzielić  przestrzeń  prywatną  od 

publicznej  (dzięki  dziedzińcom  i  ogrodom)  oraz  strefę  handlu  od  mieszkalnej 

(wzdłuŜ  ulic  biegnących  południkowo  znajdowały  się  sklepy  i  warsztaty,  zaś 

równoleŜnikowo  -  domostwa).  W  niektórych  miastach  widoczne  jest  ponadto 

staranne rozplanowanie szerokości ulic. 

Prywatne  domostwa  były  najczęściej  dwupiętrowe,  kilkupokojowe 

(najbiedniejsze miały 1 pokój z osobną łazienką, w MohendŜo-Daro liczba pokoi 

wynosiła  2-20)  oraz  posiadały  malowane  lub  pokryte  kolorową  gliną  ściany. 

Podobnie  jak  wielopomieszczeniowe  budynki  uŜyteczności  publicznej  (w  tzw. 

cytadelach),  a  takŜe  warsztaty,  młyny,  spichlerze  i  magazyny  budowano  je  z 

drewna oraz kamieni, lecz głównie z cegieł suszonych na słońcu lub wypalanych 

w  piecach.  We  wszystkich  miastach  istniał  jednolity  system  wyrobu  cegieł,  w 

którym standard dla cegły stosowanej do budowy domów wynosił na ogół 7:14:28 

cm, zaś dla uŜywanej przy konstrukcjach ziemnych 10:20:40 cm. Jest to pierwsze 

w historii uŜycie wypalanych cegieł na tak wielką skalę. 

Skonstruowany z tego materiału skomplikowany system kanalizacyjny, na 

który składały się latryny, dreny i szamba, był podłączony do kaŜdego domostwa, 

zaś  ścieki  wyprowadzał  na  okoliczne  pola.  Wszystkie  domy  były  wyposaŜone  w 

osobne  łazienki  oraz  miały  dostęp  do  wody  pochodzącej  z  licznych  studni  (w 

MohendŜo-Daro  było  ich  ponad  700),  połoŜonych  na  terenie  konkretnych 

 

2 

 

domostw,  bądź  na  podwórzach  poszczególnych  sąsiedztw.  Istniały  takŜe  studnie 

dostępne  bezpośrednio  z  ulicy.  Licznie  odnajdywane,  często  uszczelnione 

bitumem  tzw.  baseny  (wykorzystywane  być  moŜe  jako  łaźnie  rytualne,  zbiorniki 

wody  pitnej  lub  nieczystości)  świadczą  ponadto,  iŜ  higiena  była  utrzymywana  w 

miastach na bardzo wysokim poziomie.  

 

Mezopotamia. 

Najstarsze  ślady  to  niewielkie  osady  złoŜone  z  glinianych  domów  na 

planie  koła.  W  tych  półziemiankach  odkryto  kamienne  podłogi  i  paleniska.  Z 

początkowym  okresem  neolitu  związana  jest  kultura  DŜarmo,  datowana  na 

siódme  tysiąclecie  p.n.e.  Odnaleziona  osada  złoŜona  była  z  glinianych  domów 

budowanych na planie prostokąta. Domy miały po kilka pomieszczeń i podwórze.  

Okres  szóstego  tysiąclecia  p.n.e.  to  stopniowy  rozwój  osadnictwa  na 

terenach  nizinnych.  Z  tych  czasów  pochodzą  trzy  kultury  rolnicze,  które 

budowały  domy  z  gliny  zmieszanej  z  sieczką  oraz  z  trzciny.  Część  domów 

zdobiona  była  malowanymi  pasami.  W  jednej  z  osad  odkryto  sklepienie  nad 

wejściem w formie łuku wykonanego z gliny.  

Najokazalsze  są  osady  kultury  Samarra.  Niektóre  z  nich  otaczały  rowy  i 

mury  obronne  wykonane  z  suszonej  cegły.  Część  zbudowanych  domów  miała 

plan  w  kształcie  litery  T.  W  jednej  z  osad  odkryto  pozostałości  świątyni 

zbudowanej na szczycie wzgórza otoczonego murem z gliny.  

Na przełomie piątego i szóstego tysiąclecia (kultura Ubajd) ludność nadal 

zamieszkiwała  domy  budowane  z  suszonej  cegły  i  ręcznie  lepiła  ceramiczne 

naczynia. W Eridu odnaleziono teŜ ślady budowli sakralnej wzniesionej na planie 

prostokąta.  

W  odnalezionych  pozostałościach  osad  natrafiono  takŜe  na  świątynie 

wznoszone  na  usypanych  z  ziemi  platformach,  licowanych  cegłą.  Świątynie  w 

planie prostokąta mają trzy pomieszczenia.  

W  połowie  czwartego  tysiąclecia  kultura  Ubajd  przekształciła  się  w 

kulturę  Uruk.  Końcowy  okres  kultury  Uruk  przypada  na  początek  rozwoju 

sumeryjskich miast-państw. 

 

 

3 

 

Wczesny Sumer 

ś

ycie  w  nich  skupione  było  wokół  kręgów  świątynnych  tzw.  zigguratów. 

Najstarsze  świątynie  tego  typu  miały  trójdzielne  wnętrza.  Budowle  wznoszone 

były  najczęściej  z  suszonej  cegły.  Ściany  świątyń  z  zewnątrz  zdobione  były 

lizenami  (Lizena  -  płaski,  pionowy  występ  w  murze  zewnętrznym.)  Wokół 

ś

wiątyń wznoszono mury zdobione mozaiką z ceramicznych stoŜków barwionych 

na kolor niebieski lub Ŝółtozielony. Badania archeologiczne doprowadziły teŜ do 

odkrycia  budowli  wzniesionych  z  płyt  gipsowych  lub  wapiennych.  W  miastach 

spotyka się dwa kręgi świątynne. Jeden z nich, to ziggurat poświęcony bogu nieba 

Anu,  drugi  to  świątynia  poświęcona  bogini  Inanie  (Nini-Zaza).  Ta  druga 

ś

wiątynia  wznoszona  była  na  innych  załoŜeniach.  Przypominała  ona  dom 

mieszkalny.  Pomieszczenia  otaczał  dziedziniec,  na  którym  umieszczono  święty 

kamień  –  betyl.  Sanktuarium  połączone  było  z  dziedzińcem  portykiem.  Na 

przeciwległym boku umieszczono pomieszczenia kapłanów. 

 

Okres staro sumeryjski. 

XXVIII  wiek  p.n.e.  -  powstają  pierwsze  pałace.  Najstarsze  pozostałości 

pałacu  odnaleziono  w  pobliŜu  miasta  Kisz  (Tell  al.-Uhaimir).  Jest  to  budowla 

złoŜona  z  dwóch  części  rozdzielonych  grubym  murem.  Starsza  z  nich,  to 

monumentalny dom mieszkalny na planie prostokąta z centralnym kwadratowym 

dziedzińcem.  Część  późniejsza,  to  teŜ  kilka  pomieszczeń  na  planie  prostokąta. 

Największe  z  nich  ma  salę  z  czterema  ceglanymi  kolumnami  i  dobudowany 

portyk.  Ozdobą  ścian  jest  fryz  przedstawiający  jeńców.  Miasta  tego  okresu  to 

skupiska  domów  mieszkalnych  sytuowanych  przy  wąskich,  krętych  ulicach. 

Domy  mieszkalne  wznoszone  na  południu  to  budowle  na  planie  prostokąta  z 

wewnętrznym 

dziedzińcem. 

Domy 

północy 

nie 

miały 

wewnętrznych 

dziedzińców.  Dzielnice  mieszkaniowe  zajmowały  około  1/3  powierzchni  miast. 

Kolejna trzecia część obszaru to ogrody i nekropole. Na pozostałej części miasta 

wznoszono  budowle  oficjalne.  Nad  nimi  górował  zigguart  z  niewielką  świątynią 

na  najwyŜszej  platformie.  Drugą,  większą  świątynię  budowano  najczęściej  w 

pobliŜu  wieŜy.  Wokół  stawiano  magazyny,  pomieszczenia  dla  kapłanów  itp.  Ta 

część  miasta  otaczana  była  murem.  Z  czasem  przekształciła  się  w  warownię. 

 

4 

 

Budowle  tego  okresu  wznoszono  najczęściej  z  cegły  suszonej  lub  wypalanej, 

czasem  z  kamienia.  Spoiwem  był  muł  albo  smoła.  Budowle  nie  naleŜały  to 

trwałych.  Przez  to  często  na  gruzach  poprzedniej,  po  zrównaniu  i  podwyŜszeniu 

platformy, stawiano kolejną świątynię. 

 

Okres akadyjski 

Około  2400  roku  p.n.e.  po  przejęciu  władzy  przez  Semitów,  sztuka  i 

kultura  sumeryjska  nadal  Ŝyła.  Akadowie  rozszerzyli  obszar  jej  oddziaływania 

oraz  podporządkowali  ją  swoim  pojęciom  estetycznym.  Pismo  Z  zachowanych 

zabytków  architektury  odnaleziono  dwie  świątynie  w  Esznunna  oraz  twierdzę 

Naramsina  w  Tell  Brak.  Świątynie  zbudowane  były  na  planie  prostokąta,  bez 

dziedzińców.  Przypominały  swoim  wyglądem  wcześniejsze  budowle  wznoszone 

w  północnej  części  kraju  (jednonawowe  z  przedsionkiem,  bez  dziedzińca 

wewnętrznego). Twierdza Naramsina zbudowana była na planie kwadratu o boku 

100,0  m.  Wewnątrz  mieściło  się  sześć  dziedzińców  i  wiele,  umieszczonych 

równolegle  do  siebie,  wąskich  pomieszczeń.  Budowla  otoczona  była  murem 

grubości  10,0  m.  Do  wnętrz  prowadziła  jedna  brama  umieszczona  pomiędzy 

dwoma wieŜami. Pierwszy dziedziniec był największy. Najprawdopodobniej było 

to  miejsce  postoju  zwierząt  i  karawan.  Otaczające  go  pomieszczenia  pełniły 

funkcje  magazynów.  Pozostałości  podobnej  twierdzy  znaleziono  w  Aszur  w 

północnej Mezopotamii. 

 

Renesans sumeryjski. 

Po  odrodzeniu  się  miasta-państwa  Lagasz  i  Ur    -  pod  panowaniem  króla 

Urnammu zostały odnowione stare budowle, powstały teŜ nowe. Miasta stały się 

bardziej  okazałe.  Domy  mieszkalne  często  budowane  były  jako  piętrowe, 

wyposaŜone w kanalizację i z dziedzińcami wyłoŜonymi cegłą. Nadal centralnym 

miejscem  kaŜdego  miasta  był  ziggurat.  Najlepiej  zachowana  budowla  tego  typu, 

wzniesiona za czasów Urnammu, znajduje się w Ur. Jest to świątynia poświęcona 

bogu  księŜyca  Nannie.  Zbudowano  ją  na  planie  prostokąta  o  wymiarach  43,0  x 

65,0  m.  Rdzeń  składał  się  z  cegły  suszonej  i  był  obłoŜony  wypalaną  cegłą.  Na 

najwyŜszym  tarasie  stała  mała  świątynia,  do  której  prowadziły  schody.  Tarasy 

 

5 

 

połączone były pochylniami. Pochylone ściany zdobione były niszami i lizenami. 

Na  pierwszy  taras  prowadziły  trzy  szerokie  ciągi  schodów  połączone  w 

przelotowej bramie. Zigguarty z czasem stawały się coraz wyŜsze. W świątyniach 

i  pałacach  tego  okresu  pojawiła  się  tendencja  do  zachowania  symetrii  i  amfilady 

pomiędzy  pomieszczeniami.  (Amfilada  -  szereg  pomieszczeń  połączonych  ze 

sobą  drzwiami  umieszczonymi  w  jednej  linii).  Po  raz  pierwszy  zaczęto  wznosić 

ś

wiątynie  dla  władców  pochowanych  w  podziemnych  grobowcach  pod  tymi 

ś

wiątyniami. 

 

Sztuka świata. t.1  Praca zbiorowa. Wydawnictwo Arkady 1989 r. 

 

Kultura Mykeńska 

Do  największych  odkrytych  zabytków  związanych  z  sztuką  mykeńską 

naleŜą  twierdze  w  Mykenach,  Pylos  i  Tirynsie.  Były  to  połoŜone  najczęściej  na 

pagórkach,  otoczone  potęŜnymi  murami  obronnymi  warownie  budowane  na 

planie zbliŜonym do prostokąta. Czas ich powstania i rozbudowy określany jest na 

wieki  XVI  –  XI  p.n.e.  Mury  obronne  stawiane  były  w  konstrukcji  murów 

cyklopowych 

(skonstruowany 

z 

wielkich, 

nie 

obrobionych 

kamieni 

dopasowanych  do  siebie  w  miarę  moŜliwości.  Luki  między  nimi  wypełnione  są 

ziemią  oraz  drobnymi  kamieniami).  Wąskie  wejścia  uniemoŜliwiały  wtargnięcie 

większej  ilości  osób  na  tereny  wewnętrzne,  a  tajemne  przejścia  stanowiły 

dodatkowe  zabezpieczenie  w  przypadku  oblęŜenia.  Do  wnętrza  prowadziła 

monumentalna brama (np. Lwia Brama w Mykenach). W porównaniu do pałaców 

kreteńskich zmniejszeniu uległ centralny dziedziniec. NajwaŜniejszym elementem 

stał  się  megaron  usytuowany  na  głównej  osi  załoŜenia  cytadeli.  Był  to 

jednoizbowy,  prostokątny  budynek  do  którego  wchodziło  się  przez  kolumnowy 

przedsionek  umieszczony  na  krótszej  ścianie..  Strop  megaronu  wsparty  był  na 

czterech  kolumnach,  pośrodku  umieszczano  palenisko  nad  którym  znajdował  się 

otwór 

w 

dachu 

do 

odprowadzenia 

dymu. 

Posadzki 

pomieszczeń 

reprezentacyjnych oraz megaronu zostały wyłoŜone kamiennymi płytami. 

Ś

ciany  cytadeli  w  Mykenach  i  Tirynsu  ozdobione  były  freskami  wykonanymi  w 

tej  samej  technice,  co  malowidła  odkryte  w  Knossos,  podobna  jest  paleta  barw  i 

 

6 

 

stroje kobiet, jednak tematyka jest inna. Sceny przedstawiają polowania, wymarsz 

oddziałów wojsk. 

Na terenie cytadeli znajdowały się takŜe wydzielone pomieszczenia dla królowej, 

łazienki, 

kapliczki, 

archiwa 

z 

tabliczkami, 

magazyny, 

pomieszczenia 

gospodarcze. 

 

   Sztuka świata, t. 2 Wydawnictwo Arkady 1990 r. 

   K. Michałowski, Jak Grecy tworzyli sztukę. Wiedza Powszechna 1970 r.