1 

 

POJĘCIA PODSTAWOWE. WEWNĘTRZNE GRANICE EUROPY  

 
 

I. POJĘCIA PODSTAWOWE  
CYWILIZACJA  –  obszar,  grupa,  okres  odznaczający  się  wspólnymi  cechami  stylu  życia,  myślenia  i 
odczuwania. Czynniki wyróżniające cywilizację: 



 

wspólnota religijna 



 

wspólnota ideologiczna 



 

przynależnośd do określonego porządku  



 

wspólny system pisma 



 

język 



 

pewne wyróżniki technologii  



 

kultura rolna  



 

sposób odżywania  



 

zgodnośd gustów artystycznych  

 
CYWILIZACJA  –  proces  zbiorczego  wyróżnienia  się  ze  świata  uważanego  za  dziki,  barbarzyoski  lub 
prymitywny  (społeczeostwa  oceniane  jako  takie,  które  osiągnęły  poziom  samookreślenia  nazywane 
są cywilizowanymi) 
 
CYWILIZACJA  –  pewien  typ  zależności,  relacja  człowieka  ze  środowiskiem  naturalnym, 
przekształconym wskutek impulsu cywilizacyjnego tak, by zaspokajało jego potrzeby  
 
CYWILIZACJA  –  przestrzeo,  w  której  społeczeostwa  kształtują  swe  kultury  z  wykorzystaniem  tego 
samego systemu wartości; przestrzeo, w której ludzie określają swoją przynależnośd cywilizacyjną  – 
czyli zdolnośd i gotowośd do identyfikowania się ponad (chod nie poza) własną kulturą; przestrzeo, w 
której  ludzie  danego  społeczeostwa  mogą  i  potrafią  to  dziedzictwo  wspólnych  wartości  przyjąd, 
przechowad  (odtworzyd).  Cywilizacja  jest  budowaniem  formy  społecznej  dla  wspólnego  systemu 
wartości  
 
II. EUROPA  
Mit  o Europie  –  porwanie księżniczki fenickiej  Europy z plaży leżącej  obecnie w  południowej części 
Libanu przez Zeusa, który zamienił się w byka. Przez morskie fale uciekł z nią na Kretę, gdzie spłodził z 
nią  dwóch  synów,  m.in.  Minosa,  legendarnego  króla  Krety.  Od  jego  imienia  została  nazwana 
cywilizacja kreteosko-minojska, uważana za początek cywilizacji europejskiej (zachodniej) 
 
Europa – greckie euros: „ciemna woda” – w tym znaczeniu mogło byd użyte przez Homera i Herodota  
 
Europa  –  znaczenie  semantyczne  –  w  języku  fenickim  Ereb:  miejsce,  gdzie  zachodzi  słooce,  czyli 
zachód.  Kreta  leży  w  prostej  linii  na  zachód  od  Libanu.  Czyli  zachód  to  dla  Fenicjan  paostwo 
kreteoskie, jedyna wówczas potęga morska zdolna do konkurowania z ich cywilizacją.  
 
Europa w pojęciu geograficznym: 



 

od zachodu: Przylądek Roca w Portugalii  



 

od wschodu: Góry Ural  



 

od północy: Przylądek Północny (Nordkyn w Norwegii) 



 

od południa: Przylądek Matapan na koocu greckiego Peloponezu  

linie te przecinają się w okolicach Radomia  
 
III. WEWNĘTRZNE GRANICE EUROPY  
1. Ereb, granica cywilizacji Grecji klasycznej: 

2 

 



 

granica sentymentalna  



 

najstarsza granica cywilizacji Zachodu  



 

granica greckiego antyku, jako czynnik sprawczy cywilizacji zachodniej: 

  nauka i filozofia 
  literatura i sztuka  
  myśl polityczna  
  koncepcja prawa  
 
2. Limes rzymski: 



 

linia granic tożsama z granicą uprawy winorośli  



 

limes  –  w  starożytności    określenie  linii  rzymskich  obozów  wojskowych,  strzegących  imperium 
przed najazdami barbarzyoskimi  



 

biegła: 

  u ujścia Renu do Morza Północnego  
  w kierunku południowym wzdłuż rzeki Ren  
  przez górny bieg Dunaju, dalej z jego biegiem  
  do ujścia Dunaju do Morza Czarnego  



 

w  świadomości  starożytnej  limes  to  synonim  rozgraniczenia  tego,  co  cywilizowane,  od  tego  co 
barbarzyoskie  



 

dzisiaj – nieuświadomiona granica między Europą Zachodnią a Wschodnią  



 

to najstarszy ślad po linii dzielącej Europę  



 

upadek cesarstwa rzymskiego 476 r. n.e.: 

  w  VI  stuleciu  –  restauracja  bizantyjska  (znaczna  częśd  Italii  pod  wpływem  wschodniej  części 

imperium) 

  inwazja arabska – południowa Sycylia, Pireneje na zachodzie  
  agresywnośd  Wikingów  –  z  kręgu  oddziaływania  cywilizacji  łacioskiej  zostały  wyłączone  Wyspy 

Brytyjskie  



 

odbudowa pozycji Europy: 

  Germanie – Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego  
  chrystianizacja  do  kooca  pierwszego  tysiąclecia  objęła  całą  resztą  Europy  (przesunięcie  limes  z 

Renu i Dunaju nad Niemen i Bug) 

 
3. Granica systemów prawa: 



 

rozdziela kontynent europejski od Wysp Brytyjskich  



 

Irlandia i Wielka Brytania – tzw. prawo zwyczajowe  



 

Europa kontynentalna – strefa prawa rzymskiego  



 

podstawa zróżnicowania struktur politycznych i siły opinii publicznej  



 

przyczyna: 

  najazdy  germaoskich  Sasów,  Anglów  i  Duoczyków  przyniosły  zwyczajowe  prawa  Germanów  z 

Północy, w których podstawową rolę spełniał wiec  



 

oddolne kształtowanie prawa  



 

jeden  z  czynników  sprawczych  anglosaskiej  rewolucji  przemysłowej  i  szybszych  postępów 

demokracji  



 

dwa systemy niemożliwe do połączenia  

 
4. Rosja  



 

odmiennośd od cywilizacji łacioskiej: 

  wchłonięcie mongolskich obyczajów politycznych i zasad funkcjonowania elit  



 

odmiennośd od prawosławnego południa Europy  



 

bizantyjska tradycja: 

  zwierzchnośd władzy 

3 

 

  przekonanie o9 nadrzędności władzy świeckiej wobec religii i hierarchii cerkwi prawosławnej  
 
5. Granica zachodniego chrześcijaostwa: 



 

jedną z podstawowych cech cywilizacji europejskiej jest zachodnia odmiana chrześcijaostwa  



 

początek 1054 – odłączenie się Kościoła wschodniego od jurysdykcji biskupa Rzymu  



 

prawosławie – wiara prawdziwa, ortodoksyjna  



 

granica  między  chrześcijaostwem  zachodniego  i wschodniego  typu  jest  jedną  z najważniejszych 

cech różniącą cywilizację zachodniej od wschodniej (tam, gdzie zaczyna się prawosławie, kooczy 
się Europa) 



 

biegnie: 

  wzdłuż wschodnich granic Finlandii i krajów bałtyckich, Polski, Słowacji, Węgier i Chorwacji  
 
6. Europejska granica z Islamem 



 

praktycznie dotyczy jedynie Bałkanów: 

  Bośnia i Hercegowina 
  Albania 
  Kosowo 
  Północno-zachodnia częśd Macedonii  



 

Islam europejski jest bardziej racjonalny i zachodni  



 

Jedno z najważniejszych rozgraniczeo między Europą i cywilizacją zachodnią a resztą świata  



 

ma fundamentalny charakter  

 
7. Granica otomaoska  



 

oddziela od Europy jej częśd bałkaoską  



 

istota Bałkanów: 

  ślad panowania tureckiego  
  w czasach rzymskich większą ich częśd była składową Imperium Romanum  
  po upadku Rzymu stały się częścią cywilizacyjną późniejszego prawosławia (niechęd do zachodu i 

wszystkiego co łacioskie) 

  XV  stulecie  –  inwazja  muzułmaoska  Turków  (granica  dochodziła  do  Wiednia,  Siedmiogrodu  i 

Podola) 



 

Granica  otomaoska  stanowi  granicę  między  Europą  a  bałkaoskim  prawosławiem  oraz  między 

prawosławiem bałkaoskim a prawosławiem rosyjskim  

 
8. Granica wtórnej paoszczyzny (Łaba): 



 

Łaba: 

  początek biegu w Republice Czeskiej; ujście: Hamburg 



 

pojawia się w XVI wieku jako granica kontynentalnego podziału pracy 



 

ten podział stworzył wspólną europejską przestrzeo gospodarczą (od Atlantyku po Ural) 



 

czynniki tworzące ten podział: 

  różnice w liczbie ludności i gęstości zaludnienia przy jednakowej wydajności związanej z tą samą 

techniką uprawy roli (trójpolówka) 

  ludny Zachód – niedobory żywności; rzadziej zaludniony Wschód – nadwyżki żywności  



 

na  zachód  szło  zboże,  bydło,  ,wyroby  leśne  i  solone  śledzie  –  na  wschód  –  artykuły  trwałego 

użytku  



 

spadek cen zboża nie zmienił tego podziału – poszukiwanie zmniejszenia kosztów i opłacalności 

eksportu zboża poprzez paoszczyznę i eksploatację chłopów  

 
9. Granica urbanizacji i chłopskiego rolnictwa  



 

cecha europejskości – przewaga nurtu miejskiego (produkcja rzemieślnicza usługi, handel) 



 

wyróżnik starożytnej Grecji na tle innych regionów Morza Śródziemnego  

4 

 



 

poziom  urbanizacji  starożytnego  Rzymu  (%)  osiągnięty  został  dopiero  na  początku  angielskiej 
rewolucji przemysłowej  



 

podział: 

  farmerski zachód o wydajnej produkcji rolniczej  
  Europa chłopska – praca ręczna, brak edukacji, niska wydajnośd, anachroniczna obyczajowośd  



 

granica wolności gospodarczych: 

  inne  rozumienie  przywództwa  (zachód:  lider  –  prowadzący;  lead  –  prowadzid;  wschód: 

przywództwo – wódz, a nie prowadzący) 

  największa wolnośd gospodarcza – prawo zwyczajowe  
  rozgraniczenie geograficzne podobne do poprzednich granic  
 
10. Żelazna kurtyna, industrializacja  



 

obecnie najwyraźniej dzieląca Europę Zachodnią od Wschodniej  



 

przed wojną biegła wzdłuż granicy czeskiej (granica industrializacji) 



 

granica między biedą a bogactwem – następstwo XIX –wiecznej industrializacji: 

  od zachodu wschodnie rubieże Hiszpanii  
  od  wschodu  granica  carskiej  Rosji  (na  zachód  od  tej  granicy:  zwiększenie  zaludnienia, 

koncentracja ludności w miastach) 



 

granica dawnej industrializacji oddziela „starą” UE od nowych paostw (na terenie Polski – dawna 

granica zaboru pruskiego) 

 

STAROŻYTNA GRECJA  

 
Czynniki, które miały wpływ na rozwój starożytnej Grecji: 
1.  Klimat – słoneczny, zróżnicowany w zależności od pór roku; 
2.  Morze  Egejskie  –  jego  wyspy  i  cieśniny  stanowiły  idealną  szkołę  dla  dwiczących  się  w  swojej 

sztuce żeglarzy, adeptów handlu i przyszłych kolonizatorów  

3.  Bliskośd starych, ukształtowanych już cywilizacji – ich zdobycze można było importowad i dalej 

rozwijad  

 
I. Ramy chronologiczne  



 

epoka prehistoryczna – koncentrowała się na Krecie i Mykenach, trwała do XII w. p.n.e. 



 

tzw. epoka heroiczna – jej kulminacją była wojna trojaoska (upadek Troi 1184 p.n.e.) 



 

wieki  ciemne  –  epoka  słabo  udokumentowana  zarówno  pod  względem  źródeł  pisanych,  jak  i 
wykopaliskach archeologicznych  



 

złoty wiek greckich paostw-miast – VIII – IV wiek p.n.e.: 

  koniec  okresu  archaicznego  i  początek  epoki  historycznych  zapisów  liczy  się  od  1  olimpiady  – 

tradycyjna data 776 r. p.n.e.  

  środkowy okres największego rozkwitu Grecji – V w. p.n.e. – 338 p.n.e. (zmuszenie Greków do 

poddania się Macedooczykom) 

 
Wojny  perskie,  wojna  peloponeska  (431-404  r.  p.n.e.)  i  jej  największe  osiągnięcia  (Maraton  490; 
Termopile, Salamina 480) przyniosły Grekom trwałe poczucie własnej tożsamości. W wolnej Helladzie 
widziano „Wspaniały Zachód”, „Krainę Wolności”, „ojczyznę piękna i mądrości”. Wschód był siedzibą 
niewolnictwa, brutalności i ignorancji.  
 
II. Organizacja ustrojowo-społeczna  
1. Polis – oryginalna forma ustrojowa, paostwowa w starożytnej Grecji  



 

małe paostewko, w ramach którego łatwo było utrzymad spokój i bezpieczeostwo  



 

greckie polis były od siebie niezależne, samodzielne ekonomicznie, terytorialnie i politycznie  



 

specyficzny model sprawowania władzy: 

5 

 

  wspólnota obywateli rządzących się zgodnie z regułami przez nich samych ustanawianymi  
  brak osobnego aparatu władzy (nie było zawodowych urzędników) 
  brak armii (wszyscy obywatele teoretycznie byli żołnierzami)  
  brak policji 
  funkcjonowanie  polis  zakładało,  ze  obywatele  będą  kolejno  znajdowali  się  w  pozycji  ludzi 

słuchających poleceo i tych, którzy przez pewien czas będą je wydawad  

  zgromadzenie  wszystkich  obywateli  wybierało  urzędników,  podejmowało  decyzje  o  finansach  i 

sposobie  czczenia  bogów,  określało  stosunki  z  sąsiadami  zgromadzenie  wypowiadało  wojnę  i 
zawierało pokój  

2. Struktury społeczne: 



 

niewolnictwo  elementem  powszechnym  (ale  nie  stanowiło  fundamentu  wszystkich  instytucji 
społecznych i gospodarczych) 



 

społecznośd  dzieliła  się  na  niewolników,  „cudzoziemców”  na  stałe  mieszkających  w  polis 
(metojków) i obywateli  



 

niewolnicy traktowani byli jak ruchomy dobytek  



 

wyzwoleni  niewolnicy  automatycznie  uzyskiwali  status  metojków,  którzy  płacili  podatki  i  byli 
powoływani do służby wojskowej  



 

obywatele mieli lprawo posiadania ziemi oraz obowiązek odbywania służby wojskowej  

3. Organizacja polityczna  



 

bardzo różnorodna i zmieniająca się w czasie  



 

początkowo monarchie  



 

następnie ustrój arystokracji rodowej: 

  do arystokracji należała znaczna częśd ziemi uprawnej; oni też piastowali urzędy  
  utrzymywali przewagę ekonomiczną  



 

z czasem (od VII w. p.n.e.) tendencja do poszerzania się kręgu arystokracji (związana z szybkim 
rozwojem gospodarczym i awansem nowych rodów) 



 

z czasem, w niektórych polis ustrój stawał się coraz bardziej demokratyczny  

4. Ateny – demokracja ateoska  



 

w czasach archaicznych rządy arystokracji rodowej (eupatrydzi – dobrze urodzeni) 



 

kodyfikacja prawa Drakona (621-620): 

  ograniczenie samowoli arystokracji  
  bardzo surowe prawo, kale obowiązujące wszystkich  



 

reformy Solona (594-593) – miały charakter reform ustrojowych i politycznych: 

  zniesienie obciążeo dłużnych 
  zakaz sprzedaży obywateli w niewolę za długi  
  podział  społeczeostwa  na  cztery  klasy  majątkowe  (dwie  pierwsze  miały  prawo  do  pełnienia 

wyższych urzędów) 

  wszyscy mieli te same podstawowe prawa: 

1)  wolnośd osobistą  
2)  równośd wobec prawa  
3)  prawo do wolności słowa i wypowiedzi  

  wszyscy mogli uczestniczyd w zgromadzeniu ludowym i wybierad urzędników  
  klasa najbogatsza musiała świadczyd paostwu liturgię (utrzymywad na swój koszt okręty wojenne, 

organizowad święta religijne itp.) 

  powołał do życia Radę Czterystu i niezawisły sąd przysięgłych (6000 sędziów losowanych spośród 

obywateli  powyżej  30  roku  życia  przydzielanych  w  mniejszych  grupach  do  poszczególnych 
trybunów  



 

dalsza demokratyzacja – reformy Kleistenesa (509-507): 

  podział  obywateli  na  3,  tritti  –  3  trittie  tworzyły  fylę  wyborczą,  która  wyłaniała  swoich 

przedstawicieli, z których losowano 50 bulentów, członków Rady Pięciuset  

  na czele armii stali stratedzy pochodzący z wyboru  

6 

 

  decyzje o polityce paostwa i wyborze urzędników podejmowało Zgromadzenie Ludowe  



 

największy rozkwit demokracji – panowanie Peryklesa (495-429): 

  wprowadził płace paostwowe dla członków Rady Pięciuset i sędziów, umożliwiając tym samym 

biednym obywatelom pełniejszy udział w życiu politycznym  

5. Wielka Kolonizacja (VIII – VII w. p.n.e.); przyczyny: 



 

głód  ziemi,  który  występował  w  mało  urodzajnej  Grecji  właściwej;  w  koloniach  nad  Morzem 

Czarnym czy Italii ziemia była daleko żyźniejsza; 



 

brak wielu surowców mineralnych niezbędnych do rozwoju rzemiosła; docierały one do Hellenów 

drogą handlową (korzystniej jednak było przynajmniej częśd szlaków handlowych mied w swoim 
rękach i nie dzielid się zyskami z obcymi) 



 

chęd  posiadania  własnych  faktorii  handlowych  w  dalekich  krajach  i  eksportowania  z  Grecji 

towarów, z których słynęła – ceramiki, wina i oliwy – w zamian za żywnośd, produkty rzemiosła, 
niewolników itp. 



 

przyrost demograficzny w polis Grecji właściwej 



 

nierówny podział własności ziemi uprawnej  



 

napięcia  społeczne  wewnątrz  polis  –  niezadowoleni  i  niewidzący  dla  siebie  perspektyw  mogli 

szukad  szczęścia  w  koloniach,  a  wpływowa  arystokracja  rządząca  w  tym  czasie  w  polis  miała 
możliwośd pozbywania się niepożądanego „elementu” społecznego  

 
III. Religia  



 

świat był „jednym wielkim miastem bogów i ludzi” 



 

brak diabła, ciemnych potęg, grzechu – brak pożywki dla najgłębszych lęków ludzkiej duszy  



 

największa wada ludzka: hybris – arogancka dusza; kara za nią: nemezis – gniew bogów  



 

mity,  wyrocznie,  formy  kultu  tworzyły  obraz  świata,  w  którym  odwaga,  przedsiębiorczośd 
(poskramiana poczuciem smaku) przynosiły nagrodę w postaci zdrowia i fortuny  



 

powszechna rywalizacja łącząca pobożnośd z rywalizacją  

 
IV. Osiągnięcia  
1. Filozofia  



 

„umiłowanie mądrości”, czyli Grecja filozofia powstała w opozycji do konwencjonalnych postaw 
religijnych  



 

Sokrates  (469-399  p.n.e.)  –  metoda  zadawania wnikliwych  pytao  w  celu  weryfikacji  leżących  u 
podstaw wiedzy założeo  –  podstawa wszystkich późniejszych systemów  racjonalnego myślenia; 
„życie nie poddawane badaniom nie jest warte, aby je przeżyd”, „wiem, że nic nie wiem” 



 

Platon    (429-347  p.n.e.)  –  uczeo  Sokratesa;  założyciel  Akademii Platooskiej;  twórca  pierwszych 
utopii, fundamentalnych teorii form i nieśmiertelności, kosmologii, krytyki wiedzy, analizy pojęcia 
miłości (wpływ na myśl filozoficzną wszystkich późniejszych epok) 



 

Arystoteles  (384-322  p.n.e.)  –  uczeo  Platona;  wraz  z  Platonem  stworzył  podwaliny  większości 
gałęzi  filozofii  spekulatywnej  i  filozofii  przyrody;  twórca  encyklopedycznych  prac  obejmujących 
metafizykę, etykę, politykę, krytykę literatury, logikę, fizykę, biologię i astronomię 

 
2. Literatura 



 

Stworzenie poezji epickiej (Homer – połowa VIII w. p.n.e.) czerpiącej z tradycji ustnego przekazu  



 

życie w ośrodkach miejskich sprzyjało rozwojowi sztuki pisma (które dotarło do Grecji w VIII w. 
p.n.e.) 



 

najwięksi twórcy elegii: Hezjod (ok. 700 r. p.n.e.), Kallinos z Efezu (po 690 p.n.e.), Ksenofanes z 
Kolofonu  (ok.  570-480  p.n.e.);  twórcy  liryki:  Safona  (ur.  612  p.n.e.),  Pindar  (518-438  p.n.e.), 
Anakreont  (ok.  530  p.n.e.),  Symonides  z  Keos  (556-468  p.n.e.);  stali  się  oni  inspiracją  dla 
niezliczonych rzesz naśladowców i tłumaczy od Wergiliusza po Szekspira  

 
 

7 

 

3. Dramat  



 

początek: ceremonie związane z obchodami świąt religijnych  



 

pojęcie tragedii (gr. Tragedia: „pieśo kozła”) wiązało się początkowo z rytualną ofiarą  



 

pierwsze dramaty wystawiano w Atenach podczas igrzysk ku czci Dionizosa  



 

stylizowany  dialog między aktorami i chórem był środkiem wyrazu  najstraszliwszych konfliktów 
psychicznych i duchowych zmagao  



 

najwybitniejsi  twórcy:  Ajschylos  (525-456  p.n.e.),  Sofokles  (496-406  p.n.e.), Eurypides  (480-406 
p.n.e.);  najsłynniejsze  dzieła:  „Siedmiu  przeciw  Tebom”,  „Oresteja”,  „Prometeusz  skowany”, 
„Król Edyp”, „elektra”, „Antygona”, „Media”, „Fedra” – są grane do dziś  



 

przemieszane mity i legendy stały się podwalinami światowej literatury  

 
4. Komedia  



 

wyśmiewały wszystkich: od filozofów po polityków  



 

Arystofanes (450-385 p.n.e.) – najwybitniejszy twórca  



 

Rycerze, Ptaki, Chmury, Osy, Żaby – dzieła grane do dziś  

 
Greckie piśmiennictwo tworzy zaczątek humanistycznej tradycji Europy  
 
5. Sztuka  



 

rzeźba  –  pozostawanie  pod  silnym  wpływem  motywów  duchowych  i  religijnych  –  zwracanie 
szczególnej  uwagi  na  ciało  ludzkie  i  przedstawianie  „poruszenia  duszy”  poprzez  obserwację 
sposobu, w jaki wewnętrzne uczucia człowieka odbijają się w ruchu jego ciała  

  twórcy: Fidiasz (ok. 490-415 p.n.e.), Praksyteles (szczyt kariery ok. 350 p.n.e.): Hermes z Olimpii, 

Afrodyta z Kniodos 

  inne dzieła: Apollin Belwederski, Afrodyta z Milos  



 

architektura – „sprawnośd techniczna w służbie wrażliwości” 

  pięd  spośród  siedmiu  cudów  antycznego  świata  (lista  sporządzona  w  II  w.  p.n.e.)  stanowiły 

arcydzieła  greckiej  architektury  (posąg  Zeusa  w  Olimpii,  trzecia  świątynia  Artemidy  w  Efezie, 
mauzoleum w Halikarnasie, Kolos Rodyjski, latarnia morska na wyspie Faras) 
 

6. Nauka  



 

była  częścią  filozofii ogólnej  –  większośd  filozofów  zajmowała  się  zarówno  naukami  fizycznymi, 
jak i spekulatywnymi  



 

Tales z Miletu (ok. 636-546 p.n.e.) 

  wszystko, co istnieje, pochodzi z wody  
  zmierzył poziom fali powodziowej na Nilu, odległości między statkami, wysokośd gór  
  przewidywał zadmienia Słooca,  
  stworzył podstawy geometrii wprowadzając szereg pojęd (średnica to odcinek, który dzieli okrąg 

na  połowy,  trójkąt  równoramienny  to  taki  w  którym  dwa  kąty  przy  podstawie  są  równe,  dwie 
linie przecinające się tworzą równe co do miary kąty przeciwległe, kąt wpisany w półokrąg jest 
kątem prostym, trójkąt jest określony, jeżeli dana jest jego podstawa i kąty przy podstawie)  



 

Heraklit z Efezu (szczyt działalności 500 p.n.e.) 

  wszystko, co istnieje podlega nieustannym przemianom i rozpadowi 
  wszelka zmiana jest wynikiem nieuchronnego zderzenia przeciwności (dialektyka) 
  podstawa nauk historycznych: idea zmiany zachodzącej w czasie praz idea przyczynowości  



 

Empedokles z Akragas (483-423 p.n.e) 

  filozof, lekarz, poeta  
  świat materialny zbudowany jest z czterech elementów: ognia, ziemi, powietrza i wody 
  elementy  te  bezustannie  rozdzielają  się  i  łączą  ze  sobą  pod  wpływem  ciągłych  stresów,  które 

niosą ze sobą życie wypełnione miłością i walką  



 

Demokryt z Abdery (460-361 p.n.e.) 

8 

 

  wszelka materia powstaje w wyniku przypadkowych zderzeo maleokich cząsteczek nazywanych 

przez niego atoma (grec. niepodzielny) 



 

Hipokrates z Kos (460-377 p.n.e.) 

  wyodrębnił medycynę z obszaru religii i magii czyniąc z niej samodzielną dyscyplinę  
  był autorem traktatów nt. zdrowia publicznego, higieny, opieki nad chorymi i chirurgii  
  wiele  terminów  wprowadzonych  przez  niego  używanych  jest  do  dzisiaj  (rak,  diagnosis 

(rozpoznanie), prognosis (rokowanie), thearapia (leczenie), epidemia) 



 

Eudoksos z Knidos (ok. 350 p.n.e.) 

  nauczał o ruchach planet wokół Słooca  
  wynalazca zegara słonecznego  
  obliczanie objętości brył i pól figur geometrycznych metodą wyczerpywania  



 

Arystoteles  

  autor rozpraw z dziedziny fizyki i biologii  
  jego klasyfikacja gatunków zwierząt stanowi fundament zoologii w jej obecnym kształcie  



 

Teofrast z Eresos (370-288 p.n.e.) 

  uczeo Arystotelesa  
  zastosował metodę jego klasyfikacji gatunków do botaniki  
  traktat „Charaktery” to pierwsze dzieło z zakresu psychologii analitycznej  



 

Pitagoras z Samos (572-497 p.n.e.) 

  dokonał klasyfikacji osiągnięd poprzedników z dziedziny matematyki  
  prekursor teorii liczb  
  tworzenie o kwadracie przeciwprostokątnej w trójkącie prostokątnym  
  opracował matematyczne podstawy zasady harmonii w muzyce  



 

Euklides z Aleksandrii (ok. 300 p.n.e.) 

  jego  „Elementy”  utrzymywały  swoje  niezachwianą  pozycję  w  świecie  matematyki  dłużej  niż 

jakiekolwiek inne dzieło  

  chciał znaleźd trwałe (matematyczne) dowody dla całej ludzkiej wiedzy  



 

Eratostenes z Cyreny (276-196 p.n.e.) 

  oszacował średnicę Ziemi, myląc się o mniej więcej niż 1%, odraz odległośd Słooca i Księżyca od 

Ziemi  

  zaproponował prowadzenie roku przestępnego, czyli jednego dodatkowego dnia w kalendarzu 
  podał sposób znajdowania liczb pierwszych  



 

Archimedes z Syrakuz (287-212 p.n.e.) 

  wynalazca pompy ślimakowej do piętrzenia wody  
  zaprojektował katapulty i haki, dzięki którym odparto ostateczny atak Rzymian podczas oblężenia 

Syrakuz  

  stworzył podwaliny hydrostatyki  
  prawo Archimedesa pozwala łatwo wyliczyd objętośd ciał  
  mierzenie koła, obliczenie stosunku obwodu koła do średnicy (liczba pi) 
 
7. Filozofia moralna  



 

zmodyfikowała tradycyjną wykładnię religii  



 

Sceptycy (Pyrron z Elidy 365-275 p.n.e.) 

  nie istnieje nic, o czym dałoby się uzyskad pewną wiedzę 
  jedynym celem człowieka powinno byd poszukiwanie cnoty  
  celem sceptyka jest niezakłócony spokój wobec przypuszczeo, a wobec rzeczy mu narzuconych 

umiarkowane ich doznawanie 



 

Cynicy (Diogenes z Synopy 412-323 p.n.e.) 

  wyzwolenie się od własnych pożądao jest cnotą  
  stan doskonałej obojętności jest równoważny prawdziwej cnocie  
  abnegacja swoich osobistych potrzeb, czyli pogarda dla ziemskich wygód  

9 

 

  oderwanie się i lekceważenie tradycji, wszelkich struktur społecznych i powszechnie przyjętych 

obyczajów 



 

Epikurejczycy (Epikur z Samos 341-270 p.n.e) 

  ludzie  powinni  oddawad  się  pogoni  za  szczęściem,  uwolniwszy  się  od  strachu  przed  śmiercią  i 

przed bogami  

  droga do szczęścia prowadzi do przez pracę nad sobą, spokój i wyrzeczenie  



 

Stoicy (Zenon z Kition 335-263 p.n.e.) 

  nad ludzkimi namiętnościami powinien panowad rozsądek  
  jedyną wartością jest dążenie do cnoty  
  osiąganie  szczęścia  przez  wewnętrzną  dyscyplinę  moralną,  sumienne  spełnianie  tych 

obowiązków,  które  spadają  na  nas  naturalną  koleją  rzeczy,  oraz  odcięcie  swoich  emocji  od 
zdarzeo  zewnętrznych,  czyli  utrzymywania  stanu  spokojnego  szczęścia  niezależnie  od 
zewnętrznych warunków 

  budowanie w sobie odporności na ból i cierpienie poprzez poczucie obowiązku i pełen dyscypliny 

autotrening  

 
V. Klasyfikacja ustrojów politycznych wg Arystotelesa  
 

Kto/jak rządzi 

Ustrój 

pozytywny 

Ustrój 

negatywny 

Jednostka  

Niewielka grupa  

Wszyscy obywatele  

Monarchia  

Arystokracja  

Demokracja  

Tyrania  

Oligarchia  

Ochlokracja  



 

monarchia  (grec.  monos  –  jeden,  jedyny;  arche  –  zwierzchnośd,  władza)  –  władza  jednostki, 
władza królewska  



 

tyrania  (grec.  tyrannos  –  pan,  wszechwładny,  tyran)  –  władza  jednostki  nieuprawnionej  do 
władania, władającej dzięki przemocy; nie zawsze oceniana negatywnie  



 

arystokracja (grec. aristos – najlepszy; kratos – władza, panowanie) – władza najlepszych, grupy 
starszyzny rodowej, przedstawicieli starych, znakomitych rodów  



 

oligarchia  (grec.  oligoi  –  nieliczni;  arche  –  zwierzchnośd,  władza)  –  rządy  nielicznych, 
nieuprawnionych  do  sprawowania  władzy,  narzucających  swą  zwierzchnośd  innym  siłą  lub 
podstępem  



 

demokracja  (grec.  demos  –  lud;  kratos  –  władza,  panowanie)  –  władza  ludu,  ustrój,  w  którym 
wpływ na rządy i dostęp do urzędów mają wszyscy pełnoprawni obywatele  



 

ochlokracja  (grec.  ochlos  –  tłum,  motłoch;  kratos  –  władza,  panowanie)  –  władza  tłumu  lub 
motłochu;  ustrój,  w  którym  wpływ  na  rządy  mają  wszyscy,  niezależnie  od  urodzenia  i 
przynależności obywatelskiej  

 
VI. Cechy paostwa greckiego  



 

ograniczenie terytorialne, z silnie zaznaczonym centrum 



 

spójnośd etniczna 



 

suwerennośd obywatelska (zwłaszcza w porównaniu do wschodnich despotii) 



 

ustanowienie sądowej władzy ludu  



 

duże znaczenie praw jednostkowych  



 

szerokie wykorzystywanie niewolnictwa w budowie stabilności ekonomicznej  
 

STAROŻYTNY RZYM  

 

I. Cechy  



 

spójnośd, której nie miała Grecja, ani inne cywilizacje (starożytne i nowożytne) 



 

wynikała ona z czynników fizycznych, organizacyjnych i psychologicznych: 

10 

 

  więzy  fizyczne  tworzyła  sied  garnizonów  wojskowych  rozmieszczonych  we  wszystkich 

prowincjach oraz sied brukowanych dróg, którymi były połączone z Rzymem  

  więzy organizacyjne opierały się na powszechnie obowiązujących zasadach prawa i administracji, 

które tworzyła armia urzędników działająca na całym obszarze cesarstwa  

  więzy  psychologiczne  –  strach  i  kara,  czyli  niezachwiana  pewnośd,  że  wszyscy  i  wszystko,  co 

stanowi zagrożenie dla władzy Rzymu, zostanie całkowicie unicestwione  



 

odmiennośd ścieżki rozwoju od starożytnej Grecji: 

  Grecja  powstała  jako  konglomerat  kilkunastu  odrębnych  miast;  Rzym  od  początku  był  jednym 

organizmem  

  Grecja  rozrastała  się  wzdłuż  żeglownych  szlaków  Morza  Śródziemnego;  Rzym  rozszerzał  swoje 

granice w wyniku terytorialnych podbojów  

  sprawą najważniejszą dla Rzymian była organizacja, eksploatacja i obrona własnego terytorium  



 

warunki  naturalne  stworzyły  konieczne  dla  osiadłego  życia  umiejętności  (własnośd  ziemska, 
gospodarka  lądowa,  administracja  terytorialna,  odpowiednie  struktury  społeczne)  –  z  tych 
umiejętności wyrósł rzymski geniusz organizacji wojskowej i sprawnego zarządzania  



 

z  głębokiego  przywiązania  do  ziemi  i  poczucia  stabilizacji,  jakie  stwarza  rolnicza  egzystencja, 
zrodziły się cnoty Rzymian: 

  gravitas – poczucie odpowiedzialności  
  pietas – przywiązanie do rodziny i kraju  
  iustita – poczucie istnienia naturalnego porządku rzeczy  



 

wyjątkowe  osiągnięcia  i  trwałe  dziedzictwo:  prawo,  organizacja  wojskowa,  administracja, 
inżynieria  

 
II. Chronologia  



 

powstanie: 753 p.n.e. 



 

przeniesienie stolicy do Konstantynopola: 330 n.e. 



 

podział cesarstwa na Zachodnie i Wschodnie (Teodozjusz Wielki): 395 n.e. 



 

upadek cesarstwa zachodniego (najazd barbarzyoców, splądrowanie Rzymu): 476 n.e. 



 

upadek Konstantynopola (cesarstwa wschodniego) w wyniku najazdu tureckiego: 1453  



 

historię polityczną starożytnego Rzymu zwyczajowo dzieli się na trzy etapy:  

  królestwo  
  republika 
  cesarstwo  
 
1. Królestwo  



 

ramy czasowe: 753-509 p.n.e. 



 

rządzone przez królów etruskich  



 

w  szczytowym  okresie  swojego  rozwoju,  dzięki  sojuszowi  z  Kartaginą  panowało  nad  zachodnią 
częścią Morza Śródziemnego  



 

za panowania Tarkwiniusza Starego powstał w Rzymie potężny system ścieków wybudowany w 
systemie robót publicznych  



 

było zdominowane przez potężniejszych od siebie sąsiadów (zwłaszcza Etrusków) 



 

cywilizacja etruska wywarła ogromny wpływ na Rzym, który zapożyczył od nich: 

  przepisy procedury sądowej  
  alfabet 
  sztukę budowania świątyo  
  realizm w rzeźbie i malarstwie  
  wróżbiarstwo  



 

organizacja paostwa: 

  na  czele  paostwa  stał  król  (rex,  dosłownie  kierownik),  który  miał  pełnię  władzy  wojskowej, 

sądowniczej i religijnej  

11 

 

  monarcha wybierany był przez zgromadzenie  
  w przypadku śmierci króla, władza przechodziła w ręce senatu, który powoływał jego zastępcę 

(na 5 dni, po kolejnych 5 dniach wybierano kolejnego następcę) 

  następcy  sprawowali  władzę  do  momentu  wybrania  nowego  króla  i  zatwierdzenia  go  przez 

zgromadzenie  kurialne  –  zabieg  ten  miał  na  celu  uniknięcie  uzurpacji  i  nieprawnego  przejęcia 
władzy w paostwie  

  jako  organ  doradczy  obok  króla  działał  senat,  czyli  zgromadzenie  starszych  (najstarsi 

przedstawiciele rodów) 

  istniało  również  zgromadzenie  kurialne,  składające  się  z  dorosłych  mężczyzn,  którego  główną 

funkcją było uznawanie nowego władcy 

  jako organ władzy wykonawczej działało zgromadzenie ludowe (obejmujące rody rzymskie) 
  wszystkie uchwały zgromadzenia wymagały zatwierdzenia senatu  
  pod koniec monarchii pojawiły się nowe urzędy w postaci: kapłanów, dowódcy jazdy, prefekta 

miasta, kolegium sędziów śledczych do spraw zdrady stanu, sędziów do spraw kryminalnych  

 
2. Republika  



 

rany czasowe: 509 p.n.e. – 31 n.e.  



 

panowała kolejnym etapom rozwoju miasta – od prowincjonalnej egzystencji po panowanie nad 
całym basenem Morza Śródziemnego  



 

epoka bezustannych podbojów: 

  opanowanie bezpośrednich sąsiadów (V w. p.n.e.) 
  zniszczenie Kartaginy (wojny punickie: I – 264-241; II – 218-201; III – 149-146) 
  podbój przedalpejskiej Galii (241-190 p.n.e.) 
  podbój Iberii i znacznych obszarów Afryki Północnej (201 p.n.e.) 
  podbój Macedonii wraz ze śródlądową Grecją (146 p.n.e.) 
  podbój królestwa Azji Mniejszej (67-61 p.n.e.) 
  podbój Syrii, Palestyny (64 p.n.e.) 
 
3. Cesarstwo  



 

ramy czasowe: 31 p.n.e. – 476 n.e. 



 

dzieli się na dwa okresy: pryncypat i dominant  

3.1. Pryncypat  



 

ustrój ukształtowany przez Oktawiusza Augusta (bratanka Cezara) 



 

cesarz skupiał władzę przy pozorach zachowania instytucji republikaoskich  



 

cesarz przejmował kolejno tytuły: 

  prokonsula  (komendanta  nad  wszystkich  wojskami  w  Galii,  Hiszpanii,  Syrii,  co  czyniło  go 

całkowicie niezależnym od Senatu, który sprawował kontrolę nad prowincjami nie obsadzonymi 
wojskiem) 

  Augusta – mąż opatrzności  
  konsula (+ prokonsul – kumulacja urzędów) 
  trybuna (prawo zwoływania senatu i zgromadzeo ludowych; prawo veta do ich uchwał) 
  najwyższego kapłana  
  ojca ojczyzny  
  prawo przedstawiania kandydatów na najwyższe urzędy 
  zaopatrywanie w zboże (Rzymu i Italii) 
  nadzorowanie dróg 



 

do  pełnienia tych  funkcji  cesarz  delegował  specjalnych,  mianowanych  przez  siebie  urzędników, 
noszących tytuł prefekta  



 

cesarz posiadał wyłącznośd dowództwa nad wojskiem  



 

w  gestii  senatu  pozostał  zarząd  starymi,  zromanizowanymi  prowincjami  oraz  skarbem 
paostwowym  

12 

 



 

słabośd: prawo nie dziedziczenia władzy z ojca na syna (przyczyna wstrząsów, wojen domowych, 
intryg itp.) 

3.2. Dominat 



 

zrywał z pozorami republiki i przekazywał pełnię władzy cesarzowi  



 

formalnie ustanowiony za panowania Dioklecjana i kontynuowany przez Konstantyna Wielkiego  



 

cesarz nie pierwszym obywatelem, ale władcą absolutnym  



 

senat stracił swoje znaczenie  



 

wprowadzenie systemu tetrarchii (rządy czterech): 

  wyznaczenie  współrządcy  z  tytułem  augusta  –  zarząd  nad  zachodnią  częścią  paostwa:  ten 

wyznaczał zastępcę, który po zrzeknięciu się władzy tego pierwszego obejmowałby rządy (i tak w 
kółko) 



 

powołanie nowych urzędów: 

  marszałka dworu cesarskiego  
  naczelnika skarbu cesarskiego  
  zarządcy majątków cesarskich  
  naczelnika gwardii cesarskiej  
  naczelnika kancelarii cesarskiej  



 

podział wojska na graniczne i lotne (konnica) 



 

oddzielenie władzy cywilnej od wojskowej  

 
III. Republika – organizacja polityczno-administracyjna  



 

władza podzielona była między lud, senat i urzędników  



 

najwyższą  władzę  prawodawczą  i  sądowniczą  sprawował  lud  i  wykonywał  ją  poprzez 
skomplikowany system zgromadzeo ludowych  



 

najwyższą władzę polityczną i administracyjną sprawował senat (ten urząd odgrywał przewodnią 
rolę w paostwie) 



 

władzę  wykonawczą  sprawowali  urzędnicy  tworzący  magistraturę  o  ograniczonych 
kompetencjach i kadencji  

 
1. Senat  



 

ciało ustawodawcze i wykonawcze  



 

kadencja trwała 5 lat  



 

członkowie wybierani byli spośród dorosłych mężczyzn pochodzących z najbardziej wpływowych i 
najznamienitszych rodzin patrycjuszy z tzw. rodów senatorskich  



 

w senacie mogli zasiadad obywatele rzymscy o nienagannej opinii, będący w wieku powyżej 45 
lat i posiadający odpowiednio wysoki majątek  



 

stanowisko senatora było dożywotnie  



 

wyboru senatorów dokonywali konsulowie 



 

senatorowie m.in.: 

  przydzielali namiestnikom prowincje  
  zarządzali budżetem republiki 
  wypowiadali wojny i zawierali pokój 
  stanowili prawo  
  sądzili członków rodzin senatorskich  
  przeprowadzali wybory urzędników  
 
2. Zgromadzenia ludowe  



 

najwyższa władza prawodawcza i sądownicza  

2.1. Zgromadzenie kurialne  



 

zebranie patrycjuszy  



 

zwoływane przez konsulów, pretorów, dyktatorów 

13 

 



 

uprawnienia: 

  wybór króla (za czasów królestwa) i wyższych urzędników  
  zatwierdzanie lub odrzucanie wyroku dot. zdrady stanu  
  rozpatrywanie odwołao od decyzji urzędników  
  sprawy wojny i pokoju 
  ogłaszanie przejścia władzy ojcowskiej na innego członka rodziny 
  decyzje o usunięciu członka z kurii 
2.2. Zgromadzenie trybusowe 



 

składało się z obywateli podzielonych wg dzielnicy zamieszkania  



 

zwoływane przez wyższych urzędników: konsula, pretora, edyla kurulnego, trybuna ludowego  



 

uprawnienia: 

  opracowywanie projektów ustaw przedstawianych przez trybunów ludowych  
  wybór trybunów ludowych, wojskowych, edyla, kwestora i niższych urzędników  
  uchwały zgromadzenia od 287 p.n.e. miały moc powszechnie obowiązującą, które nie wymagały 

zatwierdzenia senatu 

2.3. Zgromadzenie centralne  



 

wspólne zebranie patrycjuszy i plebejuszy  



 

początkowo rozstrzygało kwestie militarne  



 

zwoływane przez urzędników  



 

z czasem przejęło rolę zarezerwowaną dla zgromadzeo kurialnych: 

  elekcja głównych urzędników  
  nadawanie imperium (prawa dowodzenia dowódcom wojsk) 
  zatwierdzanie praw 
  podejmowanie decyzji w sprawie wojny i pokoju  
FORMALNIE:  wysokich  urzędników  mianowały  publiczne  zgromadzenia,  a  wysocy  urzędnicy 
mianowali senat 
PRAKTYKA:  senatorzy  kierowali  działaniem  wszystkich  innych  instytucji;  kto  miał  przewagę  w 
senacie, ten rządził republiką  
 
3. Urzędnicy  
3.1. Konsul  



 

najwyższy urzędnik  



 

wybierany przez zgromadzenie centralne na roczną kadencję  



 

posiadali najwyższą władzę wojskowo-religijną na terenie miasta  



 

uprawnienia: 

  kontrolowanie działalności wszystkich urzędników  
  zwoływanie posiedzeo senatu i zgromadzeo ludowych  
  nadzorowanie wykonywania uchwał  
  przeprowadzanie wyborów innych urzędników  
  przyjmowanie obcych poselstw  
3.2. Pretor 



 

wyższy urzędnik mający tzw. władzę mniejszą 



 

stworzony w celu wydzielenia władzy sądowniczej spod władzy konsula  



 

sprawował sądy w sprawach cywilnych i karnych oraz strzegł porządku w mieście 



 

miał  prawo  wydawania  edyktów,  które  ustalały  sposoby  postępowania  w  sprawach 
niedostatecznie jasno uregulowanych przez ustawy (prawo zwyczajowe) 



 

mianował prefektów  

3.3. Kwestor  



 

był pierwszym urzędem w karierze urzędnika  



 

urząd dawał miejsce w senacie  



 

wybierani przez zgromadzenie trybusowe na roczną kadencję  

14 

 



 

funkcje: 

  nadzór nad kasą paostwową  
  gromadzenie i rozdział pieniędzy  
  zbieranie podatków  
  zarządzanie kasą wojskową  
3.4. Cenzor  



 

jeden z ważniejszych urzędów w paostwie  



 

wybierani na zgromadzeniu centralnym  



 

kadencja 5-letnia bez prawa ponownego wyboru  



 

uprawnienia: 

  sporządzanie spisu obywateli i ich majątków  
  ustalanie listy senatorów na następną kadencję  
  kontrolowanie wydatków paostwa hacele publiczne  
  określanie kosztów wojen i rozbudowy armii  
  czuwanie nad moralnością obywateli  
  pozbawianie praw politycznych  
3.5. Edyl  



 

wybierany przez trybunów ludowych na zgromadzeniach trybusowych  



 

funkcje: 

  nadzorowanie porządku i bezpieczeostwa  
  kontrola prac publicznych  
  zaopatrywanie miasta w żywnośd  
  ustalanie cen  
  urządzanie igrzysk na zlecenie senatu  
  karanie grzywnami wykroczeo  
3.6. Trybun ludowy  



 

ochrona obywateli, głównie plebejuszy przed dominacją patrycjuszy w senacie  



 

wybierani przez zgromadzenie trybusowe (plebejskie) na roczną kadencję  



 

mógł nim zostad tylko plebejusz  



 

uprawnienia: 

  ingerencja w czynności urzędników (oprócz dyktatora i cenzora) 
  zwoływanie zgromadzenia trybusowego  
  sądownictwo w sprawach politycznych  
  zgłaszanie weta przeciw wnioskom senatu (od tego czasu uchwały senatu stały się opiniodawcze 

a nie obowiązujące) 



 

z czasem urząd trybuna ludowego zyskiwał coraz większą władzę  

3.7. Dyktator rzymski  



 

urzędnik nadzwyczajny  



 

sprawował przez 6 miesięcy władzę absolutną w czasach kryzysów (wojna, wewnętrzne rewolty) 



 

mianowany przez konsulów na polecenie senatu  

 
4. Struktura społeczna  
4.1. Patrycjusze (patres – ojciec) 



 

uprzywilejowana warstwa społeczna  



 

posiadali pełne prawa polityczne i do pewnego momentu wyłącznośd na obejmowanie urzędów  



 

rodzinne klany patrycjuszy kontrolowały rozdział ziemi  



 

z czasem przywileje patrycjuszy uległy ograniczeniu  

4.2. Plebejusze 



 

pozostała częśd wolnego społeczeostwa  



 

z czasem uzyskali prawo współdecydowania o losach republiki  

4.3. Niewolnicy  

15 

 



 

można nim było zostad przez urodzenie, jako jeniec lub zdobycz wojenna, sprzedaż przez własną 
rodzinę lub długi  



 

wyzwoleocy cesarscy zostawali nawet wysokimi urzędnikami paostwowymi  

 
5. Prawo  



 

prawo paostwowe – regulowało stosunki między obywatelami  



 

prawo międzynarodowe  



 

konglomerat zwyczajów i praktyk przyjmowanych na mocy procedury prawnej 



 

źródła prawa: 

  ustawy uchwalane na zgromadzeniach ludowych  
  uchwały senatu 
  edykty – ustanawiane przez pretorów  



 

prawo XII tablic: fundament idei równości wobec prawa, czyli przepisów obowiązujących w tym 
samym stopniu wszystkich obywateli (449 p.n.e.) 

 
IV. Istota: 



 

bardzo  ważne  więzy  krwi:  absolutne  prawo  ojców  do  decydowania  o  wszystkich  członkach 
rodziny było podstawą rzymskiego prawa rodzinnego  



 

życie polityczne i religijne były ze sobą ściśle powiązane  



 

podejmowanie wszelkich decyzji towarzyszyło odczytywanie odpowiednich przepowiedni  



 

silnie podkreślane autorytetu rodziny i lokalnych organów władzy  



 

ludzie  mieli  wpojone  poczucie  obywatelskiej  odpowiedzialności,  świadomośd  wymogów  służby 
wojskowej i poszanowania prawa  



 

rotacja urzędników wymagała ożywionej kampanii i znacznej inicjatywy  

 

BARBARZYOCY – EUROPEJSKIE GENY  

 
 

Barbarzyostwo  –  każdy  etap  rozwoju  społecznego,  który  nie  osiągnął  wyższej,  stałej  organizacji 
paostwowej, miejskiej i terytorialnej.  
 
Barbarzyostwo – kultura plemienna przeciwstawna do kultury miasta 
 
Barbarzyostwo  -  społeczeostwo oparte na zasadzie pokrewieostwa  a nie na zasadzie obywatelstwa 
czy absolutnego autorytetu paostwa;  
 
Wspólne cechy ludów barbarzyoskich: 



 

człowiek jako częśd swojej macierzystej wspólnoty: krewniaczej, sąsiedzkiej, plemiennej 



 

brak indywidualizacji pojęd winy i moralności  



 

instytucje wiecowe  



 

całkowity brak władzy królewskiej  



 

brak  administracyjnych  środków  przymusu  –  istnienie  przymusu  kolektywnego  (zemsta 
znieważonej wspólnoty na „czarnej owcy”) 



 

zemsta (spalenie domu – wykluczenie ze społeczności) musiała byd proklamowana jednomyślnie 
by uniknąd łaocucha wzajemnych gwałtów  
 

I. Plemiona indoeuropejskie, które ukształtowały Europę  
1. Celtowie  



 

stanowili awangardę Indoeuropejczyków na równinie północnej  



 

przypisuje się im zasługę rozpowszechnienia technik obróbki żelaza  



 

posiadanie żelaznej broni pozwoliło im na potężną ekspansję  

16 

 



 

podbili wszystkie ludy zamieszkałe między Atlantykiem i Morzem Czarnym  



 

zakładali najdalej wysunięte osiedla w sercu Azji Mniejszej i na Ukrainie; cała Europa środkowa 
(dolina Renu, Rodanu, górnej Łaby, Padu i Dniestru) była w ich posiadaniu przed pokonaniem ich 
przez Cesarstwo Rzymskie  



 

w  VIII  w.  p.n.e.    zakooczyli  inwazję  przybrzeżnych  wysp,  która  dała  początek  powstaniu  Wysp 
„Brytyjskich” 



 

założyli trwałe twierdze na dalekim północnym zachodzie: na tzw. celtyckim obrzeżu Brytanii – w 
Irlandii, zachodniej Szkocji, Walii i Kornwalii  



 

za  czasów  panowania  Celtów  (V-IV  w.  p.n.e.)  po  raz  pierwszy  w  historii  większą  częśd  Europy 
kontynentalnej  jednoczy  wspólna  kultura  (kultura  lateoska):  występowała  jedna  rasa  panująca, 
mówiąca  tym  samym  językiem,  reprezentująca  ten  sam  typ  organizacji  społecznej,  te  same 
obyczaje i sposób życia  



 

kultura celtycka nie wpływała głębiej na życie poddanych ludów; nie zastąpiła również w sposób 
całkowity  dawniejszych  lokalnych  tradycji  kulturowych;  była  jedynie  kulturą  wodzów  i 
wojowników  



 

wyjątek: kraoce zachodnie (Irlandia), gdzie Celtowie mieli woje trwałe twierdze i posiadłości nie 
niepokojone przez najeźdźców – ich kultura przeniknęła całe społeczeostwo  



 

wywarli jednak wpływ na język Germanów (sfera gospodarki, prawo-społeczna) 



 

ludy europejskie zawdzięczają Celtom wejście w epokę żelaza, poznanie hutnictwa i kowalstwa, 
udoskonalenie garncarstwa i wprowadzenie żaren obrotowych. 

 
2. Germanowie  



 

stanowili najliczniejszy element wśród barbarzyoców epoki rzymskiej  



 

zamieszkiwali tereny Skandynawii, Jutlandii i części Niemiec;  



 

dzielą się na trzy grupy: 
1.  grupa  skandynawska  –  z  niej  wywodzą  się  późniejsi  Duoczycy,  Szwedzi,  Norwegowie  i 

Islandczycy  

2.  grupa  zachodniogermaoska  –  przodkowie  późniejszych  Holendrów,  Flamandów,  Anglików, 

nizinnych Szkotów i po części Francuzów  

3.  grupa wschodniogermaoska – zamieszkiwała tereny położone na wschód od Łaby 



 

od czasów epoki brązu prowadzili handel ze światem śródziemnomorskim; 



 

przejmowali od rzymian metody rolnictwa (z uprawą winorośli łącznie) 



 

klany  były  łączone  więzami  pokrewieostwa,  a  rządy  sprawowano,  opierając  się  na 
demokratycznych zgromadzeniach wojowników; we wczesnym średniowieczu zaczęto wybierad 
wojskowych  naczelników  wywodzących  się  z  najznakomitszego  rodu  (stanowisko  nie  było 
dziedziczne; wódz sprawował władzę dożywotnio) 

 
3. Słowianie  



 

ich prehistoria jest słabiej udokumentowana, ponieważ mieli mniej kontaktów z cesarstwem  



 

przypisuje  się  im  zasługę  stworzenia  charakterystycznej  instytucji  społecznej  zwanej  ZADRUGĄ, 
czyli  wspólnoty  rodzinnej,  w  której  wszyscy  krewni  głowy  rodu  żyli  pod  jednym  dachem,  w 
surowej patriarchalnej dyscyplinie 



 

wiele słów związanych z religią (bóg, raj) – wyrazy pochodzenia sarmacko-iraoskiego; 



 

hipotezy dotyczące pochodzenia nazwy Słowianie: 
1.  według  Aleksa  Donskiego  określenie  Słowianie  jest  słowem  pochodzenia  rdzennie 

słowiaoskiego i wzięło się od słowackiego słowa słoboda (wolnośd)  

2.  według  kolejnej  określenie  Słowianie  jest  słowem  pochodzenia  rdzennie  słowiaoskiego  i 

wzięło się od “słowa”. Słowianie - byliby to zatem ludzie „znający słowa", potrafiący mówid, 
w  odróżnieniu  od  innych  ludów,  z  którymi  Słowianie  się  zetknęli,  a  którzy  posługiwali  się 
niezrozumiałym  dla  nich  językiem  (por.  Niemcy  –  „niemi”,  ludzie,  którzy  nie  mówią 

17 

 

(zrozumiałym  językiem)).  Potwierdza  to  tezę,  że  ukształtowanie  się  etnicznej  świadomości 
Słowian nastąpiło w momencie zetknięcia się ich z innymi ludami 

3.  wywód od "słowa" zdecydowanie odrzucił Aleksander Brückner twierdząc, że źródłem są gr. 

sklavenoi i łac. sclavus, przy czym nazwą tą obejmowano tylko te plemiona słowiaoskie, które 
graniczyły z ziemiami cesarstwa rzymskiego, co później objęło całą Słowiaoszczyznę. Wtórnie 
nazwa ta (ze względu na dużą liczbę słowiaoskich braoców w Rzymie) została utożsamiona ze 
słowem  „niewolnik”.  Teorii  tej  przeczy  fakt,  że  Słowianie  pojawili  się  na  kartach  historii  w 
momencie,  kiedy  łacina  klasyczna  zniknęła  z  użycia,  a  łacina  średniowieczna,  która  była  w 
użyciu słowem "Slavus" określała paoszczyźnianego chłopa 

4.  kolejna  teoria  mówi  o  obcej  etymologii  tego  wyrazu,  prawdopodobnie  celtyckiego  lub 

germaoskiego pochodzenia. Badacze J. Peisker i H. Łowmiaoski określali pochodzenie nazwy 
Słowian od “slovy” - czyli błota. Tłumaczyli to upodobaniem naszych przodków do wilgotnych 
terenów. W tej kwestii nie ma jednak jednoznacznego wyjaśnienia 

 
4. Ludy bałtyckie (Bałtowie) 



 

żyły jeszcze w większej izolacji od Słowian 



 

należały  do  nich:  plemiona  pruskie  mieszkające  na  wschód  od  delty  Wisły;  Litwini  w  dolinie 
Niemna, Łotysze mieszkający w zachodniej części dorzecza Dźwiny  



 

rozkwit  cywilizacji  Bałtów  nastąpił  w  okresie  II-IV  w.  dzięki  rozwojowi  handlu  z  Cesarstwem 
Rzymskim;  upadek  cesarstwa  i  przejęcie  handlu  morskiego  przez  Wikingów  przyczynił  się  do 
kryzysu i spadku znaczenia Bałtów  

 
II. Wędrówki ludów  



 

stanowiły potężny proces historyczny, który z perspektywy cesarstwa rzymskiego nazywany był 
„inwazją barbarzyoców” 



 

objęły przeważającą częśd Półwyspu Europejskiego; trwały przez całe pierwsze tysiąclecie nowej 
ery 



 

podstawowe fakty na temat tego procesu pochodzą jedynie ze źródeł rzymskich;  



 

uczestniczyły w niej trzy podstawowe typy ludności: 
1.  osiadli mieszkaocy miast i wiejskich posiadłości imperium rzymskiego  
2.  plemiona barbarzyoskie utrzymujące się z prymitywnego rolnictwa i pasterstwa  
3.  nomadzi  



 

większośd ludności żyjącej poza granicami imperium była w ciągłym ruchu 



 

poszczególne  plemiona  i  federacje  plemion,  małe  i  duże,  nieprzerwanie  poszukiwały  lepszych 
terytoriów  



 

tempo  migracji  zwiększały  nieurodzaj  i  głód  albo  gwałtowna  inwazja  podróżujących  konno 
nomadów (ludów  koczowniczych); w tym ostatnim przypadku plemiona, które od dziesięcioleci 
lub nawet stuleci zamieszkiwały te same tereny, nagle przenosiły się w inne miejsce  



 

ten  ciągły  ruch  wpływał  na  płynny  charakter  układów  plemiennych  wśród  wędrujących  ludów 
oraz chaotyczny charakter migracji  



 

barbarzyocy nie przemieszczali się w poszukiwaniu przyjemności i przygody – szukali miejsca, w 
którym mogliby zapuścid korzenie 



 

wywarły  głęboki  wpływ  na  etniczną  i  językową  strukturę  półwyspu:  w  kilku  krajach  całkowicie 
zmienił się skład etniczny ludności a na niektórych obszarach ludnośd wzbogaciła się o zupełnie 
nowe  elementy;  w  roku  600/700,  w  odróżnieniu  od  roku  400  w  którym  mieszkaocy  półwyspu 
dzielili  się  wyraźnie  na  „Rzymian”  i  „barbarzyoców”,  zamieszkiwała  go  już  o  wiele  bardziej 
złożona  mieszanina  na  wpół  zbarbaryzowanych  byłych  Rzymian  i  na  wpół  zromanizowanych 
byłych barbarzyoców 

 
 
 

18 

 

1. Przyczyny: 



 

zmiany klimatyczne (wielka susza) w Azji oraz przegrana w walkach z Chinami pchnęła plemiona 
Hunów  do  wędrówki  na Zachód,  na tereny  Europy; w  poszukiwaniu  odpowiednich  terenów  do 
wypasu zwierząt  



 

terenami tymi była Nizina Europejska, otwarta od wschodu w sposób naturalny na inwazję  



 

plemiona  europejskie  uciekając  przed  ich  inwazją  i  okrucieostwem  przesuwały  się  w  kierunku 
cesarskiego limes napierając na jego granice  



 

wewnętrzna słabośd Cesarstwa Rzymskiego  

2. Przebieg: 



 

rok  375,  nad  Morzem  czarnym 

Hunowie

  poskromili  Ostrogotów,  z  kolei  Wizygotów  zmusili  do 

osiedlenia się w bezpiecznych granicach Imperium Rzymskiego 



 

rok  378, 

Wizygoci

  po  splądrowaniu  posiadłości  Półwyspu  Bałkaoskiego,  pokonali  nad 

Adrianopolem 

legiony

 armii rzymskiej  



 

rok  406,  początek  zasiedlania  przez  plemiona  germaoskie  (Wandalów,  Burgundów,  Sasów, 
Franków itd.), a później także przez plemiona słowiaoskie, granic rzymskiego cesarstwa  



 

kontynuacja procesu: 

Wandalowie

, Swebowie i Alanowie zasiedlają Hiszpanię  



 

rok  410,  zdobycie  Rzymu  przez  Wizygotów,  spustoszenie  i  splądrowanie  miasta,  powstanie 
paostwa wizygockiego na terenie Galii Południowej, a po zajęciu wspomnianych terenów przez 
Franków w  początkach VI stulecia, przeniesienie ośrodka dyspozycyjnego 

plemienia

  Wizygotów 

do Hiszpanii  



 

połowa V stulecia, Brytania zostaje podporządkowana plemionom Anglów, Sasów oraz Jutów  



 

koniec V wieku, Italia staje się własnością Ostrogotów, a następnie Longobardów  



 

VI-VII  stulecie,  w  Europie  pojawiają  się  azjatyccy 

Awarowie

,  wkraczają  oni  do  Cesarstwa 

Bizantyjskiego, a tym samym umożliwiają plemionom słowiaoskim kolonizację Bałkanów 



 

powstrzymanie interwencji węgierskiej w X wieku, przez paostwo niemieckie, uchodzi za ostatnią 
w dziejach wędrówkę ludów 

3. Skutki: 



 

upadek cesarstwa zachodniorzymskiego  



 

powstanie nowych paostw na gruzach cesarstwa; niektóre z nich stały się kolebką nowoczesnych 
paostw narodowych  



 

Ostrogoci – Italia 



 

Wizygoci – Hiszpania 



 

Frankowe – Galia 



 

Anglowie i Sasi – Brytania 



 

Wandalowie – Afryka Północna 



 

umocnienienie się feudalizmu jako dominującego ustroju politycznego w nowych paostwach  



 

umocnienie chrześcijaostwa jako ośrodka i krzewiciela kultury klasycznej  



 

zapoczątkowanie  kulturalnego  i  rasowego  przemieszania  barbarzyoców,  w  szczególności 
Germanów z jednej strony, a społeczeostwa cesarstwa rzymskiego z drugiej, co spowodowało, że 
kultura wszystkich zachodnich ludów stawała się, w różnym stopniu, rzymsko-germaoska  



 

wzrost znaczenia cesarstwa wschodniego i zwiększenie jego cywilizacyjnego oddziaływania  



 

spadek statusu miasta  

 
III. Ludy koczownicze (nomadzi) w Europie  
1. Charakterystyka: 



 

nie trudnili się rolnictwem 



 

korzystali z zasobów ziemi do całkowitego ich wyczerpania, następnie zwijali obozowiska i szukali 
lepszych warunków  



 

bardzo ruchliwi, co dawało im przewagę nad osiadłymi ludami rolniczymi  



 

potrafili utrzymad dużą liczbę ludzi i koni  

19 

 



 

brak poczucia przywiązania do ziemi, czego skutkiem było niewykształcenie się pojęcia własności  

2. Najazdy Nomadów na Europę  



 

3500 p.n.e. – Praindoeuropejczycy 



 

500 p.n.e. – Scytowie (ludy pochodzenia iraoskiego, zamieszkujące tereny nad Morzem Czarnym. 
Od I w.n.e. nazywani przez Greków Sarmatami. Grecy nazywali Słowian scytyjskimi rolnikami) 



 

300  p.n.e.  –  Sarmaci  (ludy  pochodzenia  iraoskiego,  zasiedlający  początkowo  tereny  nad  dolną 
Wołgą.  Spychani  przez  Hunów  od  IV  w.  n.e.  przesuwali  się  na  zachód  aż  po  Wisłę,  wypierając 
Scytów.  Osiedlili  się  ostatecznie  w  Chorwacji  i  zeslawizowali),  Alanowie  (lud  pochodzenia 
iraoskiego zamieszkujący tereny między Wołgą, Donem i Kaukazem. Zepchnięcie przez Hunów do 
Europy Środkowej) 



 

300  n.e.  –  Hunowie  (lud  pochodzenia  tureckiego  dotarł  do  Azji  na  równiny  czarnomorskie. 
Atakując  osiadłych  tam  Gotów,  stali  się  bezpośrednimi  sprawcami  wędrówek  ludów,  które 
rozbiły Zachodnie Cesarstwo Rzymskie) 



 

600  n.e.  –  Awarowie  (lud  pochodzenia  turecko-ałtajskiego,  przybyły  z  Azji.  Podbili  Słowian  w 
Panonii  i  założyli  paostwo  na  terenach  słowiaoskich.  Atakowali  wespół  ze  Słowianami  Europę 
Zachodnią i Bizancjum)  



 

800  n.e.  –  Madziarowie  (lud  ugrofioski,  przybyły  z  terenów  między  Uralem  a  Wołgą;  w  Polsce 
zwany Węgrami), Chazarowie (prawdopodobnie pochodzenia tureckiego; w II w. p.n.e. pojawili 
się  w  rejonie  Kubania,  później  osiadli  na  stepie  aż  do  Dniepru.  W  VIII  w.  n.e.  kagan  Chazarów 
przyjął judaizm. Naród Chazarów „zniknął”, pokonany i zasymilowany przez Ruś 



 

1000  n.e.  –  Pieczyngowie  (ludy  pochodzenia  tureckiego,  osiadłe  na  stepach  nad  Morzem 
Czarnym (najazdy na Ruś, Węgry i Bizancjum), rozbici przez Rusinów w 1036 r. „zniknęli” 



 

1100  n.e.  –  Połowcy  (ludy  tureckie,  przybyłe  z  zachodniej  Syberii  na  stepy  południowej  Rusi, 
„zniknęły” 



 

1200 n.e. – Mongołowie, Tatarzy (ludy tureckie i tunguskie podbiły trwale wielkie połacie Eurazji 
od Chin na wschodzie po Ruś Kijowską na zachodzie oraz Indie na południu) 



 

XI-XV w. n.e. – Turcy (ludy pochodzące pierwotnie z Azji północno-wschodniej podbiły Anatolię 
oraz Bałkany; przejęły schedę po Bizancjum) 

3. Przyczyny pojawienia się w Europie: 



 

ukształtowanie  terenu  na  wschód  od  Łaby:  otwarte  przestrzenie  Niziny  Europejskiej  nie  miały 
naturalnych barier, dlatego też stąd bezpośrednio wychodziły wszystkie wielkie inwazje;  



 

teren Niziny Europejskiej sprzyjał utrzymaniu zdobytego terytorium przez nomadów ze względu 
na  tereny  nadające  się  na  pastwiska  mogące  wyżywid  wielką  liczbę  koni  i  innych  zwierząt 
hodowlanych  

4. Skutki  



 

przejęcie sposobów walki, przede wszystkim wykorzystanie jazdy  



 

dominacja grupy krwi B (grupa koczowników) wśród mieszkaoców dzisiejszej Europy Środkowej i 
Wschodniej; dominacja ta zaczyna się na wschód od Łaby  

 
Sarmatyzm  –  formacja  kulturowa  w  Polsce  od  schyłku  XVI  do  połowy  XVIII  w.,  wrażający  się  w 
ideologii  opartej  na  mitotwórczej  koncepcji  utożsamiającej  szlachtę,  później katolików  z  Sarmatami 
(Encyklopedia  PWN,  Warszawa  1999);  wykpiwany  pogląd  polskiej  szlachty,  że  pochodzi  ona  od 
nomadów z czarnomorskich stepów, którzy zagrażali swoją wojowniczością, zarówno greckim polis, 
jak i rzymskim władzom imperialnym  

 

IV. Argumenty za sarmackimi wpływami w Polsce  



 

brak  tradycji  morskich,  natomiast  wielkie  tradycje  kawaleryjskie,  które  z  reguły  wiążą  się  z 
tradycją narodów  stepowych (stąd poddawanie  w  wątpliwośd „zachodniośd” szlachty Pierwszej 
Rzeczpospolitej) [N. Acheson] 



 

słabośd  do  koni  wierzchowych,  nie  zaś  do  wielkich koni  pociągowych  (konie  arabskie  nigdy  nie 
nadawały  się  do  orki,  natomiast  potrafiły  przenieśd  uzbrojonego  jeźdźcem  ważącego  sto 

20 

 

kilogramów na odległośd stu kilometrów dziennie, odżywiając się przy tym znacznie skromniej niż 
koo pociągowy) [T. Sulimirski] 



 

w Polsce, podobnie jak wśród nomadów jedzenie koniny uchodzi za barbarzyostwo *Tenże+ 



 

szarmanckośd wobec  kobiet :) –  najbardziej arystokratyczny szczep Sarmatów, Alanowie,  żyli w 
matriarchacie (system dziedziczenia w linii żeoskiej) 



 

wschodnie stroje szlachty: kontusz, zakrzywiona szabla typu wschodniego  



 

koczownicze  pochodzenie  „demokracji  szlacheckiej”  –  elekcyjny  wybór  króla  jako  kalka 
zgromadzeo konnych wojowników wybierających swojego przywódcę *N. Acheson+ 



 

wspólne sarmacko-iraoskie słownictwo religijne *N. Davies+ 



 

uderzające  podobieostwo  między  wojennymi  tamgami  (znaki  plemienne,  rodowe)  konnej  elity 
Sarmatów  a  najwcześniejszymi  herbami  polskiego  rycerstwa  stanowiącego  podporę  monarchii 
piastowskiej [T. Sulimirski, N. Davies]  

 

CHRZEŚCIJAOSTWO  

 
I. Powstanie, cechy charakterystyczne  



 

podobnie jak judaizm i islam, z którymi jest spokrewnione nie jest religią europejską; pochodzi z 
Azji Zachodniej  



 

podobnie  jak  judaizm  było  orientalizmem  jedynej  w  swoim  rodzaju  i  bardzo  indywidualnej 
narodowej tradycji, która trzymała się czujnie z dala od religijnych wpływów swego wschodniego 
otoczenia, a także od wszelkiego kontaktu z panująca kulturą Zachodu 



 

oparło  się  na  czysto  hebrajskiej  tradycji  reprezentowanej  przez  Zakon  i  Proroków  czerpiąc 
inspiracje  od  narodu,  który  jako  jedyny  w  cesarstwie  dochowywał  uparcie  wierności  swym 
narodowym tradycjom pomimo atrakcyjności kultury hellenistycznej  



 

stąd  chrześcijaostwo  zachowało  ideał  duchowego  podziału  i  postawę  nieprzejednanej  opozycji 
wobec świata pogan 



 

to  poczucie  historycznej  ciągłości  i  solidarności  społecznej  odróżniało  Kościół  chrześcijaoski  od 
religii misteriów i innych wschodnich kultów tego okresu  



 

Jezus  z  Nazaretu  (ok.  5  p.n.e.  –  33  n.e.)  urodził  się  w  rzymskiej  prowincji  Judea  za  panowania 
cesarza Augusta  



 

skazany  na  śmierd  przez  ukrzyżowanie  za  panowania  Tyberiusza  (14-37  n.e.)  i  prokuratury 
Poncjusza Piłata 



 

nie wspominają o nim dokumenty historyczne ani żadne z rzymskich źródeł literackich  



 

o jego życiu wiadomo niewiele poza faktami zawartymi w czterech krótkich Ewangeliach, które 
przynoszą miejscami powtarzające się, miejscami sprzeczne relacje  



 

jego  nauki  znane  są  tylko  z  kilkunastu  przypowieści,  ze  słów,  które  wypowiedział  przy  różnych 
okazjach  oraz  czyniąc  cuda,  z  rozmów  z  apostołami  oraz  z  garści  kluczowych  wypowiedzi  – 
Kazania  na  Górze,  z  odpowiedzi,  których  udzielił  na  pytania  zadane  mu  w  Świątyni,  podczas 
procesu,  z  rozmowy  z  uczniami  w  czasie  Ostatniej  Wieczerzy  i  ze  słów,  które  wypowiedział, 
umierając na krzyżu  



 

głosił, że jest Mesjaszem, długo zapowiadanym zbawcą z pism żydowskich  



 

nową religię przez długi czas uważano za niejasne zjawisko o zasięgu czysto lokalnym  



 

starannie  odróżniając  duchowe  „królestwo  Boże”  od  władzy  cesarza,  z  góry  rezygnowało  z 
wszelkich świeckich ambicji  



 

nie  próbowało  zwalczad  rzymskiego  cesarstwa  jako  organizmu  politycznego  czy  zająd  jego 
miejsca a także uznawało prawa i roszczenia paostwa w porządku doczesnym z jednej strony, z 
drugiej nie mogło przyjąd ideałów kultury hellenistycznej ani też uczestniczyd w życiu społecznym 
cesarstwa  



 

nowa religia, poprzez ideę stworzenia świata przez Boga, oddzielała w sposób zasadniczy sacrum 
od  profanum:  wszystkie  stworzenia  jako  elementy  świata  stworzonego  są  zasadniczo  różne  od 
Boga, więc pozostają wewnątrz sfery świeckiej  

21 

 



 

w  odróżnieniu  od  greckiej  formy  myślenia,  w  której  świat  to  kosmos  poddany  bez  reszty  woli 
bogów, wg zamysłu chrześcijaoskiego świat to historia w ręku  człowieka  



 

istotą chrześcijaostwa jest antropocentryzm, czyli człowiek staje się podmiotem i współautorem 
historii  (w  przeciwieostwie  do  greckiej  koncepcji  kosmocentrycznej  w  której  człowiek  jest 
igraszką w ręku bogów) 



 

konsekwencją tych koncepcji jest stosunek do władzy: 

  w  tradycji  hellenistycznej:  szczególnym  uosobieniem  bożego  ładu  jest  paostwo,  w  którym 

najdoskonalej  odbija  się  kosmiczna  rzeczywistośd;  władca  jest  stróżem,  wykonawcą  i  sługą 
kosmicznego  porządku,  który  stanowi  podstawę  wszelkich  stosunków  społecznych;  wszystkie 
instytucje  mają  charakter  sakralny  i  nie  mogą  podlegad  żadnym  złagodzeniom  czy  zmianom; 
społeczeostwo  jest  jedynie  odbiciem  Bożego  porządku  panującego  w  naturze,  który  jest 
zasadniczo niezmienny, ustalony raz na zawsze  

  w  tradycji  chrześcijaoskiej:  świat  podlega  zmianie;  człowiek  jako  istota  wolna  obdarzony  jest 

odpowiedzialnością  za  historię;  przez  swoje  wolne  działania  określa  ona  historyczne  losy 
ludzkości; nie istnieją zamknięte i nietykalne struktury społeczne, przed którymi człowiek miałby 
jedynie skłonid głowę i pokornie się im podporządkowywad. 
 

II. Czynniki atrakcyjności i ekspansji  



 

nacisk  na  życie  wewnętrzne  człowieka  wypełniał  duchową  pustkę,  której  nie  potrafił  wypełnid 
styl życia Rzymu  



 

doktryna odkupienia i triumfu nad śmiercią 



 

odwoływało  się  do  wszystkich  tych,  którzy  byli  niezadowoleni  z  istniejącego  porządku  rzeczy: 
ubogich, uciśnionych, warstw upośledzonych 



 

ogniskował  siły  niezadowolenia  i  opozycji  wobec  panującej  kultury  w  sposób  o  wiele  bardziej 
zasadniczy niż jakikolwiek ruch wyrosły z politycznego czy ekonomicznego niezadowolenia  



 

nowa  religia  nie  była  plemienną  własnością  Żydów,  ale  stała  otworem  przed  wszystkimi 
pragnącymi ją przyjąd 



 

w  nowej  religijnej  społeczności  bogaty  i  biedny,  niewolnik  i  wolny,  obywatel  rzymski  i 
cudzoziemiec spotykali się na absolutnie równej stopie  



 

chrześcijaostwo odwoływało się nie do wyrafinowanej umysłowości warstw kulturalnych, lecz do 
podstawowych  potrzeb  duszy  ludzkiej  i  do  religijnego  doświadczenia  przeciętnego  człowieka 
(pierwsi  chrześcijanie  byli  w  większości  ludźmi  małego  wykształcenia  i  kultury;  w  miastach 
należeli głównie do niższej i niższych warstw  średnich natomiast na wsi wywodzili się z warstw 
chłopskich) 



 

prześladowania (oskarżenie chrześcijan przez Nerona o wzniecenie wielkiego pożaru Rzymu w 64 
n.e.; oskarżanie chrześcijan o „ateizm” i  skazywanie ich na śmierd przez Domicjana za odmowę 
oddawania mu kultu jako bogu; zezwolenie przez Marka Aureliusza na surowe prześladowania w 
Lyonie w 177 n.e.; wydany przez cesarza Decjusza w roku 250 nakaz, pod karą śmierci, składania 
ofiar oficjalnym bogom paostwa, przez wszystkich poddanych; zarządzenie zniszczenia wszystkich 
kościołów  chrześcijaoskich  oraz  spalenia  wszystkich  Biblii  przez  cesarza  Dioklecjana  w  303  r.) 
odnosiły jedynie odwrotny skutek; męczeostwo stało się źródłem bohaterstwa i nadziei  



 

oficjalne  uznanie  Kościoła  (edykt  mediolaoski  313  r.  –  tolerancja  wobec  chrześcijan)  i  jego 
połączenie z paostwem rzymskim (uznanie w 392 r. przez Teodozjusza Wielkiego chrześcijaostwa 
za  jedyną,  paostwową  religię)  –  kościół  otrzymał  wolnośd  i  stałe  dochody  oraz  możliwośd 
nawracania na wielką skalę  



 

niemal od początku kościół miał swoją własną organizację i hierarchię, system rządzenia i praw, 
reguły  członkowstwa  i  przyjmowania  w  poczet  członków  –  w  przeciwieostwie  do  innych, 
popularnych wówczas kultów i sekt  



 

w  miarę  postępowania  kryzysu  cesarstwa  kościół  coraz  bardziej  zastępował  w  świadomości 
ludzkiej miejsce dawnej organizacji miejskiej  

22 

 



 

biskup stawał się najważniejszą postacią w życiu miasta i przedstawicielem całej społeczności – w 
każdym mieście późnego cesarstwa, obok dawnego społeczeostwa powstawał nowy lud kościoła 
chrześcijaoskiego;  gdy  to  pierwsze  traciło  swoje  społeczne  przywileje  i  polityczne  prawa,  drugi 
stopniowo zajmował jego miejsce; w krok za tym procesem władza i prestiż duchowieostwa rosły 
w miarę chylenia się znaczenia urzędów miejskich  



 

w  okresie  wzrastających  trudności  materialnych  i  zubożenia  późnego  cesarstwa  kościół 
przychodził  ludziom  z  pomocą  ekonomiczną  –  kościół  stał  się  stopniowo  odpowiedzialny  za 
wyżywienie ubogich, podobnie jak za utrzymanie szpitali i sierocioców  



 

ta  odpowiedzialnośd  społeczna  dała  popularnośd  kościołowi  wśród  mas  i  osobisty  wpływ 
biskupom  



 

ścisłe  wzorowanie  organizacji  kościelnej  na  organizacji  cesarstwa  –  każde  miasto  miało  swego 
biskupa, a granice jego władzy pokrywały się z terytorium miasta; prowincje świeckie były także 
prowincjami kościelnymi pod rządami metropolity rezydującym w stolicy prowincji  



 

po  upadku  cesarstwa  rzymskiego  kościół  przejął  wiele  z  jego  wcześniejszych  funkcji  –  stanowił 
autonomiczny porządek, mający swoją  zasadę jedności i swe własne organa społecznej władzy; 
dzięki  temu  mógł  stad  się  spadkobiercą  i  przedstawicielem  dawnej  rzymskiej  kultury, 
nauczycielem i przewodnikiem ludów barbarzyoskich  

 
IV. Wkład w cywilizację europejską  



 

„Europa  zawdzięcza  swe  polityczne  istnienie  cesarstwu  rzymskiemu,  kulturę  intelektualną 
tradycji klasycznej, a duchową jednośd chrześcijaostwu” 



 

Ewangelia  głosząca  takie  wartości,  jak:  prawda,  miłośd  i  wolnośd  odpowiadała  na  marzenia  i 
postulaty największych geniuszy świata antycznego: Platona, Arystotelesa, Cycerona, Sofoklesa, 
Eurypidesa 



 

koncepcja człowieka jako osoby: 

  człowiek uczyniony jest na obraz i podobieostwo Boga, zatem obdarzony jest godnością, i takimi 

cechami jak racjonalnośd, wolna wola i zdolnośd do miłości 

  człowiek stworzony został do tworzenia na ziemi kultury a nie do kultu bogów  
  polecenie uprawiania i pielęgnowania ziemi, a więc praca, nie jest jedynie konsekwencją grzechu, 

ale  należy  do  pierwotnego  powołania  człowieka  (inaczej  niż  u  Greków  i  Rzymian,  którzy 
postrzegali pracę fizyczną jako czynnośd urągającą godności wolnego człowieka 

  człowiek  nie  jest  konkurentem,  lecz  partnerem  stwórcy,  od  którego  otrzymał  nakaz 

przetwarzania świata  



 

uznanie  Boga  za  Ojca  wszystkich  ludzi  prowadziło  do  idei  powszechnego  braterstwa  (ludzkośd 
staje się jedną rodziną) 



 

demokracja i prawa człowieka byłyby nie do pomyślenia bez chrześcijaostwa i przyniesionej przez 
nie koncepcji osoby ludzkiej  



 

jej  idea  związana  jest  ściśle  z  wezwaniem  człowieka  do  urzeczywistnienia  w  życiu  codziennym 
godności  osoby  ludzkiej,  w  wolności  indywidualnej,  w  szacunku  dla  praw  każdego  i  poprzez 
praktykę miłości braterskiej względem wszystkich (starożytne paostwa, oparte na niewolnictwie i 
uwolnione  dzięki  tej  podstawowej  niesprawiedliwości  o  najpoważniejszych  i  najbardziej 
niepokojących problemów ekonomicznych, nie były w istocie demokracjami) 



 

następnym, wywodzącym się z chrześcijaostwa założeniem, niezbędnym do istnienia demokracji, 
jest przekonanie o godności ludu jako całości  



 

z tego przekonania wypływa wiara, że lud jest w stanie sam sobą rządzid  



 

nowy  ład  polityczny,  do  którego  aspirują  nowożytne  paostwa,  nie  byłyby  możliwy  bez 
niezbywalnych  praw  osoby,  duchowej  równości,  politycznych  praw  ludu,  prymatu  stosunków 
opartych na sprawiedliwości i prawie, zasady braterskiej miłości  



 

przyjęcie  przez  chrześcijaostwo  elementów  tradycji  klasycznej  pozwoliło  przenieśd  jej  ideały  do 
wieków późniejszych (filozofia, retoryka, literatura) 

23 

 



 

miało  to  głęboki  wpływ  na  kształtowanie  się  umysłowości  europejskiej  (nie  byłoby  tradycji 
świeckiej nauki, literatury itp.) 



 

przetrwanie,  dzięki  chrześcijaostwu,  literatury  klasycznej  i  tradycji  retorycznej  nie  tylko 
umożliwiło  powstanie  nowożytnych  literatur,  ale  ukształtowało  również  typ  umysłowości 
europejskiej  i  umożliwiło  charakterystyczną  dla  zachodniej  cywilizacji  racjonalną  i  krytyczną 
postawę wobec życia i natury  



 

zachodni  monastycyzm  (klasztory)  przejął  dziedzictwo  klasycznej  kultury  i  ocalił  je  przed 
zniszczeniem  (klasztorne  biblioteki  i  skryptoria  zachowały  i  przetłumaczyły  niemal  całą  łacioską 
literaturę klasyczną jaką dziś posiada zachodnia cywilizacja) 

 
 

BIZANCJUM 

 

Bizancjum u szczytu swojej terytorialnej potęgi w roku 550  
Źródło: http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:BizancjumVI.png&filetimestamp 

 
1. Cechy charakterystyczne:  



 

monarchia sakralna oparta na nowej religii chrześcijaoskiej o światowym zasięgu  



 

od V wieku: Kościół-paostwo z cesarzem o charakterze  kapłana-króla, którego władza uważana 
była za ziemski odpowiednik Słowa Bożego  



 

władza otoczona religijnym majestatem i ceremonialną pompą  



 

cała  władza  pochodziła  od  cesarza  (nie  było  miejsca  na  senat  jako  niezależną  władzę 
konstytucyjną  ani  na  miasta-paostwa  jako  ośrodka  autonomicznej  administracji  lokalnej),  który 
stał na szczycie olbrzymiej hierarchii urzędniczej  



 

każda czynnośd społeczna i ekonomiczna poddana była skrupulatnej regulacji, a każdy obywatel, 
niewolnik, sztuka bydła i kawałek ziemi były zarejestrowane w dokumentach urzędowych  



 

mimo  okresów  słabości,  cesarstwo  przez  niemal  całe  średniowiecze  pełniło  rolę  dominującej 
potęgi militarnej i ekonomicznej we wschodniej części basenu śródziemnomorskiego  



 

w  przeciwieostwie  do  Europy  Zachodniej  tego  okresu,  cywilizacja  bizantyjska  miała  miejski 
charakter – miasto pozostawało ośrodkiem życia społecznego i ekonomicznego, a jego znaczenie 
opierało się głównie na handlu i przemyśle  

 
2. Ramy czasowe   

24 

 



 

spory historyków co do daty początków historii cesarstwa: 



 

czasy  panowania  Dioklecjana  (284-305)  i  jego  reform,  które  przekształciły  cesarstwo  (nowy 

podział administracyjny – podział na diecezje, prefektury, prowincje; rozbudowa biurokracji, 
rozdział  władzy  cywilnej  i  wojskowej,  wprowadzenie  ceremoniału  dworskiego;  wszystko  co 
dotyczyło osoby cesarza zaczęto określad mianem świętego albo boskiego)  



 

panowanie Konstantyna, w szczególności edykt mediolaoski (313) dający gwarancję wolności 

chrześcijaostwu oraz rok 330, w którym nastąpiło przeniesienie stolicy do Konstantynopola  



 

rok  395  –  podział  cesarstwa  rzymskiego  między  synów  cesarza  Teodozjusza  na  częśd 

wschodnią i zachodnią  



 

lata panowania Justyniana (527-565) 



 

koniec cesarstwa: 1453 – oddanie Konstantynopola w ręce tureckie  

 
3. Najważniejsze etapy w historii 



 

historia  Bizancjum  to  postępujące  po  sobie okresy  ekspansji  terytorialnej  oraz  zmniejszania  się 
jego terytorium, wpływów kultury rzymskiej i postępującej orientalizacji   

3.1. Od Konstantyna (panowanie: 306-337) do początków VI wieku  



 

granice Bizancjum obejmowały: cały Półwysep Bałkaoski (z wyjątkiem Dalmacji), Chersonez nad 
Morzem Czarnym, Azję Mniejszą, zachodnią Armenię, Mezopotamię, Syrię, Palestynę, Egipt 



 

organizacja  cesarstwa  opierała  się  na  scentralizowanej  strukturze  polityczno-administracyjnej 
będącej bezpośrednim dziedzictwem cesarstwa rzymskiego; składała się z: 



 

prefektur  



 

diecezji  



 

prowincji  



 

administracja paostwowa opierała się na centralnych urzędach pięciu wielkich ministerstw:  



 

praefectus praetorio – prefekt pretorianów stojący na czele prefektur  



 

magister officiorum – kanclerz odpowiadający za ceremoniał dworski, transport i tajną policję  



 

comes sacrarum largittionum – minister finansów  



 

comes privatorum – minister skarbu cesarstwa  



 

quaestor sacri palatti – sekretarz cesarski  



 

urzędnicy podlegli poszczególnym ministerstwom sprawowali absolutną kontrolę nad wszelkimi 
sprawami administracyjnymi w najodleglejszych prowincjach cesarstwa  



 

kształt  tej  organizacji  wywodził  się  z  połączenia  tradycji  zachodniego  cesarstwa  oraz  tradycji 
wielkich monarchii wschodnich: Persji i Egiptu 



 

dzięki temu możliwe było zachowanie zachodniej koncepcji prymatu paostwa prawa, mimo:  



 

utwierdzania swojej niezależności i łączenia politycznych funkcji i przywilejów z posiadaniem 

ziemi przez właścicieli ziemskich i lenników korony  



 

niebezpieczeostwa pojmowania władzy cesarza jako ubóstwianego monarchy, który nie jest 

odpowiedzialny przed nikim  



 

ośrodkiem  gospodarczym  i  kulturalnym  był  Konstantynopol  –  wielka  metropolia  będąca  stolicą 
cesarstwa  



 

miasto  (obok  Konstantynopola  również  Aleksandria  czy  Antiochia)  było  ośrodkiem  życia 
społecznego i ekonomicznego co nadawało cywilizacji bizantyjskiej miejski charakter  



 

miasta swoje znaczenie zawdzięczały handlowi i przemysłowi, który w przeciwieostwie do Europy 
Zachodniej, w Bizancjum dynamicznie się rozwijał  

25 

 



 

jednośd cesarstwa opierała się również na religii chrześcijaoskiej, a jednośd Kościoła była jednym 
z głównych celów polityki paostwowej cesarzy   



 

potwierdzeniem tej polityki, a zarazem ścisłego związku paostwa z Kościołem był sobór zwołany 
w  Konstantynopolu  przez  cesarza  Teodozjusza  w  381  roku,  którego  efektem  m.in.  było 
postanowienie, iż organizacja kościelna ma wzorowad się na układzie diecezji świeckich a biskup 
Konstantynopola  uzyskiwał  pierwszą  godnośd  po  biskupie  rzymskim;  ponadto  herezja  stała  się 
przestępstwem ściganym przez paostwo  



 

prymat  patriarchy  Konstantynopola  opierał  się  zatem  o  jego  związek  z  rządem  cesarskim  – 
rozwijał  się  jako  centrum  paostwowego  Kościoła  i  narzędzie  kościelnej  polityki  cesarskiej,  co  z 
kolei  spowodowało,  iż  nauka  teologiczna  Konstantynopola  ulegała  odchyleniom  zależnie  od 
losów polityki cesarstwa  



 

w okresie tym jedności cesarstwa (oprócz sporów religijnych, o których dalej) zagrażało przede 
wszystkim jego położenie geograficzne i jego dwa krytyczne obszary: 



 

rozciągający  się  nad  dolnym  Dunajem,  który  stawał  się  początkowo  terenem  najazdów 

germaoskich, natomiast w późniejszym okresie zmasowanego ataku Słowian  



 

Syrii  i  Armenii  graniczące  z  Persją  mającą  ambicję  kontroli  nad  przestrzenią  syryjską  i 

małoazjatycką  



 

w V wieku słabości i kłopoty cesarstwa zagroziły jego jedności: 



 

na Zachodzie Goci zakładali królestwa w prowincjach rzymskich  



 

Wandalowie panowali nad terenami śródziemnomorskimi  



 

na  wschodzie  ujawniły  się  tendencje  narodowościowe  wśród  podbitych  ludów  wschodnich 

pod postacią ruchów religijnych  



 

uznanie monofizytyzmu (wyjaśnienie dalej) mające przywrócid spokój w Egipcie i Syrii nastąpiło 
kosztem zerwania z Rzymem  



 

cesarstwo w sposób gwałtowny ulegało orientalnym wpływom – stało się potęgą grecko-syryjską 
w sferze kultury oraz monofizycką w sferze religijnej  



 

opłacanie  się  ludom  germaoskim  za  spokój  (poprzez  przyznanie  autonomii  i  zwolnieo  z 
podatków)  oraz  rosnący  koszt  utrzymania  najemnych  żołnierzy  oraz  niepokoje  we  wschodnich 
prowincjach (skutkujące utrudnieniami w handlu) spowodowały kryzys ekonomiczny cesarstwa  

3.2.  Rozkwit Bizancjum za panowania Justyniana (527-565)  



 

jego największą ambicją była odbudowa cesarstwa na Zachodzie oraz złączenie go ze Wschodem 
i tym samym realizacja idei uniwersalistycznej, której źródłem była religia chrześcijaoska 



 

idea  ta  była  żywa  wśród  mieszkaoców  Bizancjum  –  władza  jednego  imperium  rzymskiego  i 
jednego  Kościoła  chrześcijaoskiego  przedstawiała  realizację  porządku  boskiego  na  ziemi,  gdzie 
pax christiana był ponad pax romana  



 

pierwszym krokiem na tej drodze była odbudowa wspólnoty z Rzymem oraz likwidacja wpływów 
syryjskich dominujących za poprzednich cesarzy, w szczególności za cesarza Anastazjusza  



 

za jego panowania Bizancjum osiągnęło największe rozmiary terytorialne  



 

zdobycze Justyniana objęły: 



 

odebranie Wandalom Afryki (534) 



 

odebranie Ostrogotom Italii (555) 



 

odebranie południowo-wschodniej Hiszpanii Wizygotom (554) 



 

w tym okresie Morze Śródziemne i Morze Czarne ponownie stały się „jeziorami rzymskimi” 



 

otworzyło to drogi handlowe (m.in. w kierunku Chin) i przywróciło prymat Bizancjum w tej sferze  

26 

 



 

jednocześnie  z  rozszerzaniem  terytorium  nastąpiły  reformy  polityczne,  administracyjne  i 
gospodarcze : 



 

porzucenie zasady rozdzielenia władzy cywilnej i wojskowej – kumulacja tych władz nastąpiła 

jednak jedynie w wybranych okręgach (jednocześnie uprawienia władzy cywilnej i wojskowej 
skupiały się bądź w organach wojskowych, bądź cywilnych) 



 

usprawnił,  ale  jednocześnie  rozbudował  administrację;  jego  starania  szły  w  kierunku 

zaprzestania  sprzedaży  urzędów  oraz  ograniczenia  wielkiej  własności  ziemskiej  –  w  okresie 
jego  panowania  cesarstwo  nie  było  rządzone  ani  przez  duchownych,  ani  przez  prostych 
żołnierzy ale przez świetnie wykształconych urzędników 



 

zwiększył  fiskalizm  paostwa  chcąc  zapewnid  odpowiednie  wpływy  –  przede  wszystkim 

kosztem sytuacji materialnej chłopów, których poddaostwo bardzo się rozpowszechniło  



 

przeprowadził  kodyfikację  prawa  rzymskiego  (Kodeks  Justyniana)  równocześnie  oddzielając 

prawo  karne  od  cywilnego;  Zbiór  Prawa  Cywilnego  stanowiło  główną  częśd  Kodeksu  – 
kodyfikacja prawa umożliwiła ujednolicenie norm prawnych na terenie całego cesarstwa 



 

Kodeks  regulował  z  niespotykaną  ścisłością  i  w  sposób  niezwykle  jasny  całokształt  życia 

społecznego  i  indywidualnego, określał  uprawnienia paostwa,  jednostki,  rodziny, wzajemne 
stosunki obywateli, ich działalnośd gospodarczą oraz ich prawa majątkowe 



 

jednocześnie  kodyfikacja  prawa  rzymskiego  nie  była  jedynie  zebraniem  i  spisaniem 

wcześniejszych  norm  –  zostały  one  dostosowane  do  struktury  społecznej  cesarstwa,  jego 
wschodnich tradycji oraz etyki chrześcijaoskiej (co znalazło odzwierciedlenie m.in. w prawie 
rodzinnym)  



 

umocniony został absolutyzm władzy cesarskiej  



 

cesarz popierał handel i przemysł – nawiązywał kontakty handlowe z Chinami oraz dla ożywienia 
wymiany  handlowej  ze  Wschodem  i  zapewnienia  sobie  drogi  morskiej  do  Indii  przez  Morze 
Czerwone utrzymywał przyjazne stosunki z królestwem Etiopii 



 

rządom  Justyniana  towarzyszył  rozkwit  kultury  i  sztuki,  w  szczególności  w  literaturze  (która, 
mimo  sakralnego  charakteru  cesarstwa,  podejmowała  wątki  świeckie,  a  nawet  pogaoskie) oraz 
architekturze  (która  wypracowała  własny  styl  –  połączenie  helleoskich  proporcji  i  wdzięku  z 
orientalnym bogactwem i różnorodnością dekoracji wnętrza)  



 

rozkwit cesarstwa nie zniwelował, a wręcz pogłębił jego słabości: 



 

koncentrując  swoje  wszystkie  wysiłki  na  odzyskaniu  panowania  na  Zachodzie,  Justynian  nie 

dostrzegł niebezpieczeostwa płynącego od strony sił bałkaosko-słowiaoskich, oraz ze strony 
Persji  



 

postępujące  najazdy  Słowian,  Hunów  i  Bułgarów  na  rejon  Bałkanów  otworzyły  drogę 

słowiaoskim podbojom i przyczyniły się do utworzenia niezależnego paostwa bułgarskiego 



 

presja  Persji  oddziaływała  na  zachodnią  częśd  Azji  Mniejszej  –  by  zapewnid  sobie  spokój 

Jusytnian  płacił  ogromne  trybuty  Persji  (upokarzające  dla  prestiżu  i  rujnujące  finanse 
paostwa) 



 

kampanie wojenne bardzo osłabiły siły ekonomiczne cesarstwa  



 

niepowodzeniem  okazała  się  również  polityka  religijna  prowadzona  przez  Justyniana,  której 
celem  miało  byd  pogodzenie  różnych  poglądów  teologicznych  i  zbliżenie  Konstantynopola  do 
papiestwa  –  bezpośrednia  ingerencja  w  dogmaty  przysporzyła  jedynie  cesarstwu  wrogów  i 
wzmogła nietolerancję religijną m.in. wobec Żydów  

3.3. Kryzys wieku VII i najazdy islamskie  

27 

 



 

sytuacja  finansowa  i  gospodarcza  cesarstwa  ulegała  stopniowemu  i  systematycznemu 
pogorszeniu  



 

rozluźnieniu uległa dyscyplina w wojsku, m.in. z powodu opóźniania lub braku wypłat żołdu dla 
wojsk najemnych  



 

osłabienie  powiązao  między  Wschodem  i  Zachodem,  niewielka  jednolitośd  etniczna  podległych 
terytoriów oraz wzrost sił narodowowyzwoleoczych, których źródłem były m.in. spory religijne – 
wszystkie te czynniki stanowiły poważne zagrożenie dla władzy centralnej  



 

w  pobliżu  granic  cesarstwa  pojawili  się,  oprócz    dotychczasowych  zewnętrznych  wrogów,  nowi 
najeźdźcy: Longobardowie we Włoszech, ludy mongolskie, tureccy Awarowie 



 

w tym okresie, za cenę jedności cesarstwa, utracone zostały: 



 

większa częśd Włoch  



 

duże obszary Hiszpanii (629) 



 

cesarstwo rozdzierane było również buntami wewnętrznymi (powstanie pod wodzą Fokasa, który 
obaliwszy prawnie panującego cesarza Maurycjusza, został cesarzem na 8 lat, w okresie 602-610) 



 

panowanie  Herakliusza  (610-641)  i  jego  sukcesy  militarne:  obalenie  Fokasa,  pokonanie  Persji: 
zdobycie Ktezyfontu (miasto położone ok. 30 km od dzisiejszego Bagdadu), zmuszenie Persów do 
opuszczenia  zajętych  przez  nich  terytoriów  oraz  zagwarantowanie  wypłaty  odszkodowao 
wojennych  oraz  zdobycie  nowych  ziemi  w  Armenii  przyczyniły  się  do  krótkotrwałego 
powstrzymania rozpadu cesarstwa  



 

ekspansja Islamu rozpoczęta w 633 roku nastąpiła w dwóch kierunkach: 



 

Eufratu i terytoriów poza nim, co stworzyło islamowi  drogę do Azji  



 

Północnym, co szybko doprowadziło do spotkania Arabów z cesarstwem bizantyjskim  



 

Podboje islamskie objęły: 



 

Syrię 



 

Mezopotamię  



 

Armenię  



 

Egipt  



 

Cypr  



 

Rodos 



 

Kos 



 

Chios 



 

po  inwazji  arabskiej,  utracie  na  rzecz  Serbo-Chorwatów  Ilirii  i  Dalmacji  oraz  utworzeniu  przez 
Protobułgarów  niezależnego  paostwa  między  Dunajem  a  Bałkanami,  granice  cesarstwa 
zredukowały się do około jednej trzeciej  



 

ograniczone  terytorium  o  bardziej  jednolitym  etnicznie  charakterze  okazało  się  dla  cesarstwa 
czynnikiem wzmacniającym, a nie niszczącym jego dalsze trwanie  



 

dla  lepszej  obrony  terytorium  nastąpiło  przekazanie  władzy  cywilnej  w  ręce  administracji 
wojskowej  



 

cesarstwo  podzielone  zostało  na  tzw.  temy,  czyli  okręgi  wojskowe  które  z  czasem  stanowid 
zaczęły nowe jednostki administracyjne cesarstwa, które przyczyniły się do jego organizacyjnego 
scalenia  



 

wraz  z  rozprzestrzenianiem  się  temów  (których  powstawanie  dyktowane  było  potrzebami 
wojskowymi wynikającymi z zagrożeo zewnętrznych a nie jednorazową decyzją) zanikowi uległy 
dawne jednostki, takie jak prefektury, pretoria i diecezje  

28 

 

3.4. Odrodzenie za panowania dynastii macedooskiej (867-1056) 



 

odrodzone  w  VIII  wieku  cesarstwo  było  paostwem  całkowicie  azjatyckim  (ulegało  stopniowej 
orientalizacji w wiekach poprzednich), opierającym się na żołnierzach i mieszkaocach z prowincji 
anatolskich i armeoskich  



 

cesarstwo stało się ponownie potęgą śródziemnomorską dzięki dobrze prosperującej gospodarce 
i sile politycznej  



 

w tym okresie cesarstwo prześcignęło znacznie Europę Zachodnią pod względem ekonomicznym 
i cywilizacyjnym, a podbój Bułgarii i nawrócenie się Rusi spowodowały kulturalną ekspansję  



 

nastąpiło odrodzenie idei uniwersalizmu rzymskiego, chod o geograficznie ograniczonym zasięgu  



 

w  chwili  śmierci  Bazylego  II  Bizancjum  nie  miało  pod  panowaniem  tak  wielkich  obszarów  od 
czasów Justyniana; granie cesarstwa sięgały: 



 

od Dunaju do Antiochii i po północną Syrię  



 

od Armenii po Włochy  



 

wpływy cesarstwa poszerzone zostały poprzez chrystianizację Rusi Kijowskiej  



 

Konstantynopol  stał  się  centrum  politycznym,  administracyjnym  i  kulturalnym,  nie  tylko 
cesarstwa, ale również obszaru południowo-wschodniej Europy  



 

wraz z rozszerzaniem się terytorium nastąpiły zmiany w organizacji administracyjno-wojskowej: 



 

pojawiły  się  nowe  stanowiska  wojskowe  koncentrujące  w  rękach  niewielu  zaufanych 

współpracowników  cesarza  dowództwo  wojskowe  odebrane  cywilom  w  wyniku  reformy 
związanej z tworzeniem temów  



 

narodowe oddziały wojska zastąpione zostały płatnymi żołnierzami zawodowymi  



 

w prowincjach władze cywilne dążyły do uniezależnienia się od władz wojskowych  



 

ekonomiczna  stabilnośd  cesarstwa  przyczyniła  się  do  powstania  dynamicznej  burżuazji 

kupieckiej  



 

w  tym  okresie  nastąpiła  intensywna  działalnośd  legislacyjna,  której  celem  było  zastąpienie 
kodeksu  Justyniana  –  jej  wynikiem  stało  się  opublikowanie  zbioru  praw  w  sześddziesięciu 
księgach (Bazylika – Basiliká) 



 

IX i X wiek to również okres rozkwitu kulturalnego i intelektualnego, który należy wiązad nie tylko 
z  siłą  polityczną  i  ekonomiczną  cesarstwa,  ale  również  (a  może  przede  wszystkim)  z  triumfem 
czcicieli obrazów nad ikonoklastami co oznaczało renesans greckiej kultury i zmierzch wpływów 
dalekowschodnich: 



 

nauka przestała ograniczad się do klasztorów, ponieważ administracja paostwowa odzyskała 

swoją dawną pozycję przedstawiciela klasycznej i świeckiej tradycji wykształcenia  



 

wskrzeszony  w  863  uniwersytet  w  Konstantynopolu  stał  się  ośrodkiem  odrodzenia 

helleoskiego (studia klasyczne i odzyskanie nauki starożytnej) 



 

w owym czasie uczeni bizantyjscy (m.in. Focjusz, Aretas, Suidas, Konstantyn Kefalas) uosabiali 

wszystkie  cechy  późniejszych  włoskich  humanistów:  kult  starożytności  (w  szczególności 
Aten), podziw dla Homera i Platona, naśladownictwo klasycznych manier i stylu 



 

w  sztuce  nastąpiło  odejście  od  orientalnego  abstrakcjonizmu  na  rzecz  naturalistycznego 

ideału tradycji helleoskiej co znalazło odzwierciedlenie w ilustracjach czy mozaikach  



 

w  architekturze  nastąpiło  połączenie  tradycji  wschodniej  (budowla  w  kształcie  krzyża  z 

pięcioma kopułami) z helleoskimi wpływami (pojawienie się dekoracji na zewnątrz budynku) 
– najwspanialsza budowla z tego okresu: kościół Świętego Marka w Wenecji  

29 

 



 

u  schyłku  okresu  macedooskiego  nastąpiła  schizma  między  cesarstwem  bizantyjskim  a 
papiestwem  i  w  konsekwencji  ostateczny  podział  Kościoła  chrześcijaoskiego  na  Wschodni  i 
Zachodni (1054); u jej podstaw legły:  



 

odnowiona świadomośd własnego prestiżu polityczno-kulturalnego wśród Bizantyjczyków  



 

wzmagająca się rozbieżnośd między kulturą Wschodu a Zachodu  



 

bezpośrednią przyczyną zerwania stał się: spór o prymat papieski, napięcia między Rzymem a 
Bizancjum w kwestii kontroli nad południem Włoch  (wprowadzenie rzymskich zwyczajów w 
zakresie  liturgii)  oraz  osobista  niechęd  między  legatem  papieskim  Humbertem  a  patriarchą 
Konstantynopola  Michałem  Cerulariuszem  (ten  pierwszy,  w  odpowiedzi  na  zamknięcie  w 
stolicy  Bizancjum  kościołów  obrządku  łacioskiego  wkroczył  w  lipcu  1054  roku  do  kościoła 
Hagia Sofia i złożył na ołtarzu pisma nakładające ekskomunikę na tego drugiego. Legat działał 
on  na  własną  rękę,  ponieważ  w  czasie  owych  wydarzeo  papież  już  nie  żył  i  nie  było  jego 
intencją zaostrzenie konfliktu. Legat podjął własną decyzję o ekskomunice, aby sprowokowad 
patriarchę do działania. W odpowiedzi na to patriarcha zwołał synod, na którym spalono ową 
bullę i zatwierdzono klątwę nałożoną na Kościół rzymski) 

 
4. Spory religijne w Bizancjum  



 

miały ogromny wpływ na życie polityczne i społeczne cesarstwa  



 

przyczyniały  się  do  pogłębiającego  się  rozdźwięku  między  zachodnim  a  wschodnim 
chrześcijaostwem  



 

zajmowały nie tylko świeckie i duchowne elity, ale szerokie rzesze mieszkaoców cesarstwa  



 

wynikały często z ekspansji terytorialnej cesarstwa i wchłaniania w swoje granice społeczności o 
bardzo różnych tradycjach kulturowych, które przenikały do myśli chrześcijaoskiej; władcy dbając 
o  jednośd  cesarstwa  starali  się  zachowad  jednośd  religijną,  często  poprzez  ingerowanie  w 
dogmaty i podporządkowywanie władzy kościelnej władzy cesarskiej  

4.1. Spór o naturę Chrystusa w IV-V wieku  



 

rozpoczęty  został  przez  dwie  szkoły  teologiczne:  szkoła  w  Aleksandrii  podkreślała  przede 
wszystkim  boskośd  Chrystusa,  natomiast  szkoła  w  Antiochii  uwypuklała  dwoistośd  jego  natury 
objawiającej się w jednej grzesznej osobie; spór przerodził się w otwarty rozłam na tle przyznania 
Marii tytułu matki Bożej, jak chciała Aleksandria lub matki Chrystusa wg szkoły antiocheoskiej; 



 

próby rozwiązania sporu podjęto dwukrotnie: 



 

na  soborze  powszechnym  w    Efezie  (431-433)  zwołanym  przez  cesarza  Teodozjusza  II,  na 

którym,  dzięki  przewadze  przedstawicieli  Aleksandrii  i  wsparciu  legatów  biskupa  Rzymu, 
uznano  jedną  osobę  Boską  w  Chrystusie  (monofizytyzm)  a  wobec  Marii  zachowano  tytuł 
matki  Boga  –  zwolennicy  szkoły  antiocheoskiej  zostali  wygnani  z  cesarstwa  i  znaleźli 
schronienie  w  niedalekiej  Persji;  rozwiązanie  przyjęte  w  Efezie  zaowocowało  dalszym 
usztywnieniem  stanowiska  Aleksandrii  i  Konstantynopola  i  w  konsekwencji  przedkładaniu 
boskiego wymiaru Chrystusa i przypisywaniem mu tylko jednej, boskiej natury 



 

na soborze w Chalcedonie (451), na którym, po raz pierwszy, obecny był ze swoją inicjatywą 

polityczną  i  doktrynalną  Kościół  rzymski,  przyjęto  (zgodnie  z  dążeniami  Antiochii  i 
Konstantynopola, a wbrew Aleksandrii) rozwiązanie duofizyckie uznające w Chrystusie dwie 
natury:  ludzką  i  boską.  Rozwiązanie  przyjęte  w  Chalcedonie  miało  ogromne  znaczenie  dla 
późniejszych losów cesarstwa oraz całej religii chrześcijaoskiej i jej późniejszego podziału: 1) 
Egipt, zachodnia Syria i Armenia zerwały unię z Kościołem cesarstwa i stały się monofizyckie 
lub nestoriaoskie  co pogłębiło i wzmocniło świadomośd narodową w ich społeczeostwach, 2)  

30 

 

świadomośd  ta  i  opór  wobec  Konstantynopola  tłumaczy  późniejszą  łatwośd  z  jaką  te 
prowincje  oderwały  się  od  cesarstwa  i  stały  się  łupem  podbojów  arabskich,  3)  przyjęcie 
doktryny  współistnienia  dwu  natur  i  pełnego  człowieczeostwa  Jezusa  umocniło  przymierze 
między cesarstwem a Kościołem  zachodnim przyczyniając się do opóźnienia schizmy między 
Wschodem a Zachodem i tworzenia się zachodniego chrześcijaostwa 

4.2. Nieporozumienia monofizyckie z VII wieku  



 

odzyskanie  przez  cesarza  Herakliusza  wschodnich  prowincji  spowodowało,  że  monofizytyzm 
zaczął ponownie oddziaływad  na świadomośd mieszkaoców  cesarstwa  –  koniecznym zatem stał 
się nowy kompromis teologiczny  



 

kompromis ten opracowany został przez patriarchę Konstantynopola Sergiusza, który skupił się 
nad wolą  Chrystusa co do jedności której  nie mogło byd  rozbieżności; stąd, opowiadając się za 
istnieniem w Jezusie dwóch odrębnych natur jednocześnie opowiedział się za istnieniem w nim 
tylko jednej energii i jednej woli (monoteletyzm) 



 

rozwiązanie  to,  które  początkowo  poparł  papież,  przyjęte  zostało  przez  cesarza  Herakliusza  i 
poprzez  edykt  narzucone  zostało  wszystkim  cesarskim  poddanym;  nie  zostało  ono  jednak 
zaakceptowane ani przez monofizytów, ani przez zwolenników ortodoksji (duofizytów)  



 

powyższy  kompromis  pogłębił  różnice  między  Wschodem  a  Zachodem,  w  szczególności  w 
momencie,  gdy  następcy  papieża  Honoriusza  potępili  go  i  uznali  monoteletyzm  za  herezję  na 
miarę zamaskowanego monofizytyzmu  

4.3. Spory ikonoklastyczne w VIII-IX wieku  



 

ikonoklatyzm – termin oznaczający dosłownie „zerwanie z wyobrażeniami”  



 

święte obrazy, silnie związane z ruchem monastycznym, symbolizowały ścisły związek jednostki 
ze  świętym,  bez  konieczności  pośrednictwa  instytucji  Kościoła  i  hierarchii  cesarstwa;  na 
Zachodzie  kult  obrazów  był  umiarkowany,  natomiast  na  Wschodzie  często  nosił  cechy 
fanatyzmu;  jednocześnie  świętym  przedstawieniom  sprzeciwiały  się  prowincje  wschodnie,  co 
związane było z tradycją monofizycką i przekonaniem, iż boskośd nie może mied swojej widzialnej 
(obrazowej) postaci oraz rosnącymi wpływami islamskimi;  



 

tłem dla ruchu ikonoklastycznego były, oprócz sfery religijnej, były również czynniki polityczne  



 

w  roku  725  cesarz  Leon  III  rozpoczął  ikonoklastyczną  reformę  kościoła,  nakazując  rok  później 
niszczenie świętych przedstawieo; po stronach tego sporu stanęli: z jednej strony cesarz, armia i 
wschodnie  prowincje,  z  drugiej  mnisi,  papiestwo  i  Zachód;  można  go  podzielid  na  następujące 
etapy: 



 

w roku 731 papież Grzegorz III obłożył ikonoklastów ekskomuniką  



 

odpowiedzią na to był zwołany w 754 roku w Konstantynopolu sobór, na którym ogłoszono, 

że kult obrazów jest niezgodny z doktryną chrześcijaoską. Po soborze nastąpiła bezwzględna 
walka z zakonami (które nie zgodziły się z soborową wykładnią), których dobra konfiskowano 
a klasztory zamieniano na koszary  



 

sobór  zwołany  w  Nicei  w  roku  786 (w  którym  uczestniczyli  patriarchowie  Rzymu,  Antiochii, 

Aleksandrii,  Jerozolimy  i  Konstantynopola)  zanegował  ekumeniczną  ważnośd  poprzedniego 
zgromadzenia, skazał ikonoklastów i ogłosił ortodoksyjnośd kultu obrazów  



 

postanowienia soboru nicejskiego napotkały opór na Wschodzie: cesarze Leon V, Michał II i 

Teofil  przez  kolejne  trzydzieści  lat  prowadzili  walkę  z  obrazami,  a  za  jej  pośrednictwem 
również z mnichami  

31 

 



 

w  roku  843  podczas  uroczystości  odbywającej  się  w  kościele  Hagia  Sophia  proklamowano 

powrót do kultu obrazów (data ta obchodzona jest w obrządku prawosławnym jako Święto 
Ortodoksji)  

 

KAROL WIELKI. RENESANS KAROLIOSKI. FEUDALIZM  

 

Frankowie  –  plemię  germaoskie  zamieszkujące  na  dolnym  Renem  i  Skaldą  (rzeka  płynąca  przez 
obecną  Francję,  Belgię  i  Holandię).  Osiedlili  się  w  Galii  (obecnie  tereny  Francji,  Belgii  i  północnych 
Włoch)  już  połowie  IV  wieku.  Byli  poganami  w  przeciwieostwie  do  innych  plemion  germaoskich 
rywalizujących o panowanie nad Galią, które wyznawały arianizm.  
 
PAOSTWO FRANKÓW  
Powstanie paostwa Franków :  



 

zjednoczenie  plemion  frankooskich  przez  Chlodwiga  z  rodu  Merowingów  (V  w.)  i  utworzenie 
paostwa obejmującego obszar północnej Galii, dorzecza Sekwany i Loary  



 

przyjęcie chrztu przez Chlodwiga w 496 r. w obrządku łacioskim 



 

korzyści z przyjęcia chrztu: 



 

zbliżenie rzymskiej ludności Galii do Franków  



 

stworzenie platformy porozumienia z cesarzem rezydującym w Konstantynopolu  



 

podporządkowanie terenów między Sommą, La Manche a Loarą 486 



 

pokonanie Burgundów  



 

pokonanie Wizygotów (507) 



 

zajęcie przez Chlodwiga prawie całej Galii z wyjątkiem wybrzeża Morza Śródziemnego  



 

po śmierci Chlodwiga (511) do paostwa przyłączono Alamanię, Turyngię, Bawarię i Burgundię  



 

w połowie VI paostwo Franków było największym paostwem w Europie Zachodniej  

 
Organizacja paostwa: 



 

miało charakter patrymonialny – władca tytułował się królem Franków, a ziemie swego królestwa 
traktował jako swoją własnośd (patrymonium) 



 

ziemie dzielone były przez króla wedle jego uznania – między swoich synów (tradycja frankooska 
– dzielenie królestwa przez władcę przed śmiercią między swoich synów, co przyczyniało się do 
coraz  większego  rozbicia  wewnętrznego  i  osłabienia  autorytetu  władcy)  oraz  przekazywał  w 
użytkowanie tym, których chciał wyróżnid lub wynagrodzid  



 

dwór  składał  się  z  dostojników  świeckich  i  duchownych  powołanych  do  obsługiwania  osoby 
monarchy 



 

na  czele  dostojników  stał  intendent  dworski  posiadający  tytuł  majordoma;  z  czasem  rola  tego 
urzędu  uległa  wielkiemu  wzmocnieniu  (majordomowie  przejmowali  władzę  w  poszczególnych 
dzielnicach paostwa uzurpując sobie coraz większą władzę) 



 

dostojnicy  dworscy  spełniali  funkcje  publiczne  na  mocy  każdorazowego  zlecenia  króla  (brak 
urzędów paostwowych) 



 

monarcha zapewniał im środki utrzymania w drodze nadawania własności; korzystali również ze 
specjalnej opieki monarszej (patrocinium) oraz najwyższego okupu sądowego (wergeld) 

 
Administracja  



 

zniesiony został rzymski podział administracyjny (prefektury, diecezje, prowincje civitas) 



 

pozostawiono najniższy szczebel podziału, nazywając go pagi (ziemie) 



 

na czele ziemi stał comes civitas, później nazywany hrabią, który łączył w swym ręku uprawnienia 
wojskowe i cywilne  



 

w zamian za pełnione obowiązki król obdarowywał go ziemią, mógł również zatrzymad 1/3 opłat 
sądowych z dawnej ziemi, gdyż to on właśnie sprawował sądy  

32 

 

 
Skarb 



 

dawny system kar i opłat sądowych  



 

dochody płynące z dóbr fiskalnych  



 

podatek gruntowy o niezmiennej skali  



 

cła i myta – podatki pośrednie  



 

służenie  kwaterą  i  utrzymaniem  podróżującemu  monarsze  i  jego  orszakowi  –  podatek 
zwyczajowy  



 

VII  w.  –  cała  ludnośd  bez  względu  na  pochodzenie  została  zrównana  w  obowiązkach 
podatkowych  



 

Wszystkie dochody skarbowe były traktowane przez króla jako jego osobista własnośd  

 
Wielka własnośd  



 

przetrwała w postaci dawnych rzymskich latyfundiów  



 

została  wzmocniona  dopływem  frankijskiego  możnowładztwa  oraz  waśniami  dynastycznymi 
pomiędzy potomkami Chlodwiga, którzy w poszukiwaniu stronników gotowi byli na ustępstwa na 
rzecz latyfundystów  



 

przodująca  rola  wielkiej  własności  wynikała  z  nawrotu  do  gospodarki  naturalnej,  w  której 
rolnictwo wysuwało się na czoło życia ekonomicznego  



 

miała charakter czynszowo – paoszczyźniany  



 

dążyła do samowystarczalności  

 
Beneficja i Prekaria  



 

posiadaczami  wielkich  posiadłości  ziemskich,  byli  oprócz  możnowładztwa  frankijskiego  i 
potomków senatorskich rodów rzymskich król i kościół  



 

dobra  królewskie,  w  miarę  zmniejszania  się  wpływów  podatkowych,  stawały  się  głównym 
źródłem dochodów monarchy 



 

król musiał utrzymad, oprócz siebie, również dwór i urzędników  



 

stąd król nadawał osobom, którym chciał zabezpieczyd byt materialny, w użytkowanie ziemię  



 

nadania takie, od słowa łacioskiego „dobrodziejstwo” zaczęto nazywad wówczas beneficjami; 



 

w  ten  sposób  częśd  posiadłości  królewskich  (znaczna),  znalazła  się  w  rękach  użytkowników 
(którzy niejednokrotnie usiłowali czasowe posiadanie przekształcid we własnośd zupełną) 



 

w  podobnej  sytuacji  do  króla  znajdował  się  kościół  –  dzięki  ofiarności  wiernych  stał  się 
właścicielem rozległych obszarów, których często nie był w stanie zagospodarowad  



 

oddawał  więc  ziemie  w  użytkowanie  (temu,  kto  o  to  poprosił)  w  zamian  za  uiszczanie  czynszu 
rocznego i odnawiania umowy dzierżawnej co pięd lat  



 

od łacioskiego słowa prośba – nadanie takie nosiło nazwę prekarium; prekaria miały trzy rodzaje: 



 

precaria data – nadanie ziemi kościelnej z wyżej opisaną procedurą (droga zjednywania sobie 
ludzi) 



 

precaria  remuneratoria  –  obdarowany  w  zamian  za  dożywotnie  użytkowanie  określonej 
działki  darowywał  kościołowi  ziemię  o  znacznie  mniejszej  powierzchni  (powiększanie  z 
czasem swego majtku) 



 

precaria  oblata  –  petent  darowywał  ziemię,  którą  natychmiast  otrzymywał  z  powrotem  w 
użytkowanie (poza zaspokojeniem celu dewocyjnego, zyskiwał opiekę kościoła)  

 
Immunitety (bannus) 



 

przywileje  przyznawane  początkowo  możnym  świeckim,  w  późniejszym  okresie  również 
instytucjom  kościelnym,  które  zakazywały  urzędnikom  królewskim  wstępu  na  obszar  będący  w 
posiadaniu jednostki lub instytucji uprzywilejowanym; 



 

jego  rozszerzanie  było  skutkiem  nadużyd  urzędników  królewskich,  którzy  bogacili  się  kosztem 
miejscowej ludności 

33 

 



 

immunitet (bannus) przewidywał dla pana możliwośd rządzenia ludnością, sprawowania władzy 
sądowniczej,  nakładania  na  swoich  poddanych  obowiązku  wykonywania  określonych  prac  i 
korzystania z określonych płatnych usług, a także nakładania podatków: od sprzedaży produktów 
na rynku lub od użytkowania młynów, tłoczni i pieców, myta (płaconego przy przejeździe przez 
mosty, drogi, brody rzek) 



 

konsekwencją – przejmowanie funkcji urzędników przez panów gruntowych (zastępowanie przed 
sądem pozwanych, ściąganie należnych z tego tytułu opłat, pobieranie danin na rzecz króla) 



 

wraz  z  powstaniem  posiadłości  ziemskiej  na  prawie  immunitetu,  latyfundia  oznaczały  w  coraz 
mniejszym  stopniu  ziemiaoskie  przedsiębiorstwo  produkcyjne,  a  coraz  bardziej  określone 
terytorium w kluczu władzy publicznej  

 
Komendacja  



 

umowa zawierana między ludźmi wolnymi  



 

na  jej  podstawie:  człowiek  słaby,  potrzebujący  opieki  czy  też  pomocy  materialnej  (wasal) 
zobowiązywał się dobrowolnie pełnid różnorodną służbę nie uwłaczającą jego godności osobistej 
u potężniejszego od siebie sąsiada (seniora), który w zamian zapewniał mu zarówno opiekę, jak i 
pomoc materialną  



 

powodowało  to  skupienie  przez  możnowładców  korzystających  z  immunitetów  wokół  siebie 
masę drobnych rolników  



 

rozpowszechnianie się immunitetu i komendacji przekształciło obszar monarchii Merowingów w 
konglomerat półpaostewek patrymonialnych  

 
PAOSTWO KAROLA WIELKIEGO  
 
Cechy charakterystyczne: 



 

paostwo  Karola  nigdy  nie  osiągnęło  ekonomicznej  i  społecznej  organizacji  paostwa 
cywilizowanego  



 

podstawą imperium nie była tradycja rzymska lecz religia chrześcijaoska – cesarz postrzegany był 
przede wszystkim jako obrooca i gwarant bezpieczeostwa ludu Bożego, jako ten, który przygotuje 
na ziemi nadejście „Króla Bożego” 



 

w  przeciwieostwie  do  paostwa  Merowingów,  które  miało  charakter  świecki  –  cesarstwo 
karolioskie miało charakter teokratyczny, czyli stanowiło polityczny wyraz jedności religijnej: 



 

Karol Wielki był prawodawcą Kościoła (posiadał władzę duchową i świecką) 



 

w paostwie aspekty świeckie i religijne pozostawały nierozłącznie ze sobą splecione 



 

król  był  zwierzchnikiem  zarówno  Kościoła,  jak  i  paostwa  (prawodawstwo  regulowało 

postępowanie kleru, doktrynę i rytuał) 



 

rząd w dużej mierze złożony był z duchownych (biskup z hrabią dzielił lokalną administrację)  



 

 cesarz  rościł  sobie  prawo  do  bezpośredniej  władzy  nad  Kościołem  i  ingerował  nawet  w 

sprawy dogmatów  

 

 

Powstanie paostwa Karola Wielkiego  



 

po  śmierci  Chlodwiga  (511)  jego  paostwo  ulegało  ciągłym  podziałom między członków  dynastii 
merowioskiej  



 

w warunkach słabości Merowingów rządy w poszczególnych dzielnicach paostwa przechodziły w 
ręce najwyższych w hierarchii dostojników dworskich – majordomów  



 

jeden z majordomów – Pepin z Heristalu połączył pod swym zwierzchnictwem (687) trzy dzielnice 
północno-wschodnie  (Neustrię,  Austrazję,  Burgundię),  co  uczyniło  z  niego  niekoronowanego 
władcę monarchii Merowingów  

34 

 



 

po śmierci Pepina urząd majordoma przejął jego nieprawy syn Karol Młot, który faktycznie rządził 
paostwem  (władca  merowioski  był  tylko  figurantem);  umocnił  pozycję  swojego  rodu  dzięki 
powstrzymaniu ekspansji Arabów  



 

Pepin Mały (Krótki), syn Pepina z Heristalu uzyskał zgodę papieża na przejęcie tronu frankijskiego 
z  rąk  przedstawiciela  ostatniego  przedstawiciela  Merowingów  (w  zamian  papież  oczekiwał 
pomocy w walce z Longobardami dążącymi do opanowania całej Italii) (751) 



 

trzy lata później uzyskał od papieża sakrę królewską dla członków całej swojej rodziny  



 

Pepin Krótki był pierwszym władcą z dynastii Karolingów  



 

by silniej związad ród z papiestwem, ziemie Egzarchatu Raweoskiego w Italii odzyskane w walce z 
Longobardami przekazał papieżowi Stefanowi II; w ten sposób powstało Paostwo Kościelne  



 

Pepin  Krótki  rozszerzył  terytorium  paostwa  Franków  (zmuszenie  Saracenów  (Arabów)  do 
wycofania się za Pireneje, przyłączył do paostwa Akwitanię) 



 

po śmierci Pepina Krótkiego władzę przejął starszy syn – Karol  

 
Podboje i koronacja Karola Wielkiego 



 

777 wyprawa przeciwko Sasom i systematyczny podbój Saksonii zakooczony w 804 



 

781 koronacja syna Karola na króla Włoch  



 

VIII w. podporządkowanie plemion Słowian Połabskich  



 

788 przyłączenie Bawarii  



 

796 poprzez podbój Chanatu Awarskiego przesunięcie granic paostwa aż na Dunaj  



 

wojna z Arabami – przesunięcie granicy po rzekę Ebro (rzeka w północnej Hiszpanii) 



 

granice mocarstwa: na północy sięgały Morza Północnego i Atlantyku, na zachodzie opierały się o 
rzekę  Ebro  w  Hiszpanii,  na  wschodzie  sięgały  do  rzeki  Łaby,  na  południu  do  rzeki  Dunaj  i 
północnych Włoch  



 

podboje łączone były z misją chrystianizacji pogan  



 

jego  ambicją  było  stworzenie  cesarstwa  uniwersalistycznego  obejmującego  całą  chrześcijaoską 
Europę  



 

dążył  do  zawarcia  związku  małżeoskiego  z  cesarzową  bizantyjską,  chcąc  połączyd  cesarstwo 
zachodnie i bizantyjskie  



 

odpowiedź papieża na te zamiary – 800 koronacja Karola Wielkiego na cesarza rzymskiego przez 
papieża Leona III co spotkało się z niezadowoleniem Bizancjum  



 

koronacja stała się dopełnieniem unii między monarchią frankooską a Kościołem rzymskim  



 

od  tego  momentu  monarchia  frankooska  stała  się  uznanym  obroocą  i  protektorem  Stolicy 
Świętej  



 

od momentu koronacji uniwersalna władza na Zachodzie otrzymała sankcję rzymskiego prawa i 
rzymskiej tradycji  



 

papiestwo  z  koronacji  również  odniosło  korzyści:  polityczna  zależnośd  papieża  nie  była  już 
podzielona  między  autorytetem  cesarza  w  Konstantynopolu  (zależnośd  prawna)  a  władzą  króla 
frankooskiego (zależnośd praktyczna) – Karol jako cesarz wszedł w określony stosunek prawny z 
głową Kościoła  

 
Organizacja paostwa 



 

monarchia miała charakter patrymonialny – Karol uważał swoje paostwo za prywatną własnośd  



 

w swoich rządach Karol opierał się przede wszystkim na frankooskiej arystokracji, która związana 
była  z  władcą  więzią  opartą  o  wspólnotę krwi, wiernośd  i  honor  –  by tę więź  utrzymad  władca 
miał okazad wdzięcznośd  



 

wdzięcznośd ta miała wyraz rekompensaty stosownej do zasług  –  w  paostwie Karola miała ona 
niemal  wyłącznie  charakter  przyznawania  dóbr  terytorialnych  –  razem  z  ziemią  obdarowany 
zyskiwał również określoną funkcję publiczną  

35 

 



 

dla  zachowania  jedności  cesarstwa  –  wszyscy  poddani  musieli,  począwszy  od  roku  789,  złożyd 
przysięgę  wierności wobec  króla  i  jego  synów  –  w  roku  802  przysięga  została  powtórzona  jako 
złożenie wierności nie królowi, ale cesarzowi  



 

obowiązek  złożenia  przysięgi  dotyczył  każdego  z  poddanych,  który  ukooczył  12  lat  –  przysięgę 
złożyło także całe duchowieostwo (od biskupów i przeorów po kleryków i mnichów)  



 

przysięga musiała byd złożona w kościele na relikwie i w obecności określonej liczby świadków – 
co łączyło tradycję germaoską (wiernośd) z elementem religijnym (kościół, relikwie)  



 

złożenie  przysięgi  oznaczało  nie  tylko  stanie  się  podwładnym  cesarza,  ale  również  wejście  do 
ponadnarodowej społeczności, cesarstwa, postrzeganej jako jednośd polityczno-religijna – święte 
paostwo  



 

kompetencje  urzędników  (dostojników  dworskich)  pomagających  w  zarządzaniu  paostwem 
zostały ostatecznie ustalone  



 

cesarz mianował i odwoływał urzędników  



 

urzędnicy dworscy (urzędy centralne): 



 

kanclerz – zarząd kaplicy dworskiej i kancelarii  



 

palatyn – zastępował monarchę w sądzie w dworskim  



 

stolnik – zarządzał stołem królewskim, kontrolował służbę  



 

cześnik – opiekował się piwnicą  



 

komornik – dysponował komorą i szatnią  



 

koniuszy – opiekował się stajniami władcy  



 

ciałem  doradczym  była  rada  królewska,  składająca  się  z  dostojników  kościelnych  i  świeckich  – 
podczas tzw. obozów majowych (placitum generale, magiscampus), czyli ogólnego zgromadzenia 
wielkich panów świeckich i duchownych rozwiązywane były problemy paostwa  



 

ich  efektem  były  kapitularze  (capitularia),  które  dotyczyły  nowych  ustaw,  decyzji  dotyczących 
wąskich grup (np. instrukcje dla wysłanników władcy) lub pojedynczych dyspozycji  
 

Administracja  



 

hrabstwo – okręg administracyjny, na czele którego stał hrabia, czyli urzędnik lokalny; sprawował 
sądy, wykonywał polecenia króla, zwoływał ludzi pod broo; mianowany przez króla i przez niego 
odwoływany; za zarząd powierzonym hrabstwem otrzymywał ziemię i mógł zatrzymad 1/3 opłat 
sądowych; cesarstwo było podzielone na 700 hrabstw  



 

marchia  –  okręg  przygraniczny,  na  czele  którego  stał  margrabia  posiadający  specjalne 
uprawnienia wojskowe; jego zadaniem była ochrona granic paostwa i ich rozszerzanie; za czasów 
cesarstwa: Marchia Duoska, Awarska, Friulska, Hiszpaoska Bretooska – zapory przed poganami i 
muzułmanami  



 

okręgi  inspekcyjne  –  by  zapobiec  nadużyciom  każdy  urzędnik  lokalny  był  poddawany  kontroli 
inspektów,  których  było  zawsze  dwóch  (duchowny  +  świecki)  tzw.  missi  dominici;  mieli  prawo 
rewizji  wyroku  wydanego  przez  hrabiego,  informowali  władcę  o  nadużyciach;  ludnośd  miała 
prawo się do nich odwoład jeżeli uważała, że hrabia nadużywa swojej władzy  



 

obowiązki missi dominici: 



 

publikacja  otrzymanych  instrukcji,  praw  i  nakazów  cesarskich  oraz  zgodna  z  nimi  kontrola 

stanu lokalnej administracji i działalności hrabiów oraz niższych urzędników  



 

przewodnictwo  nad  zgromadzeniami  sądowymi  i  rozstrzyganie  apelacji oraz  spraw  większej 

wagi  



 

odbieranie przysięgi wierności w imieniu władcy  



 

wybór ławników i innych urzędników  



 

prowadzenie spisu ludności  



 

kontrola stanu i sprawowanie administracji nad dobrami należnymi do korony  

 
Wojsko  



 

służba wojskowa uzależniona została od posiadanego majątku  

36 

 



 

do  armii  wcielano  wolnych  mężczyzn,  których  stad  było  na  kupno  i  utrzymanie  ekwipunku 
wojskowego  



 

ubożsi  musieli  się  składad  na  wyekwipowanie  jednego  spośród  siebie,  co  nie  zwalniało  ich  od 
pieszej służby pomocniczej  



 

w razie najazdu wroga następowała ogólna mobilizacja  



 

sposoby uchylania się o służby wojskowej:  



 

powszechne komendacje, czyli oddawanie się w służbę możnym,  



 

wchodzenie w zależnośd od kościoła  



 

wyrzekanie się wolności osobistej (w wojsku służyli tylko luzie wolni) 



 

aby  zapobiec  kurczeniu  się  siły  zbrojnej  Karol  uczynił  seniorów  odpowiedzialnymi  za  służbę 
wojskową  wasali;  jednocześnie  przyznał  prawo  seniorów  do  własnych  wasali  i  usankcjonował 
równoległą do paostwowej sied administracyjną  



 

komendacje z instytucji prywatno-prawnej stały się publiczno-prawnej stając się jedną z podstaw 
ustroju karolioskiego  

 
Skarb  



 

system dochodów paostwa jak za Merowingów  



 

dawne podatki bezpośrednie spadły do minimum, wzrosły daniny płacone przez ludy trybutarne 
oraz wpływy ze zdobyczy wojennych  



 

wzrost liczby usług na rzecz króla: robocizny (np. utrzymanie i budowa dróg), nocleg i utrzymanie 
dla podróżującego monarchy, jego orszakowi, urzędnikom  

 
Gospodarka  



 

podboje arabskie przewały kontakty handlowe ze Wschodem  



 

Europa stała się krajem rolniczym opartym o gospodarkę naturalną  



 

ziemia traktowana była jako jedyna podstawa egzystencji  



 

mała  własnośd  wchłonięta  została  przez  wielką,  którą  nadawała  ton  stosunkom  rolnym  w 
paostwie 



 

każdy  z  majątków  prowadził  samowystarczalną  gospodarkę  zamkniętą  –  silne  ograniczenie 
wymiany handlowej  



 

powstanie  handlu  okolicznościowego  (np.  w  razie  nieurodzaju  lub  konieczności  nabycia  takich 
produktów jak sól czy żelazo) 



 

dwa  ośrodki  handlowe  w  dawnym  stylu:  Wenecja  (handel  niewolnikami),  Fryjya  (wyrabianie 
płaszczy stanowiących przedmiot pożądania każdego bogatszego człowieka na Zachodzie) 



 

upadek  życia  miejskiego  (konkurencja  rzemiosła  dworskiego);  znaczenie  zachowały  jedynie 
największe miasta portowe; funkcje miasta przejął dwór królewski i wielkie opactwa  

 
Reformy Karola Wielkiego  



 

reforma  monetarna  –  wprowadził  do  obiegu  srebrnego  denara  zastępując  nim  złotego  solida 
bizantyjskiego  



 

reforma  szkolnictwa  –  reformie  uległy  szkoły  przyklasztorne;  przy  każdej  diecezji  utworzono 
szkołę  przykatedralną;  przy  dworze  w  Akwizgranie  utworzono  szkołę  pałacową,  do  której 
uczęszczali  dworzanie;  przywrócono  stary,  klasyczny  system  nauczania  oparty  na  siedmiu 
sztukach wyzwolonych: 



 

gramatyka – umiejętnośd czytania i pisania, opanowanie terminologii łacioskiej  



 

retoryka – umiejętnośd pisania listów i redagowania dokumentów  



 

dialektyka – umiejętnośd logicznego rozumowania  



 

arytmetyka  –  umiejętnośd  dodawania,  odejmowania,  mnożenia,  dzielenia,  obliczenia 
kalendarzowe  



 

geometria – opis ziemi i przyrody  

37 

 



 

astronomia – umiejętnośd tworzenia kalendarza 



 

muzyka – nauka muzyki potrzebnej do liturgii  



 

dzięki  reformie  udało  się  przywrócid  czystośd  łacinie  i  podnieśd  poziom  wykształcenia 
duchowieostwa  



 

do szkół mogli uczęszczad również ludzie świeccy 



 

szkoła pałacowa stała się wzorcem kulturalnym dla większej części zachodniej Europy   

 
RENESANS KAROLIOSKI  



 

znaczne podniesienie poziomu kultury  



 

miał ścisły związek z reformą szkolnictwa  



 

stworzenie  nowego  typu  pisma  tzw.  minuskuła  karolioska,  czyli  nowy  kształt  małej  litery  w 
alfabecie łacioskim (stała się bezpośrednim wzorem nowożytnej drukarskiej czcionki łacioskiej)  



 

reforma  szkolna  stworzyła  zapotrzebowanie  na  pomoce  naukowe  i  pracę  kopistów 
przepisujących nie tylko Pismo Święte, ale i teksty liturgiczne, pisma Ojców Kościoła oraz teksty 
autorów starożytnych  



 

osobiste  zainteresowanie  Karola  Wielkiego  stanem  wiedzy,  zagadnieniami  naukowymi  i 
teologicznymi  zmuszało  jego  otoczenie  do  naśladownictwa,  oddziałując  korzystnie  na 
podniesienie poziomu umysłowego dworu  

 
Dziejopisarstwo  



 

roczniki królewskie – oficjalna historiografia dworska doprowadzona do 829 



 

życiorysy papieży – od apostoła Piotra do Stefana V (891) 



 

biografia cesarza autorstwa Einharda (zm. 840) 

 
Sztuki plastyczne  



 

powstanie sztuki dworskiej opartej na wzorach późnorzymskich i bizantyjskich  



 

powrót do postaci ludzkiej i ornamentu klasycznego  



 

odrodzenie malarstwa ściennego  



 

rozwój sztuki iluminatorskiej – malarstwa książkowego  



 

sztuka nabrała charakteru nie tylko dekoracyjnego  

 
Architektura  



 

bazyliki nawiązujące do tradycji rzymskich i stanowiące kontynuację sztuki merowioskiej 



 

kościoły o założeniach centralnych (zbudowane na planie ośmioboku) 

 
Słabości monarchii karolioskiej  



 

brak wspólnej więzi oprócz osoby władcy  



 

brak jednolitej bazy gospodarczej  



 

separatyzmy lokalne  



 

feudalizacja urzędów  (po śmierci Karola Wielkiego  Hrabowie  stali się  dożywotni i nieusuwalni); 
przekształcenie stosunków służbowych (król – urzędnicy) w stosunki lenne  



 

wielkie majątki ziemskie stawały się de facto małymi paostewkami  



 

843  traktat  z  Verdun  –  podział  paostwa między  trzech  synów  Karola:  zachodnia  częśd  paostwa 
(późniejsza Francja) trafiła do Karola Łysego, wschodnia (późniejsze Niemcy) do Ludwika Niemca, 
centralny  pas  ziemi  od  Morza  Północnego  po  Alpy  oraz  północne  Włochy  wraz  z  tytułem 
cesarskim otrzymał Lotariusz; po jego śmierci jego częśd została podzielona – tak rozpoczęła się 
historia paostw narodowych Francji i Niemiec  

 
 
 
 

38 

 

FEUDALIZM  
1.  Ustrój  społeczno-ekonomiczny  utworzony  na  zachodzie  Europy  w  IX-X  w.,  oparty  na  podziale 
własności ziemi na użytkową  własnośd chłopów  i zwierzchnią własnośd panów feudalnych, którzy z 
tytułu własności narzucali chłopom poddaostwo i rentę feudalną 
2.  Ustrój  społeczno-polityczny  zapoczątkowany  w  paostwie  Karola  Wielkiego,  rozpowszechniony  w 
średniowieczu,  głownie  w  Europie  Zachodniej,  związany  z  systemem  gospodarczym  opartym  na 
podzielonej  własności  ziemi  oraz  zależnościach  osobistych  między  wolnymi.  Powstał  w  wyniku 
przekazywania przez monarchę w lenno uprawnieo paostwowych swoim urzędnikom jako wasalom, 
którzy w  podobny sposób uzależniali od siebie  niższych  wasali, przerywając łącznośd  między nimi a 
monarchą.  Społeczeostwo  feudalne  przedstawiało  się  jako  piramida,  której  szeroką  podstawę 
stanowili  chłopi.  Wyraźnie  rysował  się  podział  funkcji  społecznych  –  produkujący  –  walczący  – 
modlący się.  
 
Przyczyny powstania 
1. Zmiany w życiu gospodarczym (od V w.) 



 

ziemia jako najcenniejsza rzecz; jej posiadanie określało warunki życia i pozycję społeczną  



 

przewaga  wolnych  osobiście  rolników  –  wojowników,  zobowiązanych  do  służby  wojskowej  i 
zależnych  tylko  od  monarchy;  tworzyli  oni  tzw.  wspólnoty  sąsiedzkie  –  marki;  jej  członkowie 
użytkowali swoją ziemię indywidualnie, ale wspólnie korzystali z lasów, łąk, pastwisk stawów; w 
miarę  upływu czasu słabły więzi spajające markę  –  chłopi usamodzielniali się, co spowodowało 
zróżnicowanie majątkowe  



 

obok  marek  istniały  wielkie  majątki  ziemskie,  należące  głównie  do  monarchy  jako  właściciela 
całości ziem królestw oraz kościoła i możnych  

2. Początek gospodarki naturalnej  



 

początek procesu rozpadu dawnego systemu towarowo-pieniężnego (VI w.); powstanie licznych 
paostw  barbarzyoskich  doprowadziło  do  zerwania  więzów  gospodarczych  łączących 
poszczególne prowincje cesarstwa rzymskiego  



 

ograniczenie obiegu wartościowego pieniądza srebrnego i złotego, który powoli przestawał byd 
środkiem płatniczym  



 

ciężar życia gospodarczego przeniósł się z miasta na wieś  



 

wielkie majątki ziemskie  i gospodarstwa chłopskie  stawały się  coraz bardziej samowystarczalne 
(wszystkie najbardziej potrzebne rzeczy były wytwarzane na miejscu) 



 

wymiana  skurczyła  się  do  handlu  zamiennego,  towar  za  towar  –  gospodarka  barterowa, 
naturalna  

3. Upadek miast i załamanie się handlu  



 

na  większości  terenów  Zachodniej  Europy  nastąpił  proces  agraryzacji miasta starożytnych,  czyli 
zmniejszania  się  liczby  ludności,  zaniku  działalności  handlowej,  a  w  konsekwencji  do 
przeobrażenia się ich w osady o charakterze ma wpół wiejskim; zjawisko to trwało do X w.  



 

niszczenie miasta przez liczne wojny, najazdy i epidemie; ludnośd miasta nie mogąc utrzymad się 
z handlu i rzemiosła uciekała na wieś  



 

miasta przestały byd ośrodkami życia gospodarczego i kulturalnego  



 

zanik  handlu  spowodowany  został  wzrostem  niebezpieczeostwa  na  drogach,  samo 
wystarczalnością wsi oraz podbojami arabskimi  

 
Rozwój stosunków feudalnych na wsi  



 

lenna  –  istota  funkcjonowania  wczesnośredniowiecznego  paostwa;  nadania  ziemskie  udzielane 
urzędnikom  przez króla w zamian za ich służbę; lenna królewskie obejmowały również warstwę 
zawodowych wojowników – rycerzy oraz kościół  



 

szukanie przez chłopów oparcia u możnych (przyczyny: brak możliwości wypełniania obowiązków 
wobec  monarchy,  np.  służby  wojskowej,  nieurodzaje,  klęski  żywiołowe,  itp.)  oddając  się  im  w 
opiekę  

39 

 



 

ceną  za  pomoc  (materialna:  pożyczki  ziarna,  zwolnienie  ze  służby  wojskowej)  była  utrata 
wolności i ziemi  



 

nie było to niewolnictwo –  chłop (teraz poddany)  użytkował swoja ziemię  dożywotnio, mógł  ją 
przekazad swoim dzieciom, ale nie był jej właścicielem; 



 

za  możliwośd  użytkowania  już  nie  swojej  ziemi  chłop  uiszczał  tzw.  rentę  feudalną  (naturalna, 
odrobkowa, danina pieniężna) 

 
Gospodarka latyfundiów (Curtis)  



 

curtis były zazwyczaj podzielone na dwie części:  

1.  rezerwę,  częśd  paoską  (pars  dominica)  –  zarządzaną  bezpośrednio  przez  właściciela,  za 

pośrednictwem pracy służby żywionej i zamieszkałej w części paoskiej (w warunkach niewiele 
różniących  się  od  tych,  jakie  mieli  antyczni  niewolnicy);  razem  z  nimi  pracowała  również 
grupa  kolonów  z  części  włościaoskiej,  których  paoszczyzna  zapewniała  funkcjonowanie 
gospodarstwa 

2.  włościaoską  (pars  massaricia)  –  podzieloną  na  liczne,  mniejsze  gospodarstwa,  które 

wydzierżawiane  były  zależnym  lennikom  (wolnym  lub  niewolnym  -  kolonom),  którzy 
wykorzystywali je na własne potrzeby    



 

każdy  grunt  części  włościaoskiej  obciążony  był  zobowiązaniami:  okresowymi  daninami  oraz 
określonymi usługami  



 

poza  uprawą  ziemi  przyznanej  na  własne  utrzymanie  koloni  zobowiązani  byli  do  płacenia 
właścicielowi rocznego czynszu (zazwyczaj w naturze – od połowy do 1/10 zbiorów w zależności 
od rodzaju uprawy) 



 

rodzaje  usług  uzależnione  zostały  od  tego,  czy  świadczone  były  przez  wolnych  chłopów  czy 
chłopów paoszczyźnianych (niewolnych)  



 

w  pierwszym  przypadku  najemca,  używając  własnych  zwierząt  pociągowych,  musiał  realizowad 
określone  zadania:  transport  (zabezpieczenie  połączeo  między  centrum  produkcyjnym  a 
konsumentami), uprawa ziemi  



 

w  drugim  przypadku  (niewolnych  chłopów)  –  najemcy  wraz  z  członkami  swych  rodzin  musieli 
oddawad  do  całkowitej  dyspozycji  administratora  pewną  liczbę  dni  roboczych  lub  wykonywad 
prace (operae) na pars dominica dworu (najczęściej trzy dni w tygodniu)  
 

Społeczeostwo feudalne  



 

na szczycie wolnego społeczeostwa stal król (władca); był on seniorem i właścicielem ziemi  



 

senior  nadawał  swoim wasalom (lennikom) ziemie  na określonych warunkach, wynikających ze 
stosunku lennego 



 

wasal  (człowiek  wolny)  otrzymywał  od  seniora  beneficjum  (lenno),  czyli  dobrodziejstwo  w 
postaci ziemi, co odbywało się w wyniku komendacji (oddania się pod opiekę seniorowi) 



 

w zamian za beneficjum wasali zobowiązywali się do określonych świadczeo na rzecz pana  



 

silny  i  zamożny  wasal  mógł  byd  seniorem  dla  swoich  wasali  –  w  ten  sposób  tworzyła  się  tzw. 
drabina feudalna  



 

system  danin  roboczych  spełniał,  oprócz  ekonomicznej,  ważną  funkcję  kontroli  społecznej  w 
postaci zależności osobistej, który wiązał pracowników z właścicielem ziemi  



 

system  curtis  pozwolił  na  skoncentrowanie  rozproszonej  energii  ludzkiej  dla  dzieła  kolonizacji  i 
ekspansji  rolnictwa,  a  także  potwierdzid  arystokracji  świeckiej  i  kościelnej  własną  dominację 
społeczną nad ludźmi  



 

feudalizm  ujednolicił  (poprzez  mieszanie  się  wolnych  i  niewolnych  kolonów)  warstwy  wiejskie 
zrównując ich poprzez zależnośd od pana, z pominięciem odrębności sytuacji osobistej włościan  

 
Obowiązki seniora 



 

sprawowanie władzy nad lennikiem  

40 

 



 

nadanie lennikowi inwestytury, czyli symbolu lenna (rycerzowi włóczni bądź chorągwi, biskupowi 
– pierścienia bądź pastorału) 



 

sprawowanie opieki nad wasalem, chronienie wasala  

 
Prawa i obowiązki wasala 



 

złożenie przysięgi wierności seniorowi 



 

pomoc zbrojna dla seniora do 40 dni w roku, konno i w uzbrojeniu na rozkaz pana  



 

złożenie seniorowi hołdu lennego  



 

obowiązek udziału w radzie parów (tzw. consilium)  

 
Feudalizm  kontynentalny  –  zasada  wasal  mojego  wasala  nie  jest  moim  wasalem  –  król  mógł 
oddziaływad jedynie na swoich bezpośrednich wasali  
 
Feudalizm  angielski  –  zasada  wasal  mojego  wasala  jest  moim  wasalem  –  król  mógł  wpływad  na 
wszystkich bez względu na to, czy byli jego bezpośrednimi wasalami czy nie  
 
 

RENESANS  

 

CZYNNIKI NARODZIN 



 

rozwój miast i handlu w późnym średniowieczu (renesans narodził się i najwcześniej rozwijał w 
bogatym mieście włoskim: Florencji) 



 

powstanie zamożnego i wpływowego patronatu kapitalistycznego  



 

postęp techniczny  



 

głęboki, głównie moralny kryzys Kościoła i wynikające z niego zwątpienie wobec jego tradycyjnej 
nauki  

 
ISTOTA  



 

łac.  renatio  –  odrodzenie,  kalka  greckiego  terminu  teologicznego  palingenesis  –  odrodzenie 
duchowe, zmartwychwstanie  



 

pierwszy etap ewolucji prowadzący do (przez reformację i rewolucję naukową) do oświecenia  



 

siła, która poprzez dezintegrację (rozbicie uniwersalnej cywilizacji średniowiecznej) ukształtowała 
nowożytną Europę  



 

ograniczenie władzy Kościoła do sfery religijnej a wiary do prywatnej sfery sumienia  



 

silne przekonanie, iż człowiek potrafi objąd panowanie nad światem, w którym żyje  



 

człowiek  staje  w  centrum  zainteresowania  wszelkich  sfer  działalności  (naukowej,  artystycznej, 
filozoficznej) 



 

zerwanie  z  mentalnością  średniowiecza,  która  widziała  człowieka  (przekonanego  o  własnej 
niedoskonałości  i  niemocy)  jako  bezbronną  marionetkę  w  rękach  opatrzności  –  w  renesansie: 
poczucie wyzwolenia i odnowy płynące z rosnącej świadomości własnych, ludzkich możliwości 

 
I. NAJWAŻNIEJSZE PRĄDY UMYSŁOWE  
1. Humanizm  



 

koncentruje uwagę na sprawach ludzkich, godności człowieka, jego wolności, propaguje rozwój 
fizyczny, psychiczny i intelektualny oraz harmonijne współżycie w społeczeostwie, podkreśla 
możliwości ludzkiego rozumu, oraz wartośd wiedzy o świecie i możliwośd jej zdobycia oraz 
rozwoju; 



 

ożywił studia klasycznej łaciny i greki powodując odnowę naukowej i filozoficznej myśli greckiej 
oraz klasycznej poezji i sztuki  

41 

 



 

uznawał  ludzi  za  urodzonych  bez  brzemienia  grzechu  odziedziczonym  po  przodkach,  z 
potencjałem zarówno do dobrych jak i złych cech, które mogą się rozwinąd podczas formowania 
ich charakteru 



 

wypracował  wzorzec  „człowieka  renesansu”,  który  swoją  kreatywnośd  rozwija w  wielu  różnych 
dziedzinach, osiągając w ten sposób pełnię człowieczeostwa 



 

podkreślał wartośd istoty ludzkiej i jej indywidualną godnośd  



 

kładł nacisk na problem wychowania i wykształcenia – nauki wyzwolone (gramatyka, dialektyka 
(logika),  retoryka,  geometria,  arytmetyka,  astronomia,  muzyka)  powinny  byd  uprawiane 
niezależnie od stanu majątkowego 



 

najwybitniejsi przedstawiciele: teolog Erazm z Rotterdamu (1466-1536), angielski autor (i święty 
kościoła  rzymskiego)  Thomas More, francuski pisarz  François Rabelais, włoski poeta  Petrarka  i 
Włoch Giovanni Pico della Mirandola (twórca maksymy "Człowiek jest kowalem swojego losu") 

 
3. Neoplatonizm  



 

kierunek filozoficzny w świetle, którego tworzyli i działali humaniści renesansowi 



 

sprzeciwiał  się  on  arystotelizmowi,  będącemu  zalążkiem  znienawidzonej  scholastyki 
średniowiecznej 



 

najwybitniejszym  neoplatonikiem  był  Marsilio  Ficino  z  Florencji,  który  głosił  doskonałośd 
człowieka jako Bożego stworzenia 



 

drugim  znanym  przedstawicielem  kierunku  był  Giovanni  Pico  della  Mirandola,  który  widział  w 
człowieku wielką moc wyboru dobra i zła oraz możliwośd zadecydowania o swej miłości do Boga; 



 

w  formie  neoplatonicy  musieli  jednak  nawiązad  do  Arystotelesa,  bo  to  on  ustanowił  kanon 
metody filozoficznej 



 

czytano  Arystotelesa  w  oryginale,  omijając  średniowieczne  naleciałości  interpretacji 
scholastycznych. 
 

3. Racjonalizm  



 

przekonanie o rozumności i uporządkowaniu świata 



 

dotarcie do prawdy możliwe jest poprzez użycie samego rozumu, z pominięciem doświadczenia 
(odrzucenie zmysłów jako narzędzia poznania) 



 

całośd  wiedzy  można  wywieśd  poprzez  dedukcję  z  systemu  opartego  na  systemie  aksjomatów 
(aksjomat – zdanie przyjęte za prawdziwe, których nie dowodzi się w obrębie danej teorii) 



 

najwybitniejsi przedstawiciele: Kartezjusz („myślę więc jestem”), Spinoza  



 

racjonalizm najpełniej rozwinął się w XVII i XVIII wieku w epoce oświecenia  

 
4. Empiryzm  



 

źródłem ludzkiego poznania są wyłącznie lub przede wszystkim, bodźce zmysłowe docierające do 
naszego umysłu ze świata zewnętrznego 



 

wszelkie idee i teorie są wtórne w stosunku do zmysłów  



 

postęp nauki powinien odbywad się metodą uporządkowanych i systematycznych doświadczeo, 
na drodze wniosków indukcyjnych z danych uzyskanych dzięki doświadczeniom 



 

stał w sprzeczności z racjonalizmem 



 

najwybitniejszy przedstawiciel Francis Bacon  

 
II. PRZEJAWY  
1. Sztuka  



 

muzyka:  pojawienie  się  świeckich  utworów  chóralnych;  układów  polifonicznych  w  muzyce 
kościelnej,  rozpowszechnienie  madrygału  (wokalna  forma  muzyczna  o  charakterze  świeckim, 
podporządkowana tekstowi poetyckiemu) 



 

malarstwo:  odkrycie  perspektywy  i  jej  zastosowanie  (chęd  przedstawienia  świata  takim,  jakim 
widziało  go  ludzkie  oko);  w  tematach  powrót  do  wątków  mitologicznych;  przedstawienie  aktu 

42 

 

ludzkiego;  pejzaż  jako  zwrot  malarstwa  ku  naturze;  sztuka  portretu  z  uchwyceniem  emocji  i 
osobowości malowanego; najwybitniejsi przedstawiciele: Leonardo da Vinci, Rafael Santi, Michał 
Anioł, Tycjan, Albrecht Dürer  



 

architektura: zerwanie z gotykiem; styl klasyczny nawiązujący do antyku; architektura pałacowa 
wyparła architekturę  zamkową; początek  architektury miejskiej  (stricte świeckiej  i użytkowej)  – 
renesansowe  kamienice;  architektura  najwyższej  próby  nie  tylko  w  służbie  budownictwa 
sakralnego ale również świeckiego; styl harmonijny, pełen elegancji i klasy  



 

rzeźba:  dążenie  do  realizmu,  w  ramach  którego  chciano  jak  najwierniej  naśladowad  naturę, 
człowieka  i  jego  ciało,  a  także  możliwie  najwierniej  ukazad  uczucia;  skłaniano  się  ku 
monumentalizmowi  i  schematom  kompozycyjnym,  opartym  na  prostych  formach 
geometrycznych; 

zerwano 

z 

zasadą, 

która 

podporządkowywała 

rzeźbę 

ramom 

architektonicznym;  rzeźby  tego  okresu  charakteryzuje:  realizm,  zainteresowanie  postacią, 
naturalizm,  studia  nad  anatomią,  krzywizny;  duże  znaczenie  zaczęła  odgrywad  kompozycja, 
przestrzeo  wokół  dzieła;  wprowadzono  również  pomniki  konne,  cechujące  się  wielkim 
realizmem,  monumentalnością  wykonania  i  mistrzostwem  technicznym;  najwybitniejsi  twórcy: 
Donatello,   

 
2. Literatura  



 

eksplozja  języków  narodowych  (Polska  –  Jan  Kochanowski;  Anglia  –  dramaturdzy  elżbietaoscy: 

Spenser, Marlowe, Szekspir; Francja – P. Ronsard, J. Du Bellay; Hiszpania – Miguel Cervantes) 



 

tematyka świecka; opisywanie świata, charakterów ludzkich 



 

dramat (kanon dramatu stworzony przez Szekspira):  



 

naruszenie klasycznej reguły trzech jedności – miejsca, czasu i akcji, stosowanej w dramatach 

antycznych. Utwory rozgrywają się w wielu przestrzeniach, akcja trwa wiele lat, występują 
liczne wątki poboczne 



 

złamanie zasady decorum, czyli odpowiedniości stylów i środków wyrazu  



 

naruszenie wprowadzonej przez Sofoklesa zasady, w myśl, której na scenie mogło przebywad 

jednocześnie nie więcej niż trzech aktorów; w dziełach Szekspira zdarzają się sceny zbiorowe  



 

występowanie scen krwawych, drastycznych, ukazanych bezpośrednio, a nie pośrednio, 

poprzez opis 



 

bohaterowie ulegają transformacjom, popadają w skrajne stany emocjonalne, mają bogate 

życie psychiczne 



 

występowanie sfery fantastycznej, ponadnaturalnej, upiorów, duchów, czarownic;  



 

plastyczny język, pełen metafor, porównao, dialogów. 

3. Nauka  



 

trzy  podstawowe  elementy:  kult  zaniedbywanych  autorów  klasycznych;  kult  greki  uznanej  za 

godnego  partnera  łaciny;  rozwój  studiów  biblijnych  opartych  na  krytycznym  badaniu 
oryginalnych tekstów hebrajskich i greckich  



 

zmieniła pogląd ludzkości na naturę człowieka i jego kondycję  



 

największe osiągnięcia i rozwój w dziedzinach astronomii, matematyki i fizyki;  



 

astronomia:  Kopernik,  Galileusz  (wynalazca  teleskopu)  –  teoria  heliocentryczna  (odrzucająca 

Arystotelesowską idę nieruchomej Ziemi, stanowiącej centrum świata i zasadniczo odmiennej od 
innych planet) poparta szczegółowymi eksperymentami i pomiarami  



 

matematyka: logarytm i suwak logarytmiczny (J. Napier); geometria analityczna i sprowadzenie 

jej  do  arytmetyki  (Kartezjusz);  podwaliny  rachunku  prawdopodobieostwa  (B.  Pascal,  J.  i  J. 
Bernoulli)  

43 

 



 

fizyka:  nowy  paradygmat  metody  naukowej  (przyroda  jest  racjonalna  i  da  się  opisad 

matematycznie);  oddzielenie  fizyki  od  filozofii;  obalenie  teorii  ruchu  stworzonej  jeszcze  przez 
Arystotelesa; wynalazek barometru; odkrycie próżni;  

 
4. Przemiany społeczno-polityczne 



 

powstanie nowej warstwy społecznej: mieszczaostwa, co związane było ze wzrostem znaczenia 

miast – dzięki odkryciom geograficznym i rozwojowi handlu  



 

mieszczaostwo  odegrało  ogromną  rolę  w  rozwoju  sztuki:  wykształciła  się  instytucja  mecenatu 

świeckiego – artyści stali się popularni a na ich dzieła był popyt  



 

początek  świadomości  narodowej  wśród  wyższych  warstw,  w  szczególności  poprzez  rozwój 

języków narodowych  



 

początek  paostw  narodowych,  a  co  za  tym  idzie  rozwój  dyplomacji  jako  gry  międzynarodowej 

(Machiavelli)  



 

początek  korpusów  dyplomatycznych,  ambasad,  przedstawicielstw  i  reguł  dyplomatycznych: 

immunitetów,  wymian  praw  i  przywilejów,  eksterytorialności,  systemu  listów  polecających, 
dyplomatycznych precedensów 



 

umacnianie i zbieranie w kodeksy odrębnych praw narodowych  



 

artysta przestaje byd anonimowy – tworzy dla własnej sławy i nieśmiertelności, a nie dla Boga  

 
5. Edukacja   



 

dzięki  instytucji  mecenatu  edukacja  mogła  objąd  tych,  którzy  dotychczas  nie  mieli  szans  na 

zdobycie wykształcenia  



 

wykształcenie,  obok  zasobności  i  urodzenia,  stało  się  jednym  z  kryterium  oceny  wartości 

jednostki   



 

powstał nowy szczebel edukacji, czyli gimnazjum, które proponowało program oparty na modelu 

klasycznym, nawiązującym bezpośrednio do tradycji starożytnych  



 

powstają różne modele edukacyjne, kładące nacisk na różne dziedziny wiedzy, wprowadzane do 

praktyki przez ich twórców: 



 

Pier  Paolo  Vergerio  (1370-1444)  –  za  podstawę  całej  edukacji  uznał  nauki  humanistyczne, 

czyli literaturę  i wymowę, historię i filozofię,  które  powinny byd uzupełniane  studiowaniem 
poezji, muzyki, nauk przyrodniczych, medycyny, prawa, metafizyki i teologii; w wyniku tego 
uczeo powinien mied świadomośd wzajemnych więzów łączących różne dziedziny wiedzy  



 

Guarino Guarini z Werony (1374-1460) – dokonał podziału programu nauczania na trzy kursy: 

elementarny,  gramatyczny  i  retoryczny,  które  miały,  poprzez  wprowadzanie  coraz 
trudniejszych  treści,  dostosowad  się  do  naturalnego  rytmu  uzyskiwania  wiadomości  przez 
uczniów i rozwoju i ich zdolności  



 

Vittorina de’Rambaldoni da Feltre (1378-1446) – proponował rozpoczęcie edukacji od kursu 

gramatyki,  obejmującego  czytanie  tekstów  Wergiliusza,  Homera,  Cycerona  i  Demostenesa, 
następnie  wprowadzał  kurs  wymowy  uzupełniając  ją  nauką  dialektyki  i  retoryki;  nauczanie 
miało strukturę encyklopedyczną, na której szczycie znajdowały się matematyka, arytmetyka, 
astronomia i muzyka  



 

w  nauce, działalności intelektualnej zwraca się coraz większą uwagę  na technikę  i te  dziedziny, 

które znajdują zastosowanie w życiu codziennym  

 
6. Skutki wynalazku druku  



 

rozszerzenie  nowych  źródeł  informacji  –  pojawienie  się  możliwości  konfrontowania  i 
porównywania różnych tekstów, a także poszerzenia wachlarza ocen tych informacji 



 

wzrost  działalności  intelektualnej  –  zgromadzenie  tekstów  w  tym  samym  miejscu  umożliwiało 
połączenie różnych systemów myślowych i dyscyplin specjalistycznych  



 

wymiana informacji w działalności wydawniczej – działalnośd wydawnicza zyskała rys działalności 
intelektualnej 

44 

 



 

popularyzacja i upowszechnienia czytelnictwa, do którego przyczyniały się poradniki i podręczniki 
ułatwiające życie codzienne  



 

wzrost poczytności Biblii  



 

wzrost produkcji książek i zmiany w ich wyglądzie  



 

dotarcie książek do biedniejszych warstw społecznych  



 

zmiany  w  uczeniu  się  i  nauczaniu  –  zmniejszenie  się  znaczenia  nauczania  ustnego  i  technik 
pamięciowych  



 

powstanie nowych zawodów związanych z drukiem  

 
7. Gospodarka  



 

początki  kapitalizmu,  czyli  gospodarki  towarowo-pieniężnej:  odkrycia  geograficzne  i  bogactwa 
będące  ich  efektem  wprowadziły  do  gospodarki  europejskiej  pieniądz;  rozwój  miast  stworzył 
popyt na dobra wysoko przetworzone (towary rzemieślnicze) i usługi  



 

początek  międzynarodowego  podziału  pracy:  Zachód:  gospodarka miejska,  rzemieślnicy,  usługi, 
zapotrzebowanie  na  żywnośd;  Wschód:  rolnictwo,  pogłębienie  stosunków  feudalnych; 
zapotrzebowanie na towary wysoko przetworzone  



 

merkantylizm:  interwencjonizm  paostwowy  w  handlu  zagranicznym:  popieranie  wszelkimi 
środkami eksportu (dopłaty, dotacje) oraz maksymalne ograniczenia importu (cła); merkantylizm 
wynikał z założenia, iż bogactwo i potęga danego kraju zależy od ilości zgromadzonego przez nie 
złota;  



 

wszystkie  formy  merkantylizmu  kładły  nacisk  na  umacnianie  źródeł  siły  ekonomicznej:  kolonii, 
manufaktur, floty i systemu ceł  

 

REFORMACJA I KONTRREFORMACJA  

 
I. REFORMACJA  
1. Definicja  



 

ruch religijny, polityczny, społeczny, zapoczątkowany przez Marcina Lutra w XVI wieku, mający na 
celu odnowę chrześcijaostwa; 



 

był reakcją na negatywne zjawiska, które miały miejsce w katolickiej hierarchii kościelnej, a także 
stanowił opozycję do katolickiej doktryny dogmatycznej 



 

podwaliny pod wystąpienie Marcina Lutra położyła działalnośd Jana Husa na początku XV wieku – 
ruch husycki (husyci) odegrał ważną rolę w rozwoju reformacji 

 
2. Przyczyny  



 

rozluźnienie dyscypliny kościelnej, symonia (handel godnościami i urzędami kościelnymi, handel 
sakramentami),  powszechna  ignorancję  duchowieostwa,  liczne  przywileje  stanu  duchownego  i 
Kościoła, wielorakie i dotkliwe obciążenia na rzecz duchowieostwa i Kościoła (dziesięcina) 



 

kryzys ideologiczny i społeczny Kościoła, oraz pojawienie się nowych sił politycznych, które były w 
stanie stworzyd i utrzymad nowy Kościół 



 

osłabienie organizacyjne Kościoła i demoralizacja jego przedstawicieli. 



 

Papieże  w  tym  czasie  dbali  o  wzmocnienie  swojej  pozycji  politycznej,  a  także  o  rozszerzanie 
terytoriów Paostwa Kościelnego we Włoszech, oraz zwiększenia dochodów papiestwa 



 

w Kościele szerzył się nepotyzm, a Papieże byli „wątpliwej wartości moralnej” – w szczególności 
papież Aleksander VI Borgii, będący głową Kościoła w latach (1492-1503) 



 

papiestwo  było  niechętne  reformom,  które  miałaby  usunąd  nadużycia;  wskutek  tego 
demoralizacja i nadużycia zamiast zniknąd, rozwijały się, co wywoływało krytykę i opozycję 



 

postulowane zmiany dotyczyły przede wszystkim: 



 

przyjmowania komunii świętej w dwóch postaciach  



 

zniesienia celibatu duchownych  



 

rezygnacji kościoła z posiadania majątku  

45 

 



 

postrzeganie  kościoła  przez  elitę  polityczną  Niemiec  jako  głównego  konkurenta  do  władzy  i 
bogactwa  



 

język łacioski jako obowiązujący w Kościele (ograniczał liczbę osób czytających i interpretujących 
Biblię) 

 
3. Najważniejsze prądy: 
3.1. Luteranizm (1517) 



 

twórca: Marcin Luter: 



 

mnich augustianin, wykładowca i doktor teologii na Uniwersytecie w Wittenberdze 



 

myśliciel religijny i kaznodzieja – nie był działaczem społecznym 



 

obawiał  się  o  zbawienie  duszy  i  dążył  do  zyskania  pewności  jej  zbawienia    wiecznego; 

studiował św. Pawła i św. Augustyna  



 

31  października  1517  roku  przybił  na  drzwiach  kaplicy  elektorskiej  w  Wittenberdze  95  tez 

skierowanych  przeciw  odpustom;  było  to  jego  pierwsze  publiczne  wystąpienie  przeciw 
Kościołowi 



 

tezy  miały  doprowadzid  do  debaty  publicznej  z  przedstawicielem  papiestwa  sprzedającym 

odpusty,  Johannem  Tetzlem,  i  udowodnid,  że  odpusty  nie  gwarantują  nikomu  zbawienia,  a 
stanowią jedynie niebezpieczeostwo dla duszy i nadużycie kościelne 



 

tezy  Lutra  wywołały  dyskusję  wśród  antyrzymskich  grup;  wobec  tego  rozgłosu  został  on 

poproszony o wycofanie swych tez, czego odmówił; zwrócił się do papieża o rozstrzygnięcie 
sporu ; 15 czerwca 1520 r. Papież wydał bullę Exsurge Domine, polecając Lutrowi ukorzyd się i 
odwoład błędy w przeciągu dwóch miesięcy;  



 

wszystkie zarzuty wobec Lutra wywoływały wzrost popularności jego i jego tez w Niemczech 



 

w  odpowiedzi  na  bullę  Luter  napisał  trzy  broszury  polemiczne;  10    grudnia  1520  r.  spalił 

publicznie  egzemplarz  bulli  papieskiej,  wskutek  czego  został  ekskomunikowany;  nie  było  to 
jednak łatwe wobec rozgłosu sprawy i rosnącego poparcia dla Lutra w Niemczech 



 

by  zabezpieczyd  Lutra  przed  represjami,  jego  zwolennicy  ukryli  go  na  zamku  Fryderyka 

Mądrego w Wartburgu; Luter w tym czasie tłumaczył Biblię na język niemiecki, by przybliżyd i 
uprzystępnid ją wiernym 



 

najważniejsze założenia doktryny: 



 

jedyną podstawą religii jest Pismo Święte 



 

dwa sakramenty (komunia, chrzest)  



 

wolnośd wewnętrzna i zewnętrzna – wola Boska nie jest decydująca. Luter uznając wolnośd 

do życia wewnętrznego człowieka pozostał wierny zasadzie uznawania autorytetu i władzy 
świeckiej 



 

Kościół paostwowy – kościół uzależniony w swym materialnym i ideologicznym rozwoju od 

władzy świeckiej 



 

głośne czytanie Biblii 



 

śpiewanie psalmów  



 

Kościół instytucją tanią 



 

liturgia w języku narodowym (aby mogli ją zrozumied wszyscy obecni na Mszy Świętej) 



 

komunia pod dwiema postaciami (chleb i wino) 



 

negacja nieomylnośd papieża i jego zwierzchnictwa nad Kościołem 



 

negacja sakramentu spowiedzi za pośrednictwem kapłana  



 

negacja płatnych odpustów  



 

zniesienie celibatu  

3.2. Kalwinizm (1536) 



 

twórca: Jan Kalwin: 



 

Jan  Kalwin  (Jean  Cauvin)  był  twórcą  drugiego,  obok  luteranizmu,  wielkiego  wyznania 

protestanckiego 

46 

 



 

swoją doktrynę wyłożył w Instytucjach z 1539 r. i Katechizmie z 1542 r. 



 

podstawą doktryny Kalwina była Biblia, której lekturę zalecał, ale swobodniej, indywidualnej; 

nie dopuszczał jednak racjonalistycznej jej interpretacji 



 

z Biblii czerpał wnioski na temat wiary, moralności i polityki 



 

punktem wyjścia doktryny była wiara rozumiana jako dar boski  



 

człowiek  wg  Kalwina,  jako  istota  skłonna  do  grzechu,  powinien  mied  nad  sobą  prawa 

wywiedzione z Biblii, których musi przestrzega 



 

moralnośd  kalwioska  wymaga  od  ludzi  przede  wszystkim  trzech  cech:  wstrzemięźliwości, 

sprawiedliwości i pobożności 



 

najważniejsze założenia: 



 

jedynym źródłem wiary jest Biblia 



 

odrzucenie tradycji kościelnej 



 

zerwanie z Rzymem 



 

surowe zasady moralne 



 

obowiązek prowadzenia prostego, cnotliwego życia 



 

rezygnacja  z  przyjemności,  które  mogłyby  oddalad  od  Boga  (zakaz  udziału  w  taocach  czy  w 

grze w kości) 



 

wprowadzenie kontroli całego życia codziennego, surowej cenzury wiary i obyczajów 



 

 obowiązek wykonywania tego, co Bóg wyznaczył danej osobie 



 

przekonanie,  że  Bóg  jednych  obdarza  łaską  konieczną  do  zbawienia,  innych  nie  (teoria 

predestynacji) 



 

tylko ludzie obdarzeni tą łaską bogacą się i są szczęśliwi 

3.3. Anglikanizm (1534 Henryk VIII),  



 

Reformacja w Anglii: 



 

początkowo akt polityczny, nie była gwałtowną przemianą ideologiczną 



 

przyczyną  był  konflikt  pomiędzy  Henrykiem  VIII,  a  papieżem  Klemensem  VII;  Henryk  VIII 

chciał rozwieśd się z Katarzyną Aragooska, by poślubid Annę Boleyn   



 

Papież pod naciskiem cesarza nie zgodził się na rozwód, co zaowocowało tym, że Henryk VIII 

postanowił podporządkowad Kościół angielski władzy królewskiej  



 

spór  z  Rzymem  doprowadził  11  stycznia  1531  r.  do  uznania  przez  kler  angielski  króla  jako 

protektora Kościoła angielskiego 



 

w  1533  r.  Król  potajemnie  poślubił  Annę  Boleyn,  a  w  maju  przeprowadził  unieważnienie 

kościoła rzymskokatolickiego  



 

w odpowiedzi papież rzucił na króla ekskomunikę, co spowodowało wydanie szeregu ustaw 

uchwalonych  przez  parlament,  które  zapewniały  Kościołowi  angielskiemu  niezależnośd  od 
Rzymu 



 

w 1534 r. ogłoszono króla najwyższym zwierzchnikiem Kościoła; jednocześnie rozpoczęły się 

represje  w  stosunku  do  przeciwników  rozwodu  Henryka  VIII,  której  ofiarą  padli  w  1535  r. 
Thomas More i John Fisher 



 

schizma  niewiele  zmian  wprowadziła  w  zakresie  liturgii  i  dogmatyki;  reformy 

przeprowadzono  dopiero  za  czasów  panowania  syna  Henryka  VII,  Edwarda  VII.; 
wprowadzono  wówczas  komunię  pod  dwiema  postaciami,  małżeostwo  księży;  reformy 
przeprowadził Cranmer, który był zwolennikiem kalwinizmu  



 

w  1553  r.  Maria  Tudor  próbowała  przywrócid  w  Anglii  katolicyzm  -  gwałtowna  restauracja 

katolicyzmu w Anglii nie wywołała szerokiej opozycji w społeczeostwie 



 

niechęd  okazywali  przede  wszystkim  przedstawiciele  arystokracji,  wyższego  duchowieostwa 

oraz  posiadacze  dawnych  dóbr  klasztornych  i  biskupi,  którzy  poczuli  się  zagrożeni  w  swej 
pozycji materialnej i społecznej; Królowa nie wahała się zastosowad surowych represji wobec 
heretyków; w rezultacie stracono w latach 1555-1558 273 osoby m.in. Cranmera 

47 

 



 

po  śmierci  Marii  Tudor  na  tron  wstąpiła  Elżbieta  I;  jej  doradcą  był  William  Cecil,  który 

doprowadził  do  wydania  w  1559  r.  „Aktu  supremacji”,  zgodnie  z  którym  królowa  stała  się 
najwyższym zarządcą kościoła angielskiego, przywrócono jako obowiązującą Księgę Modlitw 



 

lata 1560-1570 to okres zakorzeniania się reformacji w Anglii 



 

w 1567 r. rewolta feudalna próbowała obalid Elżbietę na korzyśd Marii Stuart; było to ostatnie 

większe  wystąpienie  katolików  –  wystąpienie  wywołało  surowe  represje  w  formie  800 
egzekucji 



 

papież Pius V ekskomunikował Elżbietę, co przekreśliło wszelkie możliwości ugody z Rzymem, 

gruntując w ten sposób samodzielnośd Kościoła angielskiego 



 

zakooczeniem budowy Kościoła anglikaoskiego było utworzenie, już po śmierci Elżbiety, tzw. 

Wysokiego  Kościoła  jako  ostatecznego  kształtu  Kościoła  w  Anglii;  łączył  on  większośd 
dogmatów kalwioskich z zachowaniem hierarchii duchownej na wzór katolicki  oraz uznaniem 
luteraoskiej zasady podporządkowania Kościoła paostwu 



 

najważniejsze założenia: 



 

rozwiązanie zakonów 



 

dobra kościelne własnością paostwa 



 

zniesienie przymusowego celibatu duchownych 



 

jedynym źródłem wiary jest Biblia 



 

udzielanie komunii pod dwiema postaciami - chleba i wina 



 

liturgia w języku angielskim 



 

zachowanie dogmatów i obrzędów katolickich 

 
4. Wpływ na Europę: 



 

rozwój języków narodowych dzięki tłumaczeniom Biblii na te języki i odprawianie w nich liturgii 



 

złamanie  monopolu  kościoła  katolickiego  w  sferze  edukacji  i  szkolnictwa  –  od  poziomu 
podstawowego po uniwersytecki  



 

kalwioski  etos  pracy,  bogactwo  jako  zwiastun  zbawienia  oraz  zniesienie  potępienia  dla 
pobierania procentów od pożyczek sprzyjał rozwojowi wczesnego kapitalizmu  



 

odrzucenie  autorytetu  papieża  zrywał  z  chrześcijaoskim  uniwersalizmem,  co  przyczyniło  się  do 
rozwoju paostw narodowych  



 

ożywczy wpływ na Kościół katolicki i impuls do wewnętrznych reform  



 

przyczyna licznych wojen religijnych (przede wszystkich wojna trzydziestoletnia) 



 

wpływ na duchowośd ludzką – droga do Boga bez pośrednictwa innych ludzi czy instytucji  



 

podporządkowanie władzy kościelnej władzy świeckiej otwierało drogę do absolutyzmu 



 

konfiskując  dobra  Kościoła  katolickiego,  paostwo  przejmowało  też  obowiązek  kontynuowania 
jego charytatywnej działalności; Luter dobitnie sformułował program opieki społecznej paostwa 
nad  sierotami,  wdowami,  kalekami  i  chorymi,  jednakże  zadanie  to  było  przez  paostwa 
protestanckie zaniedbywane. 

 
II. KONTRREFORMACJA  
1. Istota: 



 

prąd w  Kościele  katolickim zwalczający reformację,  powołany w  celu odbudowy własnej  potęgi 
oraz politycznych, gospodarczych i kulturalnych wpływów 



 

piez  jednej  strony  wyrażała  się  w  dążeniu  do  reformy  wewnątrz  Kościoła,  pogłębienia  życia 
religijnego, wzmożenia dyscypliny i likwidacji największych nadużyd kleru, 



 

z drugiej stanowiła reakcję katolicką i obronę stanu posiadania  ideologicznego i materialnego, w 
obliczu zagrożenia krytyką i propagandą nowych idei i konkurencyjnych nowych wyznao 

 
2. Pierwsze reformy w łonie Kościoła: 



 

zapoczątkowane przez papieża Pawła III : 

48 

 



 

powołał nowych kardynałów o tendencjach erazmiaoskich , m.in.: kapelusz kardynalski, 



 

przeprowadził reformy administracji rzymskiej, usuwając z Rzymu 80 biskupów tytularnych, 



 

zwołał  sobór powszechny do Trydentu (1545 i obradował on z przerwami aż do 1563), 



 

skupił się wokół utrzymania niezależności politycznej papiestwa od cesarza Karola, 



 

popierał –dopiero się organizujący-zakon jezuitów 



 

jego  następca  Paweł  IV  (jeszcze  jako  kardynał)  odnowił  inkwizycję  rzymską  (1542  r.) 
 i sam stanął na jej czele; w swoich działaniach opierał się na niej 



 

Pius IV –kontynuował obrady soboru i przeprowadził reformę kurii rzymskiej 

 
3. Sobór trydencki  



 

podczas, gdy władcy świeccy pragnęli zmian w Kościele, papiestwo myślało o zachowaniu całego 

dorobku dogmatycznego i organizacyjnego, z nienaruszalnością władzy papieskiej włącznie 



 

postanowienia: 



 

podkreślił i wzmocnił bardzo poważnie autorytet i władze papiestwa, 



 

ogłoszono mszał rzymski-unifikujący liturgię w całym Kościele katolickim, a Wulgata stała się 
obowiązującym tekstem, 



 

 w zakresie organizacji i dyscypliny kościelnej: zniósł największe nadużycia  popełniane przy 
nadawaniu  beneficjów, zakazując ich kumulacji, rezerwacji itd., 



 

wprowadził seminaria dla kształcenia kleru oraz obowiązek prowadzenia metryk w parafiach. 

 
4. Inkwizycja rzymska: 



 

jedna z bardzo potężnych broni papiestwa w walce z herezją i ludźmi podejrzanymi o nią, 



 

to  instytucja  sądowo-policyjna,  pochodząca  z  XIII  w.,  prawie  zaniknęła  już  w  tym  czasie  w 

Europie; na jej czele stało Święte Officjum, 



 

początkowo skierowana przeciwko książkom heretyckim, bardzo szybko objęła swym działaniem 

ludzi. Inkwizycja nie mogła oszczędzad osób wysoko postawionych (nawet kardynałów), a nawet 
przykładnie je karad, nie przebaczad i nie pobłażad, w ten sposób sięgając do przywódców herezji, 



 

dbając  o  czystośd  religijna,  objęła  później  nadzór  nad  drukarniami  i  opracowała  Index  librorum 

prohibitorum (Indeks ksiąg zakazanych) 

 
5. Nowe zakony; reforma już istniejących: 



 

dopiero reforma kapucynów-poprzez żądanie pełnego ubóstwa, odegrali poważna rolę w polityce 

kościelnej;( z wcześniejszych zakonów często wyłaniali się późniejsi reformatorzy); 



 

największe znaczenie miało powstanie  jezuitów  (Ignacy Loyola), ich  zadaniem miała byd obrona 

autorytetu papieskiego, odzyskanie strat poniesionych na rzecz heretyków, misje wśród pogan i 
niewiernych oraz obrona interesów rzymskich w krajach katolickich 

 
6. Sztuka, architektura i muzyka baroku: 



 

sztuka staje się odzwierciedleniem ducha reformacji; jest dynamiczna i dramatyczna zarazem, 



 

barok  to oficjalny styl Kościoła katolickiego czasów potrydenckich (sztuka sakralna) - chce byd 

bezpośredni i poruszający emocje, wzniosły i religijny, aby oddziaływad na odbiorcę, 



 

cechy baroku: niepokój, ruch, nieład, skomplikowana forma, niejasnośd i dysharmonia.