Kowal_722[04]_Z3.03

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Janusz Rudolf

Wykonywanie galanterii metalowej
722[04].Z3.03

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2006

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Zastosowanie materiałów w kowalstwie artystycznym

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Prace pomocnicze przy wykonywaniu wyrobów artystycznych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Techniki wykonywania elementów artystycznych wyrobów kowalskich

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Organizacja prac kowalstwa artystycznego

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Wykonywanie kalkulacji robót kowalstwa artystycznego

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Przepisy bezpieczeństwa i komunikowanie się ze współpracownikami
na stanowisku pracy przy wykonywaniu robót kowalskich.

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w opanowaniu umiejętność z zakresu wykonywania

galanterii metalowej, na zajęciach dydaktycznych w szkole kształcącej w zawodzie kowal
722[04]

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne- wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane, abyś
bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia- wykaz umiejętności, jakie opanujesz podczas zajęć,

−

materiał nauczania- podstawowe wiadomości dotyczące zagadnień z zakresu wykonania
galanterii metalowej,

−

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiejętności praktyczne,

−

pytania sprawdzające,

−

wykaz literatury, z jakiej uczniowie mogą korzystać podczas nauki,

Wskazane jest, aby zajęcia dydaktyczne były prowadzone różnymi metodami ze szczególnym
uwzględnieniem:

−

pokazu z objaśnieniem,

−

tekstu przewodniego,

−

metody projektów,

−

ćwiczeń praktycznych.

Formy  organizacyjne  pracy  uczniów  mogą  być  zróżnicowane,  począwszy  od  samodzielnej
pracy uczniów do pracy zespołowej.
W  celu  przeprowadzenia  sprawdzianu  wiadomości  i  umiejętności  ucznia,  nauczyciel  może
posłużyć  się  zamieszczonym  w  rozdziale  6  zestawem  zadań  testowych,  zawierający  różnego
rodzaju zadania.

W tym rozdziale podano również:

−

plan testu w formie tabelarycznej,

−

punktacje zadań i uczenia się,

−

propozycje norm wymagań,

−

instrukcję dla nauczyciela,

−

instrukcję dla ucznia,

−

kartę odpowiedzi,

−

zestaw zadań testowych.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminów, przepisów bhp i higieny

pracy oraz instrukcji przeciwpożarowych, wynikających z rodzaju wykonywanych prac.
Przepisy te poznasz podczas trwania nauki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

rozpoznawać podstawowe materiały kowalskie i stopy techniczne,

−

wykonywać podstawowe operacje kowalskie,

−

wykonywać podstawowe operacje obróbki cieplnej metali,

−

wykonywać prace spawalnicze w kowalstwie

−

wykonywać konserwację narzędzi, urządzeń i maszyn stosowanych w procesach

kowalskich,

−

posługiwać się dokumentacją techniczną,

−

przestrzegać przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz

ochrony środowiska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

odczytać dokumentację w zakresie niezbędnym do wykonania artystycznych prac

kowalskich,

−

wykonać stosowne pomiary, posługując się narzędziami pomiarowymi,

−

dobrać narzędzia potrzebne do wykonania kowalskich wyrobów artystycznych,

−

dobrać rodzaj materiału do wykonywanego wyrobu,

−

zastosować do wykonywanych wyrobów: spawanie, nitowanie, wiercenie, gięcie,

skręcanie, zwijanie, kucie itp.,

−

wykonać kształty półwyrobów niezbędne do wykonania wyrobów kowalstwa

artystycznego,

−

określić szacunkowo ilość materiału niezbędnego do wykonania prac,

−

sporządzić zapotrzebowanie materiałów,

−

porozumieć się z przełożonymi i współpracownikami,

−

wykonać pracę z zachowaniem przepisów bhp i ppoż. i ochrony środowiska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Zastosowanie materiałów w kowalstwie artystycznym.

4.1.1. Materiał nauczania

Zastosowanie materiałów w kowalstwie artystycznym

Z podstaw materiałoznawstwa wiemy, że pierwiastki występujące w przyrodzie można

podzielić na metale i niemetale. Metale stanowią znaczną większość wszystkich pierwiastków i
wyróżniają  się  takimi  właściwościami  w  stanie  stałym  jak:  połysk,  nieprzezroczystość,  dobra
przewodność  elektryczna  i  cieplna,  a  także  w  licznych  przypadkach  wykazują  dobrą
plastyczność.  Technicznie  czyste  metale,  to  takie,  które  zawierają  niewielką  ilość
zanieczyszczeń  pochodzących  z  procesów  metalurgicznych,  są  bardzo  rzadko  stosowane  do
wyrobów  przedmiotów  użytkowych  lub  artystycznych.  Metale  przeważnie  miesza  się  i  stapia
ze  sobą  w  różnych  proporcjach  tworząc  stopy.  Stopy  metali  mają  lepsze  własności
mechaniczne i technologiczne od czystych metali. Oprócz tych dwóch wymienionych własności
metale i ich stopy posiadają jeszcze własności fizyczne i chemiczne.

Własności fizyczne metali, które powinien znać kowal to temperatura topnienia i

rozszerzalność  cieplna,  a  własności  chemiczne  to  odporność  na  korozję.  Wymienione
własności  mechaniczne  i  technologiczne  obejmują  zespół  cech  określających  zdolność  do
przeciwstawienia się działań sił zewnętrznych oraz zmian temperatury metali i ich stopów. Jest
to  tak  zwana  wytrzymałość,  czyli  granica  oporu stawiana oraz  siły  wewnętrzne  metalu siłom,
które  usiłują  go  odkształcić.  W  zależności  od  rodzaju  obciążeń  (siłą  F)  rozróżnia  się
wytrzymałość  na  rozciąganie,  skręcanie,  ścinanie  i  wyboczenie.  Nauka  o  wytrzymałości
materiałów umożliwia rozwiązywanie dwóch podstawowych zagadnień:

1. Dobór materiału, który by w przewidywanych warunkach mógł stawać określony opór

siłom zewnętrznym działającym na niego tzn. takiego materiału, który by pod wpływem
tych sił nie zmieniał swojego kształtu w sposób widoczny, albo tylko w takim stopniu, aby
nie tracił swojej trwałości i praktycznego zastosowania w określonych warunkach i
określonym czasie.

2. Zaprojektowania konstrukcji o takich kształtach oraz takich wymiarach, aby okazała się

ona dostatecznie wytrzymała na działanie sił zewnętrznych, a kształt jej wytwarzania był
jak najmniejszy.

Te wszystkie zagadnienia mają wpływ na dobór i zastosowanie materiałów w kowalstwie

artystycznym.  Często  się  zdarza,  że  kowal  nie  tylko  wykonuje  wyroby  kowalskie,  ale  sam  je
projektuje.  Dlatego  misi  znać  własności  materiałów  (metali  i  ich  stopów),  aby  zastosować
odpowiednią  technologię  ich  przetworzenia  w  gotowy  wyrób.  Współczesny  kowal  ma  do
wyboru  dużą  gamę  metali  i  ich  stopów,  które  może  wykorzystać  do  wykonania  wyrobu.
Metale te mogą być żelazne, czyli stalowe i nieżelazne (metale kolorowe), które nie zawierają
żelaza (Fe). Metale żelazne oraz nieżelazne posiadają określone kształty, które nadawane są w
procesach hutniczych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podstawowy podział wyrobów hutniczych ze względu na kształt to:

−

pręty: okrągłe, kwadratowe, płaskie, sześciokątne,

−

kształtowniki: kątowniki, ceowniki, dwuteowniki, teowniki i zetowniki,

−

blachy,

−

druty,

−

rury,

−

profile zamknięte.

Wymienione wyżej wyroby hutnicze mogą znaleźć zastosowanie w produkcji wyrobów

kowalskich i artystycznych. Przy wykonywaniu wyrobów zaliczanych do galanterii metalowej
duże zastosowanie maja blachy. Blacha używana na te wyroby powinna być głęboko tłoczona,
czyli podatna na obróbkę plastyczną. Blachy wskutek wielokrotnego uderzenia młotkiem
twardnieją i mogą pękać. Aby temu zapobiec po przekuciu elementy wyklepywane poddaje się
wyżarzaniu. W przypadku blach stalowych zabieg ten polega na nagrzaniu do temperatury ok.
350

C i powolnym studzeniu. Blachy z metali nieżelaznych ( np. miedziane) studzi się

raptownie przez zanurzenie w wodzie.

Przy doborze materiałów do wykonania wyrobów kowalstwa artystycznego i galanterii

metalowej  należy  uwzględnić  sposób  połączenia  ze  sobą  różnych  materiałów.  Elementy
wyrobu  wykonywane  ze  stali  węglowej  i  stopowej  można  spawać  i  zgrzewać  ze  sobą.  W
przypadku elementów ze stali i metali nieżelaznych należy zastosować inne metody ich łączenia
np. nitowanie, kołkowanie, skręcanie oraz klamrowanie. Tak, więc wiele czynników ma wpływ
na  dobór  odpowiedniego  materiału  w  kowalstwie artystycznym.  Również  zakres  temperatury
kucia  ma  wpływ  na  zastosowanie  odpowiedniego  gatunku  materiału  do  wykonania
określonych wyrobów.

W wyrobach kowalskich użytkowych w postaci nożyc, elementów tnących i kształtujących

stosuje  się  stale  narzędziowe  do  pracy na  zimno  i na gorąco. Stale te zawierają od ok. 0,6 %
do  1,3  %  węgla  (C).  Znak  stali  narzędziowej  składa  się  z  litery  N,  liczby  oznaczającej
zawartość  węgla  w  dziesiętnych  częściach  procentu,  np.  N6,  N11  wg  PN.  Podsumowując
zastosowanie  materiałów  w  kowalstwie  artystycznym  zależy  od  wielu  czynników.  Należy  je
uwzględnić w formie projektu oraz samej technologii wykonania wyrobu. Wyroby artystyczne
wyrobu  podnosi  również  sposób  zabezpieczenia  powierzchni  przed  działaniem  czynników
zewnętrznych, czyli tzw. Korozji. Szczególne ma, to znaczenie w wyrobach wykonywanych ze
stali.

Praktyczne umiejętności związane z zastosowaniem materiału w wyrobach kowalskich

sprowadza  się  do  umiejętności  odczytywania  zapisu  w  dokumentacji  technicznej  dotyczącej
rodzaju  i  gatunku  materiału,  z  którego  ma  powstać  półfabrykat  lub  gotowy  wyrób  kowalski.
Rodzaje  i  gatunki  metali  i  ich  stopów  opisane  są  szczegółowo  w  poradnikach  oraz
podręcznikach przedstawionych w rozdziale, 6 czyli wykazie literatury. Znając gabaryty i inne
wymiary  półfabrykatów  lub  gotowego  wyrobu,  kowal  musi  umieć  określić  ilość  materiału
potrzebnego do wykonania określonego wyrobu. Określenie ilości powinno zawierać wymiary
oraz wagę (ciężar) tego materiału. Określenie gabarytów materiału jest stosunkowo proste, bo
polega na poprawnym odczytaniu zapisów rysunku (lub szkicu) wykonawczego określającego
wyrób. Ciężar (wagę) wyrobów hutniczych zawierają tablice, tych wyrobów określające ciężar
1m  wyrobu  w  postaci  prętów, kształtowników, drutów oraz ciężar 1m

wyrobów hutniczych

w postaci blach walcowanych na zimno lub na gorąco

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przykład 1.

Wg. rysunku na wykonanie elementu kutego użyć należy L=250 mm 12x12 w gat. St4S.

Z tabel wyrobów hutniczych odczytujemy, że ciężar 1m 12x12 wynosi 1,13 kg.
Długość wyrobu kutego L = 250 = 0,25m, wykonujemy działanie polegające na obliczaniu
ciężaru pręta o długości L=250 mm :0,25 x 1,13 kg =0,2825, co należy zaokrąglić do 0,29 kg .
W ten sposób otrzymaliśmy ciężar elementu kutego.

Przykład 2.

Z rysunku wykonawczego wynika, że do wykonania podstawki świecznika użyć należy

blachę 2x100x100 w gat. St3S. Z tablic wyrobów hutniczych odczytujemy ciężar 1 m

blach o

grubości 2 mm, który wynosi 16 kg.

Zamieniamy gabaryty blach 100x100 mm na m

. Znając wzór na pole kwadratu

otrzymujemy pole powierzchni blachy, które wynosi 0,01m

. Następnie mnożymy otrzymane

pole powierzchni w m

razy ciężar 1 m

blachy : 0,01 x 16 = 0,16 kg. W ten sposób

otrzymaliśmy wagę podstawki świecznika.

Wykonane obliczenia pozwalają na określenie ciężaru wyrobu kowalskiego jak również

sprecyzowane zamówienia na materiał przy jego zamówieniu.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1)  Jakie są własności metali?
2)  Które z własności metali wpływają na plastyczność?
3)  Co określa wytrzymałość metali?
4)  Jakie własności metali i ich stopów mają wpływ na wybór technologii kucia?
5)  Co to są metale nieżelazne?
6)  Jak dzielimy wyroby hutnicze ze względu na ich kształt?
7)  Gdzie zawarte są informacje dotyczące gabarytów wyrobu kowalskiego?
8)  Gdzie zawarte są informacje dotyczące ciężaru wyrobu kowalskiego?
9)  W jakich jednostkach długości określany jest ciężar prętów i kształtowników?
10) W jakich jednostkach powierzchni określany jest ciężar blach

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Obliczyć ciężar wyrobu hutniczego używanego do wyrobu kowalstwa artystycznego?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) Zapoznać się z instrukcją prawidłowego odczytu informacji o rodzaju i wymiarach

materiału kowalskiego.

2) Określić wymiary materiału (długość, szerokość) wg rysunku wykonawczego.
3) Obliczyć ciężar poszczególnych elementów wyrobu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przykładowe dane do obliczenia materiału w gatunku St4S
Pręt

∅

16x250 – 3 szt.

Kątownik

└

25x25x3 o długości całkowitej 850 mm

Pręt kwadratowy

20x20x450 – 5 szt.

Ciężar 1 m wyrobu wg tabeli wyrobów hutniczych stalowych
Pręt

∅

16 – 1,58 kg

Kątownik

└

25x25x3 – 1,12 kg

Pręt 20x20 – 3,14 kg

4) Przygotować zestawienie materiałów w formie zamówienia określające gatunek, rodzaj i

wagę materiału.

Czas na wykonanie ćwiczenia 120minut.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  katalog wyrobów hutniczych,
–  kartka papieru formatu A4,
–  ołówek lub długopis,
–  rysunki (szkice) wykonawcze wyrobów hutniczych,
–  literatura z rozdziału 6,
–  kalkulator

Ćwiczenie 2

Obliczyć ciężar wyrobu hutniczego używanego do wyrobu kowalstwa artystycznego?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) Zapoznać się z instrukcją prawidłowego odczytu informacji o rodzaju i wymiarach

materiału kowalskiego.

2) Określić wymiary materiału (długość, szerokość) wg rysunku wykonawczego.
3) Obliczyć ciężar poszczególnych elementów wyrobu.

Przykładowe dane do obliczenia materiału
Pręt sześciokątny

27x1500 w gat. St3S

– 3 szt.

Blacha

≠

4x300x500 w gat. Pa 5

– 2szt.

Blacha

≠

3x200x250 w gat. St5S

– 1 szt.

Ciężar 1 m

blachy stalowej wg tablic:

≠

4 – 32 kg

Ciężar 1m

blach metali nieżelaznych wg tablic:

≠

3 – 8,1 kg

Ciężar 1 m prętów i kształtowników stalowych wg tablic:
Pręt sześciokątny

27 – 4,96 kg

Ceownik 80 – 8,64 kg

4) Przygotować zestawienie materiałów w formie zamówienia określające gatunek, rodzaj i

wagę materiału.

Czas na wykonanie ćwiczenia 120minut.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  katalog wyrobów hutniczych,
–  kartka papieru formatu A4,
–  ołówek lub długopis,
–  rysunki (szkice) wykonawcze wyrobów hutniczych,
–  kalkulator,
–  literatura z rozdziału 6.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) odczytać informacje o zastosowanym materiale w kowalstwie artystycznym?



2) odczytać oznaczenie wyrobów hutniczych



3) określić wymiary gabaryty materiału?



4) odczytać z tablic ciężar 1 m prętów?



5) odczytać z tablic ciężar 1 m kształtowników?



6) odczytać z tablic ciężar 1 m

blach?



7) zamienić mm na m przy obliczaniu długości?



8) zamienić mm

na m

przy obliczaniu pola powierzchni?



9) wykonać proste obliczenia z zastosowaniem kalkulatora?



10) wykonać zestawienie materiałów?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Prace pomocnicze przy wykonywaniu wyrobów

artystycznych.

4.2.1. Materiał nauczania

Wyroby kowalstwa artystycznego cechuje dobra jakość ich wykonania . Na tą jakość

składają się następujące czynniki:

−

projekt wyrobu,

−

zastosowany materiał,

−

opracowana technologia wykonania ,

−

zastosowane oprzyrządowanie i narzędzia,

−

zabezpieczenie powierzchni,

−

funkcjonalność wyrobu.

Prace wykonywane przy wyrobach kowalskich dzielimy na pomocnicze oraz główne

(właściwe) mające największy wpływ na jakość wyrobu. Prace pomocnicze odpowiednio
zaplanowane i poprawnie wykonane również mają wpływ na jakość finalnego wyrobu. Jeśli
założymy, że zastosowana technologia wykonania wyrobu kowalstwa artystycznego zawiera w
sobie wszystkie operacje i zabiegi kowalskie, to do prac pomocniczych zaliczamy te operacje i
zabiegi oraz czynności, które uzupełniają wymienione powyżej operacje tzw. główne.

Pomocnicze prace wpływają na lepsze dokładniejsze, niekiedy szybsze wykonanie prac

głównych  w  przyjętej  technologii    wykonania  artystycznych  wyrobów  kowalskich.  Tak,  więc
do  prac  pomocniczych  przy    wykorzystaniu  kowalskich  wyrobów  artystycznych  zaliczyć
możemy:
1.  Ciecie materiału, które ma na celu przygotowanie odpowiedniego wymiaru   (np.

długości) stosowanych wyrobów hutniczych wg rysunków wykonawczych   wyrobów
Cięcie  te  możemy  wykonać  mechanicznie  lub  ręcznie.  Zależy  to  od  rodzaju  materiału
(gabarytów i gatunku) oraz ilości niezbędnej do wykonania wyrobów. Cięcie mechaniczne
odbywa  się  na  maszynach,  które  stanowią  wyposażenie  zakładu      kowalskiego.  Cięcie
blach  stalowych  o  różnej  grubości  i  wymiarach  wykonujemy  na  nożycach  gilotynowych
mechanicznych.  Blach  i  płaskowniki  o  grubości  do  3mm  ciąć  można  na  nożycach
dźwigniowych  ręcznych.  Do  blach  miedzianych,  mosiężnych,  aluminiowych  możemy
używać  nożyc  krążkowych  lub  nożyc elektrycznych. Przecinanie prętów, kształtowników
wykonujemy  na  piłach  ramowych  lub  przecinarkach  taśmowych  lub  tarczowych.  Ręczne
cięcie  przeprowadźmy  przy  użyciu  piłki  do  metalu  z  brzeszczotem  o  określonej  ilości
zębów  dobranych  do  gatunku    ciętego  materiału.  Przecinanie  cienkich  blach  i  prętów
możemy  wykonać  przecinakiem  ślusarskim  na  zimno.  Przecinanie  takie  wykonujemy  na
płycie kowadle, szynie itp..  Cięcie materiałów o dużych wymiarach można wykonać przez
ich cięcie palnikiem  acetylenowo-tlenowym. Jest to jednak ostateczność, która stosuje się
w określonych warunkach gdzie nie można zastosować innego sposobu cięcia.

2. Czyszczenie powierzchni materiału ma na celu usunięcie z powierzchni wyrobów

hutniczych  wszelkich  zanieczyszczeń  i  brudu,  powstałych  w  skutek  składowania,
transportu i cięcia. Wykonuje się tą czynność przed grzaniem materiału do kucia.
W  ten  sposób  ograniczamy  możliwe  spalenie  tych  zanieczyszczeń,  a  co  za  tym  idzie
chronimy  środowisko  pracy.  Czyścić  możemy  ręcznie  przy  użyciu  szczotek  drucianych  i
papieru ściernego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Często czyszczenie wyrobów hutniczych wymaga, aby osoba, która wykonuje tą czynność
stosowała do ochrony dróg oddechowych maseczki przeciwpyłowej, a niekiedy okulary
lub maski chroniące oczy przed nadmiernym zapyleniem.

3. Grzanie materiału zaliczamy do prac pomocniczych wtedy, gdy materiał do kucia

grzejemy  po  raz  pierwszy  bądź  w  palenisku  kowalskim  lub  piecu  elektrycznym  czy
gazowym.  Szczególnie  grzania  materiału  w  piecu  zaliczane  jest  do  czynności
pomocniczych,  ponieważ  przygotowuje  to  materiał  do  kucia  w  określonych  i  ustalonych
temperaturach.  Grzanie  materiału  w  palenisku  wymaga  większej  uwagi,  a  określenie
temperatury odbywa się przy użyciu pirometru lub tablic oraz żarzenia.

4. Wykonanie oprzyrządowania to zespół czynności mających na celu zaprojektowanie, a

następnie  wykonanie  przyrządów  lub  wykonanie  matrycy  kuźniczej,  która  pozwoli
wykonać  powtarzalne  elementy  wyrobów  kowalskich.  W  przypadku  przyrządów  do
gięcia, to składają się one z podstawy, którą stanowi płyta stalowa oraz tulei o określonej
średnicy, ramienia ze sworzniem oraz zabieraka. Opisane jest to szczegółowo w jednostce
modułowej  „Wykonywanie  wyrobów  artystycznych”  Z3.01.  Matryca  kuźnicza  służy  do
wykonania  elementów  powtarzalnych  wyrobów kowalskich przy użyciu prasy. Składa się
ona  z  dwóch  elementów  tj.  podstawy  i  bijaka.  W  przypadku  matryc  otwartych  zostały
opisane w jednostce modułowej „Wykonywanie prac konserwatorskich” Z3.02.

5. Przygotowanie powierzchni wyrobów kowalstwa artystycznego ma na celu wykonanie

zabiegów,  które  w  ostateczności  mają  wpływ  na  walory  artystyczne  wyrobu.  Prace
pomocnicze  sprawdzają  się  na  dokładnym  przygotowaniu  powierzchni  przed  nałożeniem
na  nie  powłok  ochronnych  galwanicznych  lub  malarskich.  Również  przed  wykonaniem
cyzelowania  powierzchni  należy  ja  odpowiednio  przygotować,  aby  otrzymać  zamierzony
efekt  samego  zdobienia  powierzchni.  Przygotowanie  powierzchni  może  odbywać  się
ręcznie  lub  przy  użyciu  elektronarzędzi  z  odpowiednimi  tarczami  do  polerowania  lub
szlifowania,
a  także  polerkami  stacjonarnymi  oraz  tarczami  np.  filcowymi.  Powierzchnie  wyrobów
kutych  w  przypadku  dużych  nierówności  szpachluje  się  przed  nałożeniem  odpowiedniej
powłoki, co zalicza się do prac pomocniczych.

6. Trasowanie, czyli nanoszenie na powierzchni linii i punktów w celu wykonania nacięć,

wzorów  oraz  kształtów  zaliczamy  do  prac  pomocniczych,  które  mają  duży  wpływ  na
dokładność  wykonania  gotowego  wyrobu.  W  celu  zachowania  linii  treserskich  w  czasie
nagrzania materiału należy je punktować. Do trasowania używamy narzędzi pomiarowych
w  postaci  przymiaru  kreskowego,  suwmiarki  lub  szablonów  oraz  rysików,  punktaków  i
młotków. Przy wykonaniu większej ilości elementów , trasowanie możemy wykonać jako
prace przyspieszenie procesu wytwarzania gotowych wyrobów.

7. Przygotowanie powierzchni do spawania ma na celu otrzymanie trwałego połączenia

spawanego.  W  tym  celu  brzegi  spawanych  elementów  ukosuje  się,  co  pozwala  na
ukształtowanie  spoiny.  Wtedy  samo  połączenie  jest  trwalsze,  bo  następuje  pełny  przetop
łącznych  elementów. Również wyrównanie powierzchni w miejscu łączonym jest łatwe i
nie osłabia samego spawu. Oczyszczanie powierzchni z rdzy, kurzu i zgorzeliny powstałej
w  skutek  grzania  materiału  ułatwia  proces  spawania,  a  wykonana  spoina  jest  równa.
Przygotowanie  powierzchni  do  spawania  wykonuje  się  za  jednym  razem  na  wszystkich
elementach,  które  będą  spawane.  Do  przygotowania  powierzchni  używa  się  szlifierki
kątowej  z  tarczą  do  szlifowania.  Ręcznie  brzegi  spawanych  elementów  obrabiamy  przy
użyciu pilników ślusarskich. Obrabiany materiał mocujemy w imadle.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Od czego zależy dobór technologii ciecia materiałów kowalskich?
2.  Jakie są sposoby cięcia wyrobów hutniczych?
3.  Do czego służą matryce kowalskie?
4.  Jak zbudowany jest przyrząd  do gięcia półfabrykatów?
5.  Na czym polega przygotowanie powierzchni wyrobów kutych?
6.  Jak trasuje się elementy przeznaczone do grzania?
7.  Jakie narzędzia używamy do trasowania?
8.  W jakim celu stosuje się ukosowanie brzegów spawanych elementów?
9.  Jakie narzędzia używamy do przygotowania powierzchni spawanych elementów?
10. Co należy wykonać przed nałożeniem powłok ochronnych na powierzchnię wyrobu

kowalskiego?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Cięcie materiału wg zestawienia do wykonania ozdobnego segmentu ogrodzenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko do wykonania ćwiczenia,
2)  zapoznać się z technikami cięcia wyrobów hutniczych,
3)  dobrać środki ochrony indywidualnej (rękawice robocze, okulary lub maska, ochronniki

słuchu),

4) zapoznać się z instrukcją obsługi przecinarki tarczowej,
5) zamocować materiał w imadle stosując zderzaki ustaw odpowiednią długość ciętego

materiału,

6) wykonać cięcie materiału wg następującego zestawienia:

- kątownik

└

50x50x4 l=200 4 szt.,

- pręt

12x12x1250

20szt.,

- pręt

∅

16x450

40szt.,

- pręt 10x10x500

20szt.

7)  w czasie cięcia dokonuje sprawdzenia długości ciętych elementów,
8)  ćwiczenie wykonuj z zachowaniem zasad bhp i ppoż. oraz ochrony środowiska,
9)  zaprezentuj efekt swojej pracy,
10) oceń efekt wykonanej pracy
Czas wykonania ćwiczenia 180 minut.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  przecinarka tarczowa stołowa,
–  materiał, wyroby hutnicze: pręty kształtowniki wg wykazu,
–  sprzęt ochrony indywidualnej ( okulary, rękawice robocze, ochronniki słuchu),
–  instrukcje obsługi przecinarki tarczowej,
–  oprzyrządowanie (zderzaki itp.)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Zaprojektuj przyrząd do gięcia pręta okrągłego

∅

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko do wykonania ćwiczenia,
2)  zapoznać się z zasadami wykonania oprzyrządowania,
3)  bazując na rysunku zaprojektuj wymiary tulei do wykonania gięcia pręta

∅

16 na promień

R25,

Rys. 1. Półfabrykat L ukształtowany

4)  określić odległość między tuleją, a zabierakiem w projektowanym przyrządzie,
5)  zaproponować rodzaj materiału do wykonania przyrządu,
6)  wykonać wstępny szkic,
7)  zaprezentować efekt swojej pracy,
8)  ocenić efekt wykonanej pracy.

Czas na wykonanie ćwiczenia 120minut.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartka papieru formatu A4

–

ołówek (HB)

–

przybory kreślarskie

–

gumka,

–

literatura z rozdziału 6

Ćwiczenie 3

Trasowanie elementów giętych na gorąco.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko do wykonania ćwiczenia,
2)  zapoznać się z zasadami trasowania elementów kutych,
3)  zorganizować narzędzia, przyrządy do trasowania,
4)  narysować linie na powierzchni materiału,
5)  napunktować natrasowanie linie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6)  sprawdzić wymiary wykonywanych tras,
7)  zaprezentować efekt wykonywanej pracy ,
8)  ocenić efekt wykonywanej pracy(przez nagrzanie materiału do temperatury 800

C i

pokonaniu trwałości wykonanego trasowania).

Czas na wykonanie ćwiczenia 180 minut.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

materiał do trasowania (np. 12x12x1250),

–

przymiar kreskowy L=1000, suwmiarka MAUb 150/,01,

–

rysik traserski,

–

punktak,

–

młotek,

–

kleszcze kowalskie,

–

palenisko kowalskie,

–

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 4

Ukosowanie brzegów łączonych elementów wyrobu kowalskiego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko do wykonania ćwiczenia,
2)  zapoznać się z zasadami wykonania krawędzi do spawania wyrobów kowalskich,
3)  zorganizować narzędzia, przyrządy do wykonania ćwiczenia,
4)  na łącznych elementach natrasować miejsca ukosowania krawędzi łączonych elementów,
5)  dobrać sprzęt ochrony indywidualnej (okulary ochronne, rękawice robocze),
6)  wykonać ukosowanie brzegów w obu elementach z zachowaniem odpowiedniego kąta

i szerokości ukosowania w zależności od grubości łączonych elementów,

7)  sprawdzać na bieżąco szerokość wykonywanych ukosowań,
8)  zaprezentować efekt swojej pracy,
9)  ocenić efekt wykonanej pracy.
Czas na wykonanie ćwiczenia 180 minut

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  elementy kute do spawania,
–  narzędzia traserskie,
–  przymiar kreskowy L=300, suwmiarka MAUb 150/0,1,
–  szlifierka kątowa z tarczą do szlifowania (

∅

115 -

∅

125),

– pilnik ślusarski-zdzierak,
– stół ślusarski z imadłem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zorganizować stanowisko do ćwiczeń projektowych?



2) określić zakres prac pomocniczych przy wykonywaniu wyrobów kowalskich?



3) dobrać materiał do wykonania oprzyrządowania kowalskiego?



4) trasować elementy do gięcia na gorąco?



5) ciąć materiał na przecinarce tarczowej?



6) ukosować brzegi łączonych elementów?



7) dobrać narzędzia traserskie?



8) dobrać środki ochrony indywidualnej przy ukosowaniu elementów przy użyciu

szlifierki kątowej?



9) wykonać szkice zaprojektowanych przyrządów?



10) dobrać przecinarkę do cięcia materiału na określoną długość?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Techniki wykonywania elementów artystycznych wyrobów

kowalskich

4.3.1. Materiał nauczania

Wyroby kowalstwa artystycznego cechuje ich niepowtarzalność, która powoduje, że

traktujemy dany wyrób jako artystyczny. Techniki, które stosujemy do wykonywania wyrobów
kowalstwa artystycznego zależą od rodzaju wyrobu, materiału i jego przeznaczenia. Gama tych
wyrobów jest bardzo duża ponieważ możemy do wyrobów artystycznych zaliczyć zawias
kowalski jak i broń np. miecz. Elementy kowalstwa artystycznego spełniają funkcje typowo
eksponatowe np. świeczniki jak i użytkowe np. bramy, ogrodzenia itp..

Dlatego sposób wykonywania powierzchni jest pracochłonne, a co za tym idzie koszty

wykonania  wyrobu  są  większe.  Ale  nie  wykonane  reliefów  czy  cyzelowania  powierzchni
niektórych  wyrobów  pomniejsza  walory  artystyczne.  Wyroby  kowalstwa  artystycznego,
których  przeznaczeniem  jest  funkcjonalność  powinny  być  odpowiednio  zabezpieczone  przed
działaniem korozji powłokami ochronnymi.

Podsumowując tę część wstępną należy zauważyć fakt, że przy wykonywaniu wyrobów

kowalstwa  artystycznego  i  galanterii  metalowej  stosujemy  podstawowe  techniki  (operacje)
kowalskie którymi są:
–  przecinanie,
–  przebijanie,
–  wydłużanie,
–  spęczanie,
–  wyginanie,
–  odsadzanie,
–  zgrzewanie.

Do tych operacji stosujemy podstawowe narzędzia kowalskie: przecinaki, podcinki,

nadstawki,  żłobiki,  gładziki,  kleszcze  i  młotki.  Przy  wykonywaniu  powierzchni  wyrobów
artystycznych  stosujemy  stemple  przy  reliefowaniu  powierzchni  lub  rylce,  skrobaki  przy
cyzelowaniu  powierzchni.  Dużo  elementów  wchodzących  w  skład  gotowego  wyrobu
wykonuje się z blachy stalowej, miedzianej lub mosiężnej.

Blachę tę można formować kształtować tak aby podniosła walory artystyczne wyrobu.

Często  powierzchnie  przedmiotów  metalowych  poddaje  się  fakturowaniu,  co  umożliwia
uwypuklenie  piękna  samego  tworzywa  jakim  jest  metal  oraz  wykonanie  na  powierzchni
przedmiotów  bogatej  i  oryginalnej  ornamentyki.  Do  wykonania  ornamentów  liniowych  jak  i
płaszczyznowych  używa  się  narzędzi  zwanych  wybijakami,  a  potocznie  „punktakami”.  Ich
powierzchnie robocze są twarde, gładkie i odpowiednio ukształtowane.

Technika fakturowania polega na wykonaniu na powierzchni np. blachy ołówkiem

odpowiedniego rysunku. W przypadku ornamentu rysunek ten wykonuje się, a następnie
wybija od strony wierzchniej tzn. prawej. Płaskorzeźby(np. na tarczach ozdobnych) wykuwa
się wybijakiem od spodu tzn. od lewej strony. Aby uzyskać lepszą ostrość i czytelność obrazu
tło dociska się wybijakiem od strony prawej (wierzchniowej).

Pojedyncze elementy faktury stanowią odwzorowane kształty główki wybijaka. Rozróżnia

się faktury groszkowe o różnych średnicach wgłębień, faktury jodełkowe, gwiazdkowe oraz
krzyżykowe. Wyroby kowalstwa artystycznego składające się z dwóch lub więcej elementów
wymagają łączenia. W zależności od kształtu materiału oraz zachowania oryginalności wyrobu
elementy łączymy przez:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

-  nitowanie, które jest połączeniem nierozłącznym za pomocą nita. Przed nitowaniem w
łączonych elementach wierci się otwory przez które wkłada się element kołkowy, którego
końce  spiętrza  się  aż  do  uzyskania  łaba  nitu.  Nit  często  jest  ozdobą  wyrobu,  bywają
okrągłe,  kwadratowe,  sześciokątne  itp.  Nitami  najczęściej  łączy  się  blachy,  taśmy,
kształtowniki. Gdy łeb nita wystaje ponad powierzchnie złączonych elementów mówimy o
nitowaniu „zwykłym”.
Gdy  łeb  nita  występuje  ponad  powierzchnię  złącznych  elementów,  to  połączenie
nazywamy  „krytym”.  W  wyrobach  kowalstwa  artystycznego  stosuje  się  nity
znormalizowane,  a  łby  tych  nitów  ozdabia  się  przez  fakturowanie.  Łączenie  na  klamrę
wyrobów  kowalskich  zaliczamy  do połączeń nierozłącznych.  Klamra przypomina  ogniwo
łączenia,  którego  końce  maja  być  zaklepane  na gorąco lub pospawane. Odmianą klamry
jest  opaska,  która  wykonana  jest  z  blachy,  której  końce  łączy  się  przez  spawanie  lub
zaklepywanie.
-  spawanie,  to  połączenie  elementów  wyrobu  kowalstwa  w  sposób  nierozłączny.  W
zależności  od  grubości  i  rodzaju  materiału  z  którego  wykonane  są  łączone  elementy
stosujemy  spawanie  elektryczne  lub  gazowe.  Brzegi  łączonych  elementów  przed  ich
spawaniem  ukosuje  się  w  celu  uzyskania  lepszego  przetopu  spoiny.  Po  spawaniu  spoiny
wymagają  oczyszczenia  i  wyrównania,  które  wykonujemy  szlifierkami  kątowymi  lub
ręcznie przy użyciu pilnika ślusarskiego.

Kucie wyrobów kowalskich wymaga nagrzania materiału do odpowiedniej temperatury.

Przy  wyrobach  artystycznych  należy  kontrolować  na bieżąco  temperaturę nagrzanego  wsadu.
Ponieważ  za  mocno  nagrzany  materiał  spala  się  ,  a  na  powierzchni  powstają  nierówności,
których  usunięcie  przez  gładzenie  jest  utrudnione,  a  czasami  niemożliwe.  W  kowalstwie
artystycznym  ważną  rolę  odgrywa  zdobienie i  ornamentyka.  Wyroby  są  niepowtarzalne  przez
to,  że  przy  ich  wykonaniu  zastosowano  zdobienie powierzchni wg  zaprojektowanego  wzoru,
który jest dziełem artysty kowala.

Zdobienie powierzchni można wykonać przy użyciu stempli, których kształt części

roboczej będzie odbity na powierzchni wyrobu kowalskiego. Głębokość wykonanych wzorów
za  pomocą  stempli  reguluje  się  siłą  uderzenia  młotka  w  stempel  oraz  temperaturą  nagrzania
materiału  do  kucia.  Stemple  to  swojego  rodzaju  pieczątki,  które  wykonuje  się  wg  własnego
uznania  tzn.  aby  były  niepowtarzalne.  Można  również  używać  typowych  stempli,  których
kształt  odzwierciedla  typowe  figury  geometryczne  np.  kwadraty,  romby  itp..  Nacinanie
powierzchni  oraz    krawędzi  wyrobów  kowalskich  za  pomocą  standardowego  przecinaka
kowalskiego  może  przynieść  ciekawy  i  oryginalny  sposób  zdobienia  elementów,  szczególnie
prętów skręcanych osiowo.

W tym przypadku również głębokość nacięć reguluje siła uderzeń młotka oraz

temperatura nagrzania materiału. Przy wykonywaniu wyrobów kowalstwa artystycznego
można zastosować spęczanie, zwane także zgrubieniem albo osadzeniem, które polega na
skręcaniu i pogrubianiu pręta. Miejscowe spęczanie pręta na końcu lub w środku wykonuje się
po

nagrzaniu

miejsca

spęczania

białego

żaru

uderzeniem

młotka

w  podstawę  lub  też  ciśnieniem  prasy  wzdłuż  osi  tylko  wtedy,  gdy  stosunek  grubości
przedmiotu  do  jego  wysokości  nie  przekracza  1:2,5  ,  w  przeciwnym  razie  następuje
wyboczenie.  Do  spęczania  stosuje  się  narzędzia  kowalskie:  kowadło,  młotki,  kleszcze.  W
zależności  od  rodzaju  wyrobów  wykonawczych  przez  spęczanie  stosuje  się  foremki,  które
nadają określoną formę spęczeniu (np. okrągłą, sześciokątną) .

Zastosowanie przebijania otworów przy wykonaniu wyrobów kowalskich ma przewagę

nad ich wierceniem, ponieważ włókna przy przebijaniu otworów nie przerywa się i
powierzchnia przekroju nie ulega zniszczeniu. Jest to zabieg pracochłonny szczególnie gdy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przebijanie otworów przeprowadzamy w materiale grubym. Musimy wtedy materiał obracać
kilkakrotnie i uderzać w przebijak młotkiem. Kolejno z obu stron aż do wybicia denka.
Najlepsze efekty przebijania otworu uzyskuje się po nagrzaniu materiału do temperatury 900

–

1000

C (barwa żółtoczerwona).

Skręcanie to kolejny sposób kształtowania prętów przy wykonywaniu wyrobów kowalstwa

artystycznego. Wykonuje się ją wzdłuż osi podłużnej pod dowolnym kątem. W tym celu jeden
koniec  materiału  zamocowany  zostaje  w  imadle,  a  drugi  skręcany  za  pomocą  dźwigni.
Wskutek  skręcania  włókien  elementy  otrzymują  kształty  śrubowe  a  metal  zostaje  naprężony.
Niedostateczne  nagrzanie  albo  skręcanie  stali  mało  podatnej  może  wywołać  pęknięcia  w
materiale.  W  celu  usunięcia  naprężeń  wewnętrznych  wywołanych  przez  silne  skręcenia  w
szczególności na zimno, należy skręcany element wyżarzyć w odpowiedniej temperaturze. Jak
już  zostało  wspomniane  na  początku  wiele  elementów  kowalstwa  artystycznego  np.  okucia,
świeczniki, lampy wykonuje się z blachy.

Obróbka blach wchodzi więc w zakres technologii wykonywania artystycznych wyrobów

kowalskich. Począwszy od samego cięcia blach, które zostało już w tym module opisane przez
ich formowanie, żłobienie możemy otrzymać ciekawy artystycznie wyrób połączony z
typowymi elementami kowalskimi.

Zwijanie blach jest podstawowa operacją często stosowana w produkcji wyrobów

artystycznych.  Zwijanie  ręczne  przeprowadza  się  na  drewnianym  walcu  lub  rurze.  Chcąc
uzyskać  eliptycznym  kształt-  zwijamy  blachę  na  klocu  drewnianym  eliptycznym  przekroju.
Kształt  stożka  uzyskujemy  zwijając  blachę  na  dwurogu  blacharskim.  W  każdym  przypadku
obowiązuje zasada, że w pierwszej kolejności podwijamy brzegi blachy, a następnie jej środek.
Blachy grubsze (3-4 mm) układa się na drewnianych podkładach i wygina uderzeniami młotka.

Metodą żłobienia zdobi się często powierzchnie boczne i pokrywy różnego rodzaju naczyń

blaszanych.  Również  żłobienie  stosuje  się  w  celu  ustawienia  płaszczyzn  pokryw.i  den
wyrobów.  Żłobienie  ręczne  wykonuje się na dwurogu,  którego  powierzchnie  są  odpowiednio
żłobkowane  oraz  młotków  blacharskich  –  obrębiaków  lub  dogniaków  wklęsłych.  Blachę
można żłobić na urządzeniach o napędzie ręcznym lub elektrycznym zwanych żłobiarkami.

W obróbce blach stosujemy również usztywnienia i wywijanie brzegów. Przy zginaniu

obrzeży blach powstają fałdy, które należy rozprostwować uderzając w nie drewnianym
młotkiem. Opisane w tym module operacje i zabiegi kowalskie i blacharskie składają się na
techniki wykonywania elementów artystycznych wyrobów kowalskich.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie znasz operacje kowalskie?
2.  Od czego zależy sposób wykonania wyrobu kowalstwa artystycznego?
3.  Na czym polega nitowanie wyrobów kowalskich?
4.  Na czym polega spawanie wyrobów kowalskich?
5.  W jakim celu stosujemy formowanie blach?
6.  W jakim celu stosujemy żłobienie blach?
7.  Jak wykonuje się spęczanie prętów?
8.  Kiedy stosujemy przebijanie otworów?
9.  Na czym polega fakturowanie blach?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonanie lampy wiszącej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z dokumentacja rysunkową,
2)  zaplanować czynności technologiczne,
3)  rozplanować narzędzia, przyrządy i uchwyty do wykonania ćwiczenia,
4)  zorganizować stanowisko pracy,
5)  przygotować materiał,
6)  trasować wg rysunku,
7)  ciąć materiał,
8)  fakturować,
9)  formować krawędzie i końcówki-elementów ozdobnych,
10) formować zespół daszka, elementów ażurowych i ornamenty,
11) piłować (stępić ostre krawędzie),
12) łączyć elementy przez spawanie,
13) usunąć odkształcenia i nierówności po spawaniu,
14) przygotować zespoły i spawać całość,
15) przygotować powierzchnie do malowania,
16) kształtować na bieżąco wymiary i jakość wykonywanych prac,
17) wykonać ćwiczenie zgodne z zasadami bhp,
18) zaprezentować efekt wykonanego ćwiczenia.

Rys.2. Lampa wisząca [11, s. 274]

Czas na wykonanie ćwiczenia 240 minut.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  stół ślusarski z imadłem,
–  płyta traserska, płyta kowalska,
–  narzędzia traserskie (rysik, punktak, materiały pomocnicze do trasowania),
–  sprzęt ochrony indywidualnej (rękawice, okulary spawalnicze)
–  nożyce gilotynowe i nożyce dźwigniowe,
–  zestaw narzędzi ślusarskich (młotki, pilniki),
–  komplet narzędzi do spawania gazowego (pilniki, węże, reduktory, butle z gazem: tlen,

acetylen, spoiwo),

– materiał: blacha stalowa

≠

0,5-2 mm, drut stalowy

∅

3-6 mm (ok. 1m

),nakrętki ozdobne,

ogniwa łańcucha stalowego,

– materiały i narzędzia pomocnicze: narzynka, oprawki, narzędzia do fakturowania.

Ćwiczenie 2

Wykonanie matrycy kuźniczej do wykonania wyrobów kowalskich.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z dokumentacją rysunkowa lub wzorem wyrobu kowalskiego,
2)  wykonać szkic matrycy do wykonania określonego wyrobu,
3)  zaplanować czynności technologiczne do wykonania matrycy,
4)  zorganizować stanowisko pracy: zorganizować materiał, narzędzia, urządzenia niezbędne

do wykonania ćwiczenia,

5)  dobrać środki ochrony indywidualnej,
6)  ciąć materiał na wymiar wg rysunku,
7)  spawać elementy kształtujące do podstawy matrycy,
8)  wiercić otwór w stemplu,
9)  spawać uchwyt stempla,
10)  stępić krawędzie w stemplu i elementach kształtujących,
11)  kontrolować na bieżąco jakość wykonywanych prac,
12)  ćwiczenie wykonać zgodnie z zasadami bhp,
13)  ustawić matrycę na stole roboczym prasy i wykonać próbne gięcie zaprezentować efekt

wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys 3. szkic matrycy do wykonania elementu U – ukształtowanego

1.podstawa (

≠

10x200x200), 2. Elementy kształtujące lewy i prawy ( 50x50x50),

3. Stempel (

50x50x50),4. Uchwyt stempla (

∅

25x80), 5. Element U- ukształtowany (

≠

20x8)

Czas na wykonanie ćwiczenia 180 minut.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

stół ślusarski z imadłem,

–

przymiar kreskowy L1000,

–

suwmiarka L150/0,1,

–

wiertarka kadłubowa,

–

szlifierka kątowa z tarczą do szlifowania,

–

spawarka elektryczna,

–

elektrody ER 146

∅

2,5 – 4,

–

materiał: pręt 50x50, blacha

≠

10x200x200 płaskownik

≠

20x8,

–

piła ramowa (taśmowa),

–

literatura z rozdziału 6

Ćwiczenie 3

Wykonanie ozdobnego segmentu ogrodzenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznaj się z dokumentacją rysunkową,
2)  zaplanować czynności technologiczne,
3)  zorganizować stanowisko pracy, dobrać materiał, narzędzia i sprzęt do wykonania

ćwiczenia,

4)  dobrać środki ochrony indywidualnej,
5)  ciąć materiał na wymiar wg rysunku,
6)  grzać materiał i wykonać skręcanie elementów,
7)  prostować po kuciu,
8)  spawać elementy ogrodzen
9)  oszlifować i oczyścić spoiny i powierzchnie elementów ogrodzenia,
10) kontrolować na bieżąco wymiary i jakość wykonanych prac.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

11) ćwiczenie wykonać zgodnie z zasadami bhp i ppoż.,
12) zaprezentować efekt wykonanego ćwiczenia,
13) oceń efekt wykonanego ćwiczenia..

Rys 4. Segment ogrodzenia o wymiarach 1800x1100

Czas na wykonanie ćwiczenia 180 minut.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  stół ślusarski z imadłem,
–  palenisko kowalskie,
–  kleszcze kowalskie,
–  zestaw młotków,
–  spawarka elektryczna,
–  elektrody ER 146

∅

2,5 –4,

–  narzędzia pomocnicze (przymiar kreskowy L=2000), macki pomiarowe,
–  narzędzia traserskie (rysik, punktak),
–  szlifierka kątowa z tarcza do szlifowania (szlifierka trzpieniowa),
–  piła do metalu (nożyce gilotynowe lub przecinarka tarczowa lub taśmowa),

– materiał: kątownik

└

40x40x3 min. 8 mb, pręt 14x14 min. 30 mb,

– materiały pomocnicze do wykonania oprzyrządowania do skręcania i spawania elementów

ogrodzenia.

Ćwiczenie 4

Wykonanie drobnych elementów dekoracyjnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z technikami wykonania elementów dekoracyjnych,
2)  zapoznać się z rysunkami wyrobu lub wzoru,
3)  zorganizować stanowisko pracy,
4)  zorganizować materiał, narzędzia, urządzenia i przyrządy do wykonania zadania,
5)  natrasować kształt elementu (szkic zamka wg rysunku),
6)  wyciąć z blach kształt,
7)  stępić krawędzie,
8)  wywiercić otwór i wypiłować kształt otworu na klucz,
9)  wykonać fakturowanie powierzchni przedmiotu,

Pręt

14x14x1110

skręcony w środku
na dł 600 mm

∟ 40x40x3

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

10) wypolerować powierzchnie szyldu,
11) sprawdzać na bieżąco wymiary i jakość wykonanej pracy,
12) zaprezentować efekt wykonanego ćwiczenia.

Rys.5. Szyld z blachy mosiężnej

Czas na wykonanie ćwiczenia 180 minut.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  stół ślusarski z imadłem,
–  płyta kowalska (lub kowadło),
–  zestaw narzędzi ślusarskich (pilniki),
–  zestaw młotków 0,25-1 kg,
–  wiertarka elektryczna (lub wiertarka stołowa),
–  narzędzia do fakturowania (wybijaki, stemple),
–  wiertła kręte (

∅

1-12),

–  szlifierka dwutarczowa z tarczą do polerowania,
–  narzędzia traserskie (rysik, punktak),
–  narzędzia pomiarowe (suwmiarka L150/0,1),
–  nożyce dźwigniowe lub gilotynowe,
–  materiał: blacha mosiężna

≠

2-4 mm.

Ćwiczenie 5

Wykonanie dekoracji wybranego elementu galanterii metalowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się zasadami wykonania nacięć na powierzchni wyrobu,
2)  zaplanować kolejność czynności do wykonania ćwiczenia,
3)  zorganizować stanowisko pracy,
4)  zorganizować narzędzia, materiał i sprzęt do wykonania ćwiczenia,
5)  rozpalić palenisko kowalskie,
6)  zagrzać element galanterii metalowej (liść),
7)  wykonać nacięcia na powierzchni liścia,
8)  wygładzić powierzchnię,
9)  współpracować z pomocnikiem przy wykonywaniu ćwiczenia,
10) na bieżąco kontrolować temperaturę kucia,
11) kontrolować jakość wykonanych zabiegów,
12) zaprezentować jakość wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 6. Element kuty - liść

Czas na wykonanie ćwiczenia 180 minut.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  palenisko kowalskie,
–  zestaw kleszczy kowalskich,
–  zestaw przecinaków kowalskich,
–  zestaw młotków kowalskich,
–  kowadło,
–  zestaw gładzików,
–  sprzęt ochrony indywidualnej (rękawice, fartuch skórzany),
–  wykonany element galanterii metalowej(np. liść).

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zorganizować stanowisko pracy do wykonania galanterii metalowej?



2) wykonać skręcanie prętów kwadratowych?



3) spawać elementy wyrobów kowalstwa artystycznego?



4) dobrać narzędzia do fakturowania powierzchni blachy?



5) trasować elementy wg rysunku wykonawczego?



6) posługiwać się narzędziami pomiarowymi do pomiarów na zimno i na gorąco?



7) wiercić otwory na wiertarce stołowej lub wiertarce ręcznej?



8) zaprojektować matrycę kuźniczą lub przyrząd do gięcia?



9) ciąć materiał z zastosowaniem nożyc gilotynowych i dźwigniowych?



10) współpracować

z pomocnikami kowala przy wykonywaniu zadań

zawodowych



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Organizacja prac kowalstwa artystycznego

4.4.1. Materiał nauczania

Zanim przystąpi się do pracy, trzeba dokładnie ją przemyśleć i dobrać odpowiednia

technologię  ich  wykonania.  Ze  względu  na  różnorodność  materiałów  stosowanych
w kowalstwie    artystycznym  należy  tak  dobrać  technologię,  a  co  za  tym  idzie  urządzenia,
maszyny,  sprzęt  i  narzędzia,  aby  stanowiły  one przemyślany  ciąg  technologiczny,  który  mimo
pojedynczej lub małoseryjnej produkcji pozwoli na wytworzenie gotowego wyrobu.

Organizacja prac kowalstwa artystycznego obejmuje prace pomocnicze oraz prace

bezpośrednio  nadające  kształt  gotowemu  wyrobowi.  Po  wykonaniu  prac  podstawowych
wyroby  galanterii  metalowej  podawane  są  zabiegom  nakładania  powłok  ochronnych.
Najczęściej  wykonuje  się  ,  to  w  zakładach,  które  są  do  tego  przygotowane.  Pracownia
kowalstwa artystycznego powinna być wyposażona w jak największą ilość maszyn i urządzeń,
które służą do obróbki kształtowania wyrobów kowalskich.

Narzędzia do pracy na gorąco powinny być odporne na wysokie temperatury. Części

robocze przecinaków, stempli i innych narzędzi muszą być ostre i ulepszone cieplnie, aby były
twarde.  Tak,  więc  organizując  prace  w  pracowni  kowalstwa  artystycznego  należy
zabezpieczyć  miejsce  np.  stół  i  krzesło  do  wykonywania  rysunków  i  projektów  wyrobów
kowalskich  i  odpowiednie  programy  wspomagające  projektowanie  wyrobów.  Znajdować  się
też  powinny  urządzenia  do  cięcia  wyrobów  hutniczych  w  postaci  nożyc,  przecinarek,  pił.  Im
bardziej wyposażony park maszynowy, tym racjonalne zużycie materiałów.

Urządzenia do łączenia elementów w postaci spawarek, zgrzewarek czy sprzętu do

spawania  gazowego  pozwalają  na  zastosowanie  różnych  materiałów.  Do  spawania
elektrycznego  coraz  częściej  używa  się  urządzeń  spawalniczych  wytwarzających  warstwy
ochronne  w  postaci  gazów  obojętnych  (np.  MAG).  Spawanie  można  przeprowadzić  również
przy  zastosowaniu  metody  TIG,  czyli  elektrodą  nietopliwą  w  osłonie  gazów.  Do  obsługi
paleniska  kowalskiego  stosuje  się  standardowe  wyposażenie  w  postaci  kleszczy  kowalskich.
Grzanie  materiału  najczęściej  odbywa  się  w  palenisku  kowalskim.  Można  oczywiście
zastosować  piece  gazowe  lub  elektryczne,  które  poprawia  komfort  pracy  kowala  przez
kontrolowana  temperaturę  grzania  i  zamkniętą,  a  co  za  tym  idzie  nie  oddziałującą
bezpośrednio na człowieka przestrzeń roboczą pieca.

Dużą rolę odgrywa możliwość zastosowania elektronarzędzi do obróbki wyrobów

galanterii metalowej. Przyspiesza to pracę i zmniejsza wysiłek fizyczny kowala. Techniki
wykonywania wyrobów artystycznych oparte są na kuciu ręcznym. Można jednak zastosować
kucie swobodne przy użyciu młotów mechanicznych (sprężarkowych lub resorowych) do
wykonania elementów kutych ozdobnych bram, ogrodzeń, krat itp.

Półfabrykaty powtarzalne wykonuje się przy użyciu matryc kuźniczych, które można

zamontować  na  prasach.  Technologia  wykonania  wyrobów  galanterii  metalowej  wymusza
stosowanie  narzędzi  ręcznych.  Są  to  narzędzia  pogrupowane  jako  ślusarskie,  kowalskie  i  do
obróbki  blach.  Wiele  z  nich  to  unikalne  narzędzia  w  postaci  wybijaków  i  stempli,  rylców,
skrobaków,  młotków  do  wyklepywania  powierzchni,  dwurogi  blacharskie,  zaginadła  do
blachy.

Uzupełnienie stanowią przyrządy, które odzwierciedlają różne kształty i pozwalają na

odpowiednie  powtarzalne  formowanie  wyrobów.  Do  nitowania  stosuje  się  stopki,  zakuwki  o
różnych  kształtach  formujących  łeb  nita.  Wykorzystanie  wymienionych  narzędzi  pozwala  na
artystyczne  kształtowanie  wyrobu  oraz  jego  powierzchni.  Organizując  prace  w  pracowni

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

kowalstwa artystycznego należy uwzględnić ustawienie urządzeń grzewczych w stosunku do
innych maszyn i sprzętu.

Oddawane ciepło z pieców i palenisk ma niekorzystny wpływ na mechanizmy oraz układy

elektryczne maszyn i urządzeń. Prawidłowa organizacja stanowiska to przede wszystkim dobór
i rozmieszczenie tych narzędzi i sprzętu, który będzie używany do określonych prac
kowalskich i ślusarskich. Należy sprawdzić stan techniczny wszystkich narzędzi przed ich
użyciem, aby bezpiecznie wykonać zaplanowane zabiegi.

Czyszczenie powierzchni i nakładanie powłok malarskich wymaga przygotowania

odpowiedniego  stanowiska  wyposażonego  w  odciągi  wentylacji  wywiewnej.  Zapewnia  to
dobre  warunki  pracy,  ale  również  chroni  środowisko.  Wyroby  kowalstwa  artystycznego
powinny  być  odpowiednio  wyeksponowane  tzn.,  że  należy  stworzyć  odpowiednie  miejsce
i klimat do ich pokonania.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Od czego zależy dobra organizacja prac kowalskich?
2.  Jakie grupy narzędzi używane są do wykonywania wyrobów galanterii metalowej?
3.  Jakie rodzaje kucia wykorzystuje się przy produkcji artystycznych wyrobów kowalskich?
4.  Czy stan techniczny narzędzi ma wpływ na jakość wykonywanych zabiegów?
5.  Jak możemy nagrzać materiał do kucia?
6.  Do czego służy wentylacja wyciągowa w pracowni kowalskiej?
7.  Jakie są etapy wykonywania wyrobów kowalstwa artystycznego?
8.  Na czym polega przygotowanie ekspozycji gotowego wyrobu?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaprojektuj układ rozmieszczenia maszyn i urządzeń oraz sprzętu w pracowni kowalstwa

artystycznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z zasadami organizacji prac kowalstwa artystycznego?
2)  sporządzić szkic sytuacyjny rozmieszczenia urządzeń w pracowni kowalstwa
3)  artystycznego,
4)  umiejscowić na ww. szkicu stanowiska pracy kowalstwa artystycznego,
5)  do szkicu dołączyć wykaz niezbędnego wyposażenia,
6)  zaprezentować efekt wykonanego ćwiczenia,
7)  ocenić i uzasadnić zaplanowana organizację stanowisk pracy w pracowni kowalstwa

artystycznego,

Czas na wykonanie ćwiczenia 120 minut.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  katalogi maszyn i urządzeń,
–  kartka papieru A4,
–  katalogi wyrobów hutniczych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

– katalogi (oferty) wyrobów kowalstwa artystycznego,
– literatura z rozdziału 6

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zorganizować stanowisko pracy do wykonania wyrobów kowalstwa

artystycznego?



2) dobrać technologię do określonego rodzaju wyrobu kowalskiego?



3) dobrać narzędzia, sprzęt niezbędny do wykonania wyrobu kowalskiego?



4) właściwie obsługiwać i eksploatować maszyny i urządzenia znajdujące się w

pracowni kowalstwa artystycznego?



5) zaprojektować proste wyroby kowalskie?



6) posługiwać się dokumentacją rysunkową przy planowaniu i organizacji prac

kowalskich?



7) ostrzyć, regenerować narzędzia ręczne do prac kowalskich?



8) dobrać środki ochrony indywidualnej przy pracach kowalskich?



9) zachować reżim technologiczny przy organizacji prac w pracowni kowalskiej?



10) określić stan techniczny narzędzi, maszyn i innego użytkowego sprzętu?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Wykonywanie kalkulacji robót kowalstwa artystycznego

4.5.1.

Materiał nauczania

Aby praca kowala była opłacalna należy ja prawidłowo skalkulować. Największy problem

stanowi  obliczenie  należności  za  wykonywaną  pracę  ręczną  (manualną)  kowala.  Przy
wykonywaniu  wyrobów  artystycznych  kowal  ręcznie  formuje  kształty,  powierzchnie
elementów  wykonuje  te  same  czynności  wielokrotnie  przerywane  ponownym  nagrzanie
materiału.  Dlatego  wyroby  kowalstwa  artystycznego  są  pracochłonne  i  wymagają  dużych
nakładów pracy.

Wykonując określona serie wyrobów np. ogrodzenia, bramy, meble stosuje się

odpowiednie  oprzyrządowanie,  aby  zachować powtarzalność wyrobu pod względem kształtu.
Wykonanie  oprzyrządowania  wymaga  określonego  wkładu  pracy,  który  rozkłada  się  na  ilość
wykonywanych  wyrobów.  Dlatego  należy  ustalić  roboczogodzinę  pracy  kowala  i  jego
pomocnika,  który  wykonuje  prace  pomocnicze.  Koszty  robocizny  pracowni  (warsztatu)
kowalstwa  artystycznego  obejmują  również    tzw.  media:,  czyli  zużycie  energii  elektrycznej,
wody z kanalizacją, gazu.

Zużycie mediów określają odpowiednie liczniki. Ceny mediów są zróżnicowane, w

zależności od miejsca , gdzie znajduje się pracownia kowalstwa artystycznego. Jak już
wiadomo kalkulacja prac kowalskich oprócz kosztów samej pracy (robocizny) składa się z
innych składników, którymi są:

−

koszty zakupu materiałów,

−

koszty materiału,

−

koszty paliwa(np. koks),

−

koszty zakupu narzędzi i przyrządów

PRZYKŁAD KARTY KALKULACYJNEJ:

KALKULACJA: Wykonanie 1 kpl. zawiasów wg.wzoru.
1.Materiał 125 zł.
2.Robocizna 80 zł
3. koszty oprzyrządowania 70 zł
4.Media + paliwo 30 zł
5.Zysk 20% kosztów robocizny 16zł
Razem : 321 zł + 22% WAT / kpl.

Ceny wyrobów hutniczych są zmienne i zależą od ich popytu na rynku i giełdach. Wyroby

hutnicze rozprowadzane  są  przez  hurtownie,  które  też  określają  poziom cenowy asortymentu
hutniczego.  Szczególnie  wyroby  metali  nieżelaznych  osiągają  duże  ceny  i  maja  wpływ  na
całkowity  koszt  wyrobu  kowalskiego.  Ze  względu  na  rosnące  ceny  produktów
ropopochodnych  wzrastają  koszty  transportu,  które  musza  mieć  wpływ  na  cenę  finalnego
produktu.  Koszty  zakupu  narzędzi  i  urządzeń  należy  wliczyć  do  robocizny  warsztatu
(pracowni)  kowalstwa  artystycznego.  Ich  właściwa  eksploatacja  zmniejsza koszty utrzymania
w dobrym stanie technicznym tych narzędzi i urządzeń.

Jak już zostało opisane w poprzednich modułach do kosztów bezpośrednich dolicza się

zysk, który wyrażony w procentach kosztów bezpośrednich nie wliczając to kosztów
materiałów. Wielkość tego zysku określa konkurencja rynkowa oraz odpowiednia organizacja
pracy i racjonalne zużycie materiałów. Aby kalkulacja była pełna należy w niej uwzględnić w

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

razie potrzeby usługi wykonywane przez inne podmioty (zakłady) na rzecz naszego wyrobu -
cynkowanie, malowanie proszkowe i inne.

Praktycznie kalkulację cenowa wykonuje się na każdy wyrób kowalstwa artystycznego lub

grupę wyrobów galanterii metalowej. Ceny tych wyrobów określa popyt na te wyroby, ale
również jakość wykonania i dobra reklama.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak kalkuluje się robociznę przy pracach kowalskich?
2.  Co rozumiesz pod pojęciem robocizny bezpośredniej?
3.  Co oznacza pojęcie media przy wykonaniu kalkulacji?
4.  Co składa się na cenę  gotowego wyrobu?
5.  Jak zmniejszyć koszty wykonania wyrobu kowalskiego?
6.  Od jakich kosztów oblicza się zysk od wykonanego zlecenia?
7.  Co wpływa na cenę wyrobów hutniczych?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonanie kalkulacji robót kowalstwa artystycznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  określić zakres prac przy wykonywaniu wyrobu,
2)  dobrać technologię wykonywania prac,
3)  określić rodzaj materiału potrzebnego do wykonania wyrobu,
4)  określić koszty wykonania oprzyrządowania,
5)  określić koszty transportu materiału,
6)  obliczyć zysk na poziomie (10%-30%),
7)  przedstawić kalkulację wykonania wyrobu,
8)  uzasadnić sposób wykonania kalkulacji prac kowalstwa artystycznego.

Czas na wykonanie ćwiczenia 120 minut.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  wyrób galanterii metalowej lub rysunek wykonawczy wyrobu kowalstwa artystycznego
–  karta papieru formatu A4,
–  zestaw Polskich Norm, katalogów i cenników,
–  kalkulator,
–  literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Wykonanie kalkulacji robót kowalstwa artystycznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) określić koszty prac bezpośrednich przy wyrobie na podstawie danych:

−

20 zł/h – robocizna zakładu,

−

grzanie wsadu – 1 h,

−

kucie swobodne ręczne: 0,75 h,

−

czyszczenie i gładzenie wyrobu: 0,25 h,

−

cynkowanie wyrobu ( praca zlecona): 6 zł,

−

koks- zużycie 3 kg/h, cena za 1 kg – 4,50 zł,

2) określić koszty materiału wg danych:

−

pręty stalowe 6,8 kg w cenie 4 zł/1 kg,

−

blacha miedzian 0,8 kg w cenie 14,50 zł/1g,

−

koszty zakupu materiału ogółem 15 zł.

3)  obliczyć zysk w wysokości 25%,
4)  sporządzić kalkulację,
5)  zaprezentować efekt wykonanego ćwiczenia,
6)  ocenić i uzasadnić otrzymane koszty kalkulacji.

Czas na wykonanie ćwiczenia 120 minut.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  karta papieru formatu A4,
–  zestaw Polskich Norm, katalogów i cenników,
–  kalkulator,
–  literatura z rozdziału 6.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić koszty robocizny bezpośredniej?



2) określić koszty energii elektrycznej i innych mediów?



3) określić koszty transportu?



4) określić ilość potrzebnego materiału na podstawie rysunku lub wzorca

wyrobu?



5) wyliczyć zysk z wykonanego zlecenia?



6) sporządzić kalkulację cenową wykonanego wyrobu kowalstwa artystycznego?



7) przedstawić kalkulację cenową i ją uzasadnić?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Przepisy bezpieczeństwa i komunikowanie się ze

współpracownikami na stanowisku pracy przy
wykonywaniu robót kowalskich.

4.6.1. Materiał nauczania

Każde zadanie zawodowe należy wykonać z zachowaniem bezpieczeństwa pracy. W

każdym zawodzie lub określonej pracy obowiązują przepisy, które określają sposób
zachowania się w określonych warunkach. Pracownicy młodociani (uczniowie) znajdują się od
szczególną ochroną, która określa zakres prac wzbronionych młodocianym.

Przepisy te regulują również, czas pracy oraz określają normy udźwigu i przenoszenia

ciężarów. Jeśli jesteś pracownikiem młodocianym (uczniem) i nie ukończyłeś 18-tego roku
życia, to te przepisy chronią twoje zdrowie. Przy pracach kowalskich występują uciążliwe
warunki pracy spowodowane wysoką temperaturą, zapyleniem hałasem i drganiami.

Wpływają one niekorzystnie na organizm człowieka. Dlatego w zależności od zakresu

wykonywanych  prac  kowalskich  pracownik  powinien  dobrać  i  stosować  środki  ochrony
indywidualnej. Podstawę stanowi ubranie robocze, które składa się ze spodni zakończonych u
dołu nogawek opinaczami oraz koszulki (lub kurtki). Buty robocze powinny posiadać stalowe
noski,  chroniące  stopy  przed  urazem  spowodowanym  spadającym  materiałem.  Do  kucia
ręcznego  i  maszynowego  należy  założyć  fartuch  skórzany  chroniący  tułów  oraz  nogi  przed
rozgrzanym materiałem lub jego odpryskami.

Kowal chroni oczy stosując okulary ochronne lub maskę na twarz. Rękawice robocze

powinny  być  wykonane  ze  skóry  lub  materiałów  ognioodpornych.  Należy  je  stosować  przy
zabiegach  kucia  ręcznego  i  maszynowego.  Przy  kuciu  swobodnym  na  młotkach  należy
stosować  ochronniki  słuchu.  Przed  przystąpieniem do  pracy należy sprawdzić stan techniczny
narzędzi  przez  oględziny  wzrokowe,  a  w  przypadku  maszyn  i  urządzeń  należy  próbnie  je
uruchomić.

O zauważonych nieprawidłowościach należy poinformować przełożonego. Nie wolno

pracować  narzędziami  kowalskimi,  które  są  niesprawne.  Przy  palenisku  kowalskim  powinien
znajdować  się  pojemnik  z  wodą  do  chłodzenia używanych narzędzi kowalskich przy kuciu na
gorąco.  Drewniane  trzonki  np.  młotków,  przecinaków,  gładzików  i  żłobików  wsadzone  do
wody  pęcznieją,  a  tym  samym  lepiej  trzymają  osadzone  na  nich  elementy  stalowe  ww.
narzędzi.

Eksploatując maszyny i urządzenia oraz inny sprzęt znajdujący się na wyposażeniu kuźni

należy zapoznać się z instrukcją obsługi tych maszyn, urządzeń i przyrządów. Każda instrukcja
składa  się  z  trzech  podstawowych  punktów:  czynności  przed  rozpoczęciem  pracy  na  danym
urządzeniu,  czynności  w  czasie  pracy  i  czynności  po  zakończeniu  pracy.    Stosowanie  się  do
zasad  opisanych  w  instrukcji  pozwala  bezpiecznie  i  właściwie  obsługiwać  (eksploatować)  te
urządzenia.  W  kuźni  musi  być  sprawna  i  włączona  instalacja  nawiewno-wywiewna,  która
wprawia  w  ruch  powietrze  tzn.  podtrzymuje  proces  spalania  ,  nawiewa  świeże  powietrze  i
usuwa zadymienie i zapylenie miejsca.

Przy pracach kowalskich używamy elektronarzędzi np. szlifierki kątowej, wiertarki

elektrycznej  .  Używając  szlifierki  kątowej  należy  zwrócić  uwagę  na  sposób  zamocowania
tarczy oraz usytuowania osłony. Nie wolno dotykać pod żadnym pretekstem obracających się
tarcz,  uchwytów  wiertarskich  i  innych  elementów  obracających  się.  Praca  w  kuźni  jest
zespołowa  tzn.,  że  przy  wykonywaniu  określonych  zabiegów  kowalskich  pracuje  dwóch,  a

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

niekiedy trzech pracowników. Ze względu na duży hałas spowodowany kuciem i pracą
urządzeń ich porozumiewanie jest utrudnione.

W tym celu należy zachować szczególną ostrożność i wykonywać pracę z zachowaniem

określonych zasad. Nie należy krzyczeć i dyskutować, ponieważ wprowadza się chaos
i dezorganizację pracy. Komendy należy wydawać jasno i stanowczo, tak, aby było pełne
zrozumienie między kowalem, a jego pomocnikiem.

O kolejnych ruchach lub czynnościach wykonywanych na kutym elemencie decyduje jedna

osoba, a druga wykonuje np. uderzenia młotkiem lub inne czynności pomocnicze.
Doświadczeni kowale stosują znaki dźwiękowe uderzając młotkiem o kowadło. W ten sposób
określają rodzaj i siłę uderzeń, które wykonuje pomocnik kowala w czasie kucia swobodnego.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie środki ochrony indywidualnej stosuje kowal?
2.  Z czego składa się ubranie robocze kowala?
3.  Jak sprawdza się stan techniczny narzędzi?
4.  Jakie informacje zawiera instrukcja obsługi maszyn i urządzeń?
5.  Jak sprawdza się stan techniczny maszyn i urządzeń?
6.  Jaki rodzaj instalacji wentylacyjnej występuje w kuźni?
7.  Jakie obuwie robocze powinien nosić kowal?
8.  Jak porozumiewają się współpracownicy przy pracach kowalskich?
9.  Przy jakich pracach należy stosować rękawice robocze?
10.  Do czego służy naczynie z wodą przy palenisku kowalskim?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dobór i zastosowanie środków ochrony indywidualnej przy parach kowalskich.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko do kucia ręcznego,
2)  dobrać narzędzia, sprzęt i urządzenia do kucia swobodnego,
3)  sprawdzić stan techniczny narzędzi i urządzeń,
4)  zapoznać się z instrukcją stanowiskową bhp,
5)  dobrać i zorganizować ubranie robocze, sprzęt ochrony indywidualnej do kucia

swobodnego ,

6) zapoznać się z instrukcją obsługi urządzeń w kuźni,
7) zaprezentować i uzasadnić organizację oraz wybór środków ochrony indywidualnej,

Czas na wykonanie ćwiczenia 120 minut.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  instrukcje bhp i ppoż. ,
–  sprzęt ochrony indywidualnej,
–  palenisko kowalskie,
–  instalacja wentylacyjna kuźni,
–  narzędzia kowalskie,
–  narzędzia ślusarskie,
–  narzędzia pomiarowe,
–  literatura z rozdziału 6.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zorganizować stanowisko pracy zgodne z zasadami bhp i ppoż.?



2) dobrać sprzęt ochrony indywidualnej do prac kowalskich?



3) sprawdzić stan techniczny i zabezpieczenie narzędzi?



4) sprawdzić stan techniczny i zabezpieczenie urządzeń?



5) bezpiecznie wykonać zaplanowane czynności i zabiegi , operacje kowalskie?



6) włączyć i wyłączyć instalację wentylacyjną w kuźni?



2) komunikować się ze współpracownikami przy wykonywaniu zadań

zawodowych?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

[[

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem pytań testowych.
4.  Test zawiera 20 pytań o różnym stopniu trudności. Są to pytania

wielokrotnego wyboru, co oznacza, że tylko jedna z czterech możliwych odpowiedzi jest
poprawna.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej

rubryce znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem,
a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6.  Test składa się z dwóch części o różnym stopniu trudności.
7.  Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
8.  Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci czas wolny.

9. Na rozwiązanie testu masz 60 min.

Powodzenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Które z poniższych oznaczeń dotyczy kątownika ?

≠

20x20,

2) 80,

30x50,

└

25x25x2.

2. NC 6 to gatunek stali:

a) węglowej,
b) stopowej,
c) narzędziowej
d) sprężynowej.

3. Fakturowanie powierzchni polega na:

a) wierceniu otworów,
b) napawaniu powierzchni,
c) usztywnianiu brzegów,
d) wybijaniu kształtów.

4. Cięcie blachy o grubości 6 mm wykonujemy na:

a) nożycach dźwigniowych,
b) nożycach krążkowych,
c) nożycach gilotynowych,
d) nożycach elektrycznych.

5. Przed wierceniem otworów w elementach kutych wykonuje się:

a) trawienie,
b) trasowanie
c) cyzelowanie,
d) formowanie.

6. Ukosowanie krawędzi elementów wykonuje się przed:

a) grzaniem materiału,
b) spawanie materiału,
c) cynkowaniem materiału,
d) fakturowaniem materiału.

7. Nitowanie to połączenie?

a) nierozłączne,
b) rozłączne,
c) mieszane,
d) sprężyste.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

8. Elektrody otulone stosuje się przy:

a) spawaniu gazowym,
b) spawaniu elektrycznym,
c) zgrzaniu punktowym,
d) zgrzaniu liniowym.

9. Do gładzenia powierzchni po kuciu używamy:

a) przecinaków
b) stempli,
c) gładzików
d) żłobników

10. Stemple służą do:

a) przebijania otworów,
b) przecinania materiału,
c) skręcania prętów,
d) zdobienia powierzchni.

11. Przy spęczaniu pręta zmienia się jego:

a) stosunek grubości pręta do jego wysokości,
b) stosunek średnicy do jego osi symetrii,
c) stosunek wysokości do jego płaskości,
d) stosunek owalności do jego równoległości.

12. Skręcanie to zabieg wykonany przy użyciu:

a) kowadła i młotka,
b) imadła i dźwigni,
c) kleszczy i gładzika,
d) przecinaka i młotka.

13. Matryca kuźnicza służy do:

a) nagrzewania wsadu,
b) kształtowania wyrobów,
c) nitowania elementów,
d) czyszczenia powierzchni.

14. Źle działająca wentylacja w kuźni może spowodować:

a) zwiększenie hałasu słyszalnego,
b) zwiększenie zadymienia pomieszczenia,
c) zmniejszenie wilgotności paleniska,
d) zmniejszenie temperatury otoczenia.

15. Rękawic roboczych nie używamy przy:

a) kuciu ręcznym,
b) kuciu maszynowym,
c) spawaniu gazowym,
d) wierceniu otworów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16. Mechaniczne kucie swobodne wykonuje się na:

a) kowadle kowalskim,
b) młocie sprężarkowym,
c) dziurkownicy kowalskiej,
d) dwurogu blacharskim.

17. Jaki jest koszt wykonania świecznika jeśli: koszt materiału wynosi 16 zł, robocizna 20 zł , a

zysk stanowi 20 % kosztów robocizny?

a) 36 zł.
b) 38 zł.
c) 40 zł.
d) 42 zł.

18. Przebijanie otworów wykonuje się za pomocą :

a) gładzika i młotków,
b) przecinaka i młotków,
c) żłobnika i młotków,
d) przebijaka i młotków.

19. Przecinarka tarczowa służy do:

a) formowania materiału,
b) cięcia materiału,
c) szlifowania materiału,
d) skręcania materiału.

20. Która z poniższych technik stosowana jest przy zdobieniu powierzchni:

a) cyzelowanie
b) formowanie,
c) wydłużanie,
d) spęczanie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Wykonywanie galanterii metalowej.

Zakreśl poprawną odpowiedź, wpisz brakujące części zdania lub wykonaj rysunek

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1) Andrzejewski W: Roboty kowalskie i ślusarskie w budownictwie, PWT, Warszawa 1952
2) Badora K. , Waszkiewicz S. : Rysunek zawodowy dla ślusarza wyrobów artystycznych,

WSiP, Warszawa 1976

3)  Bożenko L. : Maszynoznawstwo do szkoły zasadniczej, WSiP, Warszawa 1998
4)  Czerwiński W. : Materiałoznawstwo dla ZSZ, Warszawa 1976
5)  Gogółka W. , Kiecoń B. : Kuźnictwo PWSZ, Warszawa 1974
6)  Górecki A. , Grzegórski Z. : Ślusarstwo przemysłowe i usługowe. WSiP,

Warszawa 1998

7)  Górecki A. : technologia ogólna. WSiP, Warszawa 2000
8)  Mac S. : Obróbka metali z materiałoznawstwa WSiP, Warszawa 1999
9)  Miller J., Jarmoszuk S. : Ślusarstwo i spawalnictwo. WSiP, Warszawa 1995
10)  Płochowska-Grzemowska H. : Kuźnictwo Cz. 2  WSiP, Warszawa 1975
11)  Solis H. : Ślusarstwo artystyczne WSiP, Warszawa 1976
12)  Surowiak W. : Poradnik warsztatowca mechanika. WN-T, Warszawa 1962
13)  Ziłko J. : Konstrukcje stalowe Cz. 2 WSiP, Warszawa 1995