Bernacki Z., Podskarbiówki liczmany szlachty polskiej cz. V
Bernacki Z., Podskarbiówki liczmany szlachty polskiej cz. V,
[w:] „Przegląd Numizmatyczny”, nr 14 3/1996.
Właściwe kierowanie państwem i zabezpieczenie jego
spokojnego bytu spoczywało w ręku urzędników
administracji centralnej. Należeli do nich: marszałek w.
koronny, marszałek nadworny, kanclerz, podkanclerz i
podskarbi koronny. Od II połowy XVI w. dołączono do tej
grupy hetmana wielkiego i polnego, jednak nie
wprowadzono ich do senatu. W sumie było siedmiu
"ministrów" co odpowiada dzisiejszemu pojęciu rady
ministrów. Od 1569 r. liczba ta uległa podwojeniu w
związku z powołaniem identycznych stanowisk na Litwie.
Urząd podskarbiowski miał kluczowe znaczenie dla
funkcjonowania państwa, stąd w literaturze staropolskiej
pisano o nim najczęściej, często atakując jego działalność.
Kanclerz w. Litewski Albrecht IV Stanisław Radziwiłł
prowadził dziennik pisany z dnia na dzień - "Pamiętnik o
dziejach w Polsce", tym cenniejszy, że książę przebywał
stale przy królu lub w Senacie. Opisuje on ostatnią wolę
króla Zygmunta II z 27 kwietnia 1632, na trzy dni przed
śmiercią. Czytamy tam - "Oto przybywa wczesnym
rankiem, we wtorek 27 kwietnia, posłaniec od
Piotrowskiego, pokojowego panny Urszuli, z
wiadomością, że król umiera (czcigodna Urszulka -
Austryjaczka Majeryn, była najbliższą damą dworu
zmarłej królowej, opiekowała się życiem domowym króla
i bardzo była przez niego i wszystkich szanowana) /.../
Wtedy dopiero ogłosiła panna Urszula wolę króla, że
urząd podskarbiego koronnego powierza król Janowi
Daniłowiczowi, dotychczasowemu podskarbiemu
nadwornemu koronnemu. Jakub Zadzik, biskup
chełmiński, mąż wyróżniający się znakomitą wiedzą,
wymową i znajomością spraw państwowych, który
przybył zapominając o żalu po niedawnej stracie
rodzonego brata, zapytał króla, czy powierza urząd
podskarbiego koronnego podskarbiemu nadwornemu;
niech da znak ręką. Zaraz podniósł król rękę i chciał
powiedzieć po polsku "tak", lecz tylko szept usłyszano.
Znowu panna Urszula oznajmiła że, urząd podskarbiego
nadwornego powierzył król Jerzemu Ossolińskiemu,
podstolnemu koronnemu. Król zapytany przez kanclerza,
czy się zgadza, dał znak ręką i głośno, choć nie dość
wyraźnie, powiedział po polsku "daję". Pytał jeszcze
kanclerz, czy mają obaj teraz przy łóżku przysiąc; skinął
wówczas obiema rękami. Składają więc przysięgę przy
łożu króla, który wydał się pilnie uważać. Ceremonia ta
wywołała w nas wszystkich łzy szczerego żalu, gdy
patrzyliśmy na tak pobożnego i łaskawego pana w tak
żałosnym jego stanie.
Społeczeństwo szlacheckie z dużą uwagą śledziło
gospodarowanie finansami przez podskarbiego,
podejrzewając go często nie bez racji o nadużycia, a
płacenie podatków zawsze przebiegało z oporami.
Stanowisko to wymagało człowieka wyjątkowo
uczciwego, ponieważ praktycznie nie istniała kontrola
operacji pieniężnych, a pokusa malwersacji nasuwała się
nieustannie i nie powodowała żadnych konsekwencji. W
roku 1693 podskarbi Marek Matczyński bez problemów
uzyskał absolutorium na sejmie, a następnie przyznał się
do sprzeniewierzenia ogromnej wówczas sumy 200
tysięcy złotych. Pieniądze te lojalnie zwrócił i
zrezygnował ze stanowiska. Ten prawy szlachcic wykazał
jak łatwo można grabić państwowe pieniądze.
Podskarbiowie za sprawowanie urzędu nie pobierali
pensji, a wg. Konstytucji z 1616 roku musieli jeszcze za
własne pieniądze utrzymać swych pisarzy. Byli to na ogół
bogaci ludzie posiadający znaczne dochody ze swych
dóbr, jednak brak uposażenia powodował często znaczne
nadużycia. Panowało powszechne przekonanie, że urząd
nie powinien przynosić straty, w myśl zasady "Qui altare
servit, ex altare vivit" ("kto ołtarzowi służy, z ołtarza
żyje"). Uważano że "podskarbi był panem dochodów
wszystkich publicznych, nikomu więcej jak tylko jemu
samemu znajomych, a zatem w takiej tylko kwocie, jaka
mu się podobała, na sejmie Rzeczypospolitej do rachunku
podanych". Bolesław Leszczyński, w celu uzyskania
absolutorium na sejmie w 1658 roku, przekupił wszystkich
posłów. Gdy uzyskał sprzeciw jednego zapytał - "a który
to tam taki syn, com mu nie dał". O podskabich mówiono
"wilki chowane" i generalnie opinia o nich była
negatywna, ale funkcje związane z finansami publicznymi
były zawsze, są i będą wyjątkowo niewdzięczne i
drażliwe.
Teodor Tyszkiewicz h. Leliwa
Starosta grodzieński słucki (woj. nowogrodzkie). Od
1576 podskarbi nadworny, a w latach 1586-90 wielki
litewski oraz pisarz. W roku 1590 został wojewodą
nowogrodzkim. W 1577 odbył poselstwo do Moskwy, a
następnie uczestniczył w wyprawach wojennych Stefana
Batorego. Zmarł w 1618 roku. Jego herb występuje na
monetach litewskich wybitych w latach 1585-90.
Bojarska rodzina rusko-litewska, której protoplastą był
syn namiestnika kijowskiego Kalenika - Tymoteusz
1
