Corpus Paulinum skrypt cz. II

ROZDZIAŁ V
Druga podróż misyjna
i korespondencja z Kościołem w Tesalonikach
(Dz 15,36-18,22)

V.1) Druga podróż misyjna (lata 50-53)

Antiochia Syryjska → Syria i Cylicja – miasta: Derbe i Listra → (Frygia, Galacja, Myzja)
→

Troada → Macedonia – miasta: (Neapol), Filippi, (Amfipolis, Apolonia), Tesaloniki, Be-

rea → Ateny, Korynt, (Kenchrach) → Efez → Cezarea, (Jerozolima) → Antiochia Syryjska

Celem drugiej podróży misyjnej było nade wszystko odwiedzenie gmin chrześcijań-

skich założonych w czasie pierwszej podróży misyjnej, a być może również, przynajmniej
w niektórych  Kościołach  mieszanych,  promulgowanie,  tj.  urzędowe  ogłoszenie  dekretu
tzw. Soboru Jerozolimskiego. Towarzyszami podróży Pawła, który na skutek sporu o Jana
Marka  rozstał  się  z Barnabą,  byli:  od  samej  Antiochii  Syryjskiej  Sylas  (15,40),  w Listrze
przyłączył  się  Tymoteusz  (16,1-3),  a przynajmniej  w Troadzie  Łukasz  (16,10),  o czym
ś

wiadczą miejsca zredagowane w pierwszej osobie liczby mnogiej.

Pierwszym etapem drugiej podróży misyjnej Pawła była Syria i Cylicja. Przeszedł

przez nią wraz z Sylasem i umacniał tam Kościoły. Przybył także do Derbe i Listry, gdzie
miał  możność  radować  się  duchem  i rozkwitem  liczebnym  posiewu  pierwszej  podróży.
W Listrze cenną zdobyczą był wspomniany już nowy towarzysz podróży, młody Tymote-
usz.  Gdy  dalszym  zamiarem  Pawła  była  wyprawa  apostolska  do  największych  ośrodków
kulturalnych  Azji  Mniejszej,  wyraźna  wola  Boża  skierowała  go  gdzie  indziej:  poprzez
Troadę  do  Europy,  mianowicie  do  Macedonii.  Od  Troady  w  narracji  Dziejów  Apostol-
skich  (16,10)  pojawia  się  pierwsza  osoba  liczby  mnogiej:  „my”,  która  sygnalizuje,  że  do
wyprawy dołącza się kolejny towarzysz, sam autor Dziejów, Łukasz.

Po przybyciu do Neapolu, pierwszym punktem oparcia dla apostołów w Macedonii

była rzymska kolonia, Filippi. Pozyskali tam dla sprawy Bożej dzielną współpracownicę,
zamożną prozelitkę, Lidię. Pobyt w Filippi miał się odznaczyć ofiarą. Oto – na skutek
uwolnienia przez Pawła jakiejś niewolnicy od opętania – wszczęto prześladowania. Pawła
i Sylasa nieprawnie wychłostano i uwięziono. Apostołowie jednak cudem odzyskali wol-
ność i udali się dalej. Przeszli przez Amfipolis i Apolonię i dotarli do Tesalonik.

W Tesalonikach liczne nawrócenia zostały okupione cierpieniem. Tym też tłumaczy

się  chyba tę delikatność i czułość, z jaką Paweł odnosi się do tej gminy. Ponieważ moty-
wowani  zawiścią  Żydzi  także  tutaj  wzniecili  prześladowania,  apostołowie  schronili  się  w
Berei,  gdzie  pozyskali  wielu  spośród  członków  synagogi.  Paweł  jednak,  ścigany  nadal
przez Żydów, udał się do Aten, pozostawiając w Berei Sylasa i Tymoteusza (Dz 17,1-15).

W Atenach, stolicy kulturalnej świata, Apostoł Jezusa Chrystusa stanął na Areopagu

oko w oko z tymi, którzy „szukają mądrości” (1Kor 1,22) – z Grekami, potomkami wielkich
filozofów. Paweł burzył się wewnętrznie na widok miasta oddanego bałwochwalstwu, dla-
tego też swą przepiękną mowę, skierowaną do epikurejczyków i stoików (17,22-34), pra-

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

wie w całości poświęcił problemowi Boga, Jego Istocie i Opatrzności. Na zakończenie
tylko zrobił krótką aluzję do Chrystusa, nie wspominając nawet Jego imienia.

Zaczął ją bardzo psychologicznie, chwaląc pobożność Ateńczyków (17,22-23):

Ateńczycy, widzę, że jesteście pod każdym względem bardzo religijni. Gdy bowiem prze-
chodziłem  i oglądałem  wasze  świętości,  znalazłem  też  ołtarz,  na  którym  było  napisane:
Nieznanemu  Bogu.  Po  tym  krótkim  wstępie,  podaje  następnie  krótką  naukę  o Bogu
(17,23-28): Otóż ja wam głoszę to, co czcicie, nie znając. Bóg, który stworzył świat i wszy-
stko  na  nim,  On,  który  jest  Panem  nieba  i ziemi,  nie  mieszka  w świątyniach  zbudowa-
nych ręką ludzką ani nie jest uzależniony od posługi rąk ludzkich, jak gdyby czegoś po-
trzebował, bo sam daje wszystkim życie i oddech, i wszystko. On także z jednego człowie-
ka  powołał  do  istnienia  wszystkich  ludzi,  aby  zamieszkiwali  całą  powierzchnię  ziemi.
Określił właściwe czasy i granice ich zamieszkiwania, aby szukali Boga czy to nawet do-
tknęli  Go  po  omacku  i znaleźli.  W rzeczywistości  bowiem  jest  On  niedaleko  od  każdego
z nas.  W  Nim  przecież  żyjemy,  poruszamy  się  i jesteśmy,  jak  też  powiedzieli  niektórzy
z waszych  poetów:  Jesteśmy  bowiem  z Jego  rodu  (Paweł  cytuje  słowa  Aratosa).  Jeżeli
więc człowiek, stworzenie duchowe, pochodzi od Boga, to jest w pewien sposób tej samej
natury,  co  Bóg.  Bóstwo  zatem  nie  jest  materialne,  podobne  do  figur,  jakie  robi  człowiek
(w. 29).

Paweł kończy swoje przemówienie, mówiąc o Opatrzności Bożej nadprzyrodzonej

w stosunku do człowieka. Bóg z pobłażliwością przechodzi nad czasami ignorancji, teraz
zaś ogłasza i ofiaruje wszystkim pokutę, ponieważ wszyscy będą sądzenie przez męża, Je-
zusa Chrystusa, którego On ustanowił sędzią, a jako gwarancję tego wskrzesił Go z mar-
twych (ww. 30-31).

Zmartwychwstanie, którego idei nie posiadali Grecy, ani z filozofii, ani z misteriów

(nawet Eleusyńskich – znanych w Atenach), uderzyło ich niezbyt przyjemnie. Jedni się na-
ś

miewali, inni zaś nie chcieli słuchać. Stąd zdobycze Pawła były nikłe. Z konwertytów

podaje Łukasz tylko Dionizego Areopagitę i niewiastę Damaris.

Podatniejsi na naukę o Ukrzyżowanym mieli się stać mieszkańcy osławionego Ko-

ryntu.  W Koryncie  zatrzymał  się  Paweł  u Akwili  i Pryscylli,  którzy  zostali  wypędzeni
z Rzymu dekretem cesarza Klaudiusza (Dz 18,2). Z tego gościnnego domu, w którym pra-
cował w tym samym zawodzie, co wspomniani małżonkowie, tzn. przy wyrobie namiotów,
udawał się co sobotę do synagogi i nauczał. Gdy Tymoteusz i Sylas przybyli, poświęcił się
wyłącznie  nauczaniu.  Wbrew  sprzeciwowi  Żydów,  podtrzymywany  mocą  Bożą  nauczał
przez  półtora  roku,  dzięki  czemu  uwierzył  w  Pana  nawet  przełożony  synagogi,  Kryspus,
wraz  ze  swoimi  bliskimi  (Dz 18,1-18).  Na  okres  pobytu  Korynckiego,  na  rok  50  lub  51
przypada napisanie 1Tes. Gdy to pierwsze pismo, poświęcone głównie sprawie powtór-
nego  przyjścia  Chrystusa  Pana,  wywołało  pewne  niepokoje  i niewłaściwe  zrozumienie,
Apostoł  wysłał  do  tej  gminy  drugi  list.  Następnie,  umocniwszy  chrześcijan  w Koryncie,
udał się wraz z  Akwilą i Pryscyllą z portu Kenchrach, gdzie złożył ślub, do Efezu. Stam-
tąd  wyruszył  przez  Cezareę  Palestyńską  i Jerozolimę  do  swojej  bazy  w Antiochii  Syryj-
skiej  (Dz 18,18-22).  Jednakże  podróż  misyjną  faktycznie  zakończył  już  w Cezarei  Nad-
morskiej.

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

V.2) Korespondencja z Kościołem w Tesalonikach

V.2.1) Miasto Tesaloniki

TESALONIKI  –  nadmorskie  miasto  portowe,  założone  w  315  roku  przed  Chrystusem
przez  Kasandra,  znanego  wodza  w armii  Aleksandra  Wielkiego.  W roku 168  miasto  to
zostało  zdobyte  przez  Rzymian,  a w roku 146  uczyniono  je  stolicą  prowincji  rzymskiej,
zwanej Macedonią. W 42 roku przed Chrystusem otrzymało przywilej tzw. liberae condi-
tioni  (tzn.  swobodnego  egzystowania).  Posiadało  własny  senat,  zgromadzenie  ludowe
i tzw. colegium principium (czyli pierwszych decydentów), którego członkowie nazywali
się politarchami (Dz 17,8).

Kolonia Żydów w Tesalonikach była dość duża, posiadała własną synagogę, wspo-

minaną często w odnalezionych inskrypcjach.

V.2.2) Głoszenie Ewangelii w Tesalonikach

W czasach drugiej podróży misyjnej, około 50 r., Paweł wraz ze swoimi towarzysza-

mi – Sylasem i Tymoteuszem, dotarł do Tesalonik. W tym właśnie czasie Tesaloniki przy-
jęły Słowo Boże. Apostoł, według swojego zwyczaju, najpierw nauczał w synagodze przez
trzy  szabaty.  Sposób  przepowiadania  opisują  nam  Dzieje  Apostolskie  (17,2n).  Powołując
się na przepowiednie proroków, szczególnie na Izajasza, według których było konieczne,
aby Mesjasz cierpiał, umarł i zmartwychwstał, dowodził, że tym Mesjaszem (Chrystusem)
jest Jezus, którego on, Paweł, głosi. Przepowiadał więc Chrystusa jako mesjańskiego Kró-
la.  Jak  gdzie  indziej,  tak  i w Tesalonikach  wielu  Żydów  odrzuciło  Ewangelię.  Tylko  nie-
liczni  uwierzyli  Pawłowi  i Sylasowi.  Posiew  Ewangelii  znalazł  jednak  podatną  glebę
w duszach  dużej  liczby  pogan,  uczęszczających  do  synagogi  i pozostających  w łączności
z judaizmem.  Uwierzyła  bowiem  wielka  liczba  pobożnych  Greków  i  niemało  znamieni-
tych  kobiet  (Dz 17,4).  Fakt  nielicznych  nawróceń  wśród  Żydów,  a dość  obfitych  wśród
pogan, potwierdza też treść obydwu listów. Z pierwszego listu można np. wnioskować, że
liczba  nawróconych  pogan  przekraczała  znacznie  ilość  Żydów,  którzy  uwierzyli
w Chrystusa. Apostoł bowiem pisze:  Jak nawróciliście się od bożków do Boga, aby słu-
ż

yć Bogu żyjącemu i prawdziwemu (1Tes 1,9). Paweł też pisze do Kościoła

w Tesalonikach jako do Kościoła będącego w pełnym rozkwicie, którym można się chlu-
bić: Wy przecież jesteście naszą chwałą i radością (2,20).

Jeżeli chodzi o warunki społeczno-ekonomiczne Kościoła w Tesalonikach, były one

różne.  Wydaje  się  jednak,  że  większość  stanowili  ubodzy.  W 2  Kor 8,2  Paweł  wspomina
o wielkim ubóstwie Kościołów w Macedonii. Dlatego zapewne Apostoł tak rozkładał swą
działalność ewangelizacyjną, że jednocześnie pracą rąk własnych zarabiał na chleb, by nie
być ciężarem dla innych (1 Tes 2,9). Jedynie ukochani przez niego Filipianie przesyłali mu
zasiłki:  Wy,  Filipianie,  (...)  i  w  Tesalonikach  bowiem  raz  i drugi  zatroszczyliście  się
o moje  potrzeby  (Flp 4,15-16).  Obok  jednak  biednych  byli  i bogaci.  Łukasz,  relacjonując
nawrócenia, obok innych wspomina również niemało znamienitych kobiet (Dz 17,4). Ja-
zon zaś posiadał własny dom.

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

V.3) Pierwszy list do Tesaloniczan

V.3.1) Okazja i cel pierwszego listu do Tesaloniczan

Intrygi rodaków Pawła, Żydów, sprawiły, że Apostoł był zmuszony opuścić Tesalo-

niki.  Nocą,  wraz  z  Sylasem  i Tymoteuszem,  opuścił  niegościnne  mury  Tesalonik  i uszedł
do odległej o 30 km Berei, a następnie (drogą morską) udał się do Aten. Paweł, pełen obaw
o nowy i nie ugruntowany Kościół, z którego przed czasem został wyrzucony, z Aten wy-
słał  Tymoteusza  do  Tesalonik  (1 Tes  2,14-3,10).  Tymoteusz,  wypełniwszy  swoją  misję,
powrócił do Pawła, którego odnalazł w Koryncie (Dz 18,5). Na ogół z Tesalonik przywiózł
Apostołowi  pomyślne  wieści.  Poinformował  go  o wytrwałości  Tesaloniczan  w wierze,
o ich nadziei i miłości chrześcijańskiej oraz o ich wierności w stosunku do apostołów.

Wieści te napełniły duszę Pawła wielką radością, stąd też pisze w 1 Tes 3,6-10: Te-

raz  zaś  Tymoteusz  wrócił  od  was  z  dobrą  nowiną  o  waszej  wierze  i miłości,  i o tym,  że
cały  czas  zachowujecie  o nas  dobrą  pamięć  i bardzo  pragniecie  nas  zobaczyć,  podobnie
jak  my  was.  Dlatego,  bracia,  zostaliśmy  pocieszeni  dzięki  wam  przez  waszą  wiarę  we
wszelkich naszych potrzebach i  uciskach.

Nie same jednak radosne wieści przywiózł Tymoteusz z Tesalonik. Były bowiem też

trudności i cienie. Można je sprowadzić do następujących punktów:

a) nienawiść do imienia chrześcijańskiego ze strony Żydów (1 Tes 2,14-16), być mo-

e również kalumnie, oszczerstwa rzucane na Apostoła (1 Tes 2,5),

b) być może, że nie była jeszcze doskonała również czystość obyczajów chrześcijań-

skich (1 Tes 4,1-8),

c) najważniejsze jednak było to, że Tesaloniczanie niezbyt dobrze zrozumieli naukę

Pawła o Dniu Pańskim, czyli o paruzji, z czego wypływały bardzo poważne kon-
sekwencje praktyczne. Wśród nich można zaś wymienić smutek i tęsknotę za zmar-
łymi, bezczynność w pracy, podniecenie zmysłów, apatię.

Paweł pisze więc do Tesaloniczan, aby wyrazić swą radość z powodu pomyślnych

wieści przyniesionych przez Tymoteusza oraz aby im dodać otuchy w trudnościach, zachę-
cić do dobrego i wyjaśnić naukę o paruzji.

V.3.2) Czas i miejsce napisania 1 Tes

Korynt, 4-6 miesięcy po opuszczeniu Tesalonik. Data najbardziej prawdopodobna to

rok 51.

V.3.3) Charakter listu

1Tes, podobnie jak list do Filipian, jest przede wszystkim ojcowską rozmową Pawła

z jego ukochanymi dziećmi w Panu. Nigdzie Apostoł nie używa tak czułych i pełnych mi-
łości słów. Serce Pawła objawia się jako serce ojcowskie, pełne troski i starania. Trzy pier-
wsze rozdziały są niczym innym, jak wielkim wylewem ojcowskiej miłości.

1 Tes to najstarszy dokument NT, zredagowany ok. 20 lat po śmierci Chrystusa.

Jest to pierwszy dokument apostolatu chrześcijańskiego na ziemi greckiej (i nie tylko grec-

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

kiej). Kościół specjalną miłością i sympatią darzy właśnie te dwa listy do Tesaloniczan
(o czym świadczą choćby liczne komentarze), ponieważ odnajduje w nich swą młodość,
ś

wieżość swego zapału, ponieważ w nich przeważa też tryumf wiary nad niepewnością

i przemijalnością, i w nich hartuje swą nadzieję w swe niebiańskie przeznaczenie. To wła-
ś

nie w tych listach z echem cierpienia i miłości chrześcijańskiej łączy się wezwanie do

wieczności.

V.3.4) Autentyczność 1 Tes

1Tes jest powszechnie uważany za dzieło Pawłowe - tak wśród katolików, jak i pro-

testantów. Na jego autentyczność wskazuje:

a)

słownictwo, styl, idee typowo Pawłowe. Chrześcijanie z Tesalonik nie byli prześlado-
wani przez judaizujących (jak np. wierni w Galacji), lecz przez niewiernych i ziejących
nienawiścią do Ewangelii Żydów. Nie istniał więc problem usprawiedliwienia przez
wiarę czy Prawo, dlatego Paweł nic nie mówi o wolności od Prawa ani nie cytuje Pi-
sma Świętego, które było argumentem przeciw wyłącznemu usprawiedliwieniu przez
Prawo. List nie jest polemiką z jakąś błędną nauką, lecz ma charakter przyjacielski, pe-
łen apostolskiej troski, apelu Apostoła do młodej, nie umocnionej jeszcze gminy chrze-
ś

cijańskiej w Macedonii;

są również bardzo mocne świadectwa zewnętrzne, przemawiające za autentycznością
tego listu. Sięgają one II w. Aluzje bowiem do tego listu znajdujemy już u św. Ignace-
go i w Pasterzu Hermasa. Św. Ireneusz cytuje go jako list Pawłowy. Jako list Pawłowy
jest też określony we fragmencie Muratoriego, u Marcjona, Tertuliana, Orygenesa
i Klemensa Aleksandryjskiego.

V.3.5) Analiza tekstu

Adres

CZĘŚĆ I - Podziękowanie za łaski przeszłe i teraźniejsze (1,2-3,13):

Podziękowanie za łaski przeszłe (1,2-2,12):

pierwszym  motywem  podziękowań  jest  sposób,  w jaki  owocuje  Ewangelia
u neofitów.  Apostoł  chlubi  się  aktywnością  ich  wiary,  mocą  nadziei  i zapałem
miłości  (1,4-5).  Przyjmując  z radością  Ewangelię,  mimo  prześladowań  (w.  6),
służą oni za przykład dla wiernych w Macedonii i Achai (w. 7). Cały świat po-
dziwia i uwielbia ich żywą wiarę (w. 8). Ich nawrócenie było szczere, świado-
me i wytrwałe (ww. 9-10);

drugim motywem jest sposób, w jaki Paweł zachowywał się wśród swoich neo-
fitów. Nauczając, wzbudzał cierpienia i obelgi. Głosił odważnie Chrystusa (2,1-
2),  bez  pochlebstwa  (ww. 3-4),  korzyści  i   próżnej  chwały  (ww.  5-6),  a nawet
bez  dopominania  się  o swoje  prawa  (w. 7).  Podobnie  jak  matka,  która  gotowa
jest oddać swoje życie za dzieci, tak i on chciał dać swoje życie wraz z Ewan-
gelią  (w. 8).  Pracował  dzień  i noc,  aby  nie  być  dla  neofitów  ciężarem  (w. 9),
ponieważ kochał ich jak ojciec (ww. 10-12).

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

Podziękowanie za łaski teraźniejsze (2,13-3,13):

a) pierwszym motywem jest wytrwanie neofitów. Słowo Boże trwa i owocuje

w nich (2,13). Naśladują chrześcijan z Palestyny, wystawieni są bowiem na
prześladowania Żydów, którzy dopełniają przez to miary swoich grzechów
(ww. 14-16);

b) drugim motywem są dobre wieści przyniesione przez Tymoteusza. Paweł pra-

gnął na nowo zobaczyć swoją gminę w Tesalonikach (2,17-20). Nie mogąc jed-
nak  opuścić  Aten,  posłał  im  swego  wiernego  współpracownika  Tymoteusza,
aby  ten  utwierdził  ich  w  wierze  (3,1-5).  Wysłannik  ten  powrócił,  przynosząc
jak  najbardziej  pocieszające  wiadomości  (ww. 6-8).  Wieści  te  były  do  tego
stopnia radosne i pocieszające, że Paweł pyta się: Jak więc możemy podzięko-
wać Bogu za was z powodu wielkiej radości, jaką mamy dzięki wam przed na-
szym Bogiem, gdy dniem i nocą modlimy się żarliwie...? (ww. 9-10). W werse-
tach 11-13  natomiast  stwierdza:  Niech  sam  Bóg,  nasz  Ojciec,  i   nasz  Pan  Je-
zus,  utoruje naszą drogę do was. Was natomiast niech Pan uzdolni do coraz
większej  i bardziej  obfitej  miłości  wzajemnej  i  do  wszystkich,  takiej,  jaką my
mamy do was, żeby wasze serca zostały umocnione jako nienaganne w święto-
ś

ci przed naszym Bogiem i Ojcem, na przyjście naszego Pana Jezusa wraz ze

wszystkimi Jego świętymi.

Tak więc wiarę Tesaloniczan Paweł nie tyle uważa za swoją zasługę, co za

wyłączną zasługę samego Boga.

CZĘŚĆ II - Instrukcje na przyszłość (4,1-5,11):

Napomnienia ogólne (4,1-12) – sekcja praktyczno-doktrynalna

Zwrot, który się wybija to: Prosimy was i zachęcamy w Panu Jezusie (4,1). Zasada
ogólna natomiast napomnienia brzmi: podobać się Bogu. Paweł zachęca do postępu
w doskonałości chrześcijańskiej. W tym, co pisze, daje do zrozumienia, że życie chrze-
ś

cijańskie zawsze powinno wzrastać (nigdy nie ma takiego poziomu, na którym można

by  było  przysnąć  z samozadowolenia).  Paweł  mówi  z pełnią  autorytetu  chrześcijań-
skiego  w imię  Jezusa  Chrystusa,  w zjednoczeniu  z Nim,  i skutecznością  Jego  łaski.
Wierni więc powinni potraktować na serio pouczenia Pawłowe (4,1-2). Przede wszyst-
kim  powinni  unikać  nieczystości  i niesprawiedliwości.  Fundamentem  tego  napomnie-
nia  jest  godność  powołania  chrześcijańskiego  (ww. 5-7)  i obecność  Ducha  Św.  w nas
(w. 8). Wezwanie zaś do miłości braterskiej jest zbyteczne, ponieważ neofici ją prakty-
kują. Apostoł więc ogranicza się do zachęty do spokoju, porządku i do pracy (ww. 11-
12).

Instrukcja dotycząca zmarłych (4,13-5,11) – sekcja dogmatyczna

Paweł wykłada tutaj naukę dotyczącą zbawienia. Zostaje ona wprowadzona przy po-

mocy formuły: Nie chcemy też, bracia, abyście pozostawali w niewiedzy (4,13). Część
ta dzieli się na dwie sekcje, które zaczynają się i kończą tymi samymi formułami:

Sekcja I – (4,13-18): Nie chcemy też, bracia, abyście pozostawali w niewiedzy
co do tych, którzy umierają i się smucili, jak ci, którzy nie mają nadziei

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

(4,13). Problem ten zrodził się z oczekiwania na paruzję, która miała niebawem
nastąpić.  Tesaloniczanie  pytali:  My  żyjemy,  ale  co  z tymi,  którzy  umarli?  Czy
będą też uczestnikami owoców tej paruzji? Jaka jest sytuacja tych, którzy umarli
w Chrystusie przed Jego przyjściem? Ich śmierć, jak na to wskazuje 1 Tes 4,13,
bardzo  smuciła  Tesaloniczan.  Przyczyną  smutku  nie  był  jednak  brak  wiary
w zmartwychwstanie,  lecz  obawa  i  strach  przed  tym,  że  zmarli  będą  nieobecni,
gdy  Pan  przyjdzie  w swojej  chwale.  Stąd  też  uważano,  że  zmarli  są  w gorszym
położeniu od żyjących i dlatego śmierci należy się bać. Paweł odpowiada więc na
te trudności i stwierdza, że smutek jest bezpodstawny. Chrześcijanin nie powinien
ponad miarę opłakiwać śmierci swoich bliskich (4,13), ponieważ Jezus wskrzesi
ich  z martwych  (w. 14).  W  dzień  ostatni  żywi  nie  uprzedzą  zmarłych  (w. 15).
Najpierw bowiem, na pierwszy głos trąby anielskiej zmartwychwstaną zmarli (w.
16). Żywi dopiero potem pójdą na spotkanie z Chrystusem. I – jak dalej naucza
Paweł  –  wszyscy  na  zawsze  pozostaną  z Nim (w. 17).  Zmarli  więc  będą  obecni
przy drugim przyjściu Pana i to powinno być pociechą dla Tesaloniczan (w. 18).

Sekcja II – (5,1-11): Nie ma potrzeby, bracia, pisać wam o dniach i godzinach
(o czasach i porach; 5,1); Pocieszajcie się więc nawzajem (4,18 i 5,11).

Jeśli chodzi o czas i godzinę przyjścia, neofici już wiedzą, że Dzień Pański

przyjdzie jak złodziej w nocy (5,1-3), niespodziewanie. Stąd napomnienia do
czuwania w wierze i miłości, bo tak powinny żyć dzieci światłości (ww. 4-9).
Chrześcijanie winni się pocieszać tą myślą, czy to żywi, czy umarli, że przezna-
czeni są do życia z Chrystusem, który umarł za nas (ww. 10-11).

Polecenia różne – rady dotyczące życia wspólnego (5,12-22):

•

należy kochać i czcić przełożonych (ww. 12-13),

•

wspomagać braci (w. 14),

•

czynić dobrze wszystkim (w. 15),

•

trwać w radości i dziękczynieniu (ww. 16-18),

•

cenić charyzmaty (ww. 19-20),

•

praktykować roztropność (ww. 21-22).

Całość kończą:

•

yczenia doskonałości (ww. 23-24),

•

prośba o modlitwy (w. 25),

•

pozdrowienia i błogosławieństwo (ww. 26-28).

V.4) Drugi list do Tesaloniczan

V.4.1) Autentyczność listu

W przeciwieństwie do 1 Tes autentyczność 2 Tes do dziś jest jeszcze poddawana

w wątpliwość. Jest on niekiedy uważany za imitację, względnie za późniejszą kompilację,
czyli utwór niesamodzielny, będący zlepkiem innych dzieł. Przeciwnicy podają zasadniczo
dwa argumenty:

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

argument literacki

podobieństwa i równocześnie różnice w porównaniu z 1 Tes. Formuły czy wyrażenia
są bardzo często te same, ale ton jest inny. Podobieństwa tłumaczy się nieudolnym na-
ś

ladownictwem Pawła przez jakiegoś autora. Styl zaś 2 Tes jest uroczysty, bardziej

ostry, mniej żywy i ojcowski.

argument teologiczny

na nim w sposób szczególny bazują zwolennicy nieautentyczności. Starają się wykazać
przeciwieństwa doktrynalne między 1. a 2. listem. Doktryna eschatologiczna obu li-
stów jest według nich sprzeczna.

W 1 Tes 5,2 czytamy: Sami bowiem dokładnie wiecie, że dzień Pana nadejdzie jak

złodziej w nocy, tj. nagle i, jak można przypuszczać, bez żadnych uprzednich znaków,
zupełnie niespodziewanie. Natomiast w 2 Tes 2,1-12 są zapowiedziane i opisane znaki,
które poprzedzą przyjście Pana. Jeżeli więc one się nie ukażą, paruzja nie jest blisko.
Czas  paruzji  wydaje  się  też  różny  w obu  listach.  W 1. liście  bowiem  Apostoł  wyraża
się w taki sposób, jak gdyby sam miał nadzieję jeszcze za życia wyjść naprzeciw przy-
chodzącego  Chrystusa  (zob.  1 Tes 4,15),  w 2.   zaś  raczej  nie  spodziewa  się  rychłego
nadejścia Dnia Pańskiego (zob. 2 Tes 2,2).

Ocena argumentów

Podobieństwa między obu listami nie są wcale tej natury, aby mogły świadczyć o nie-

wolniczym  naśladownictwie,  ale  wręcz  przeciwnie,  są  argumentem  za  tym  samym  auto-
rem. Należy przy tym zaznaczyć, że 90% słownictwa z 1 Tes i 2 Tes znajduje się również
w wielkich  listach  Pawłowych,  tzw.  listach  więziennych.  W obu  więc  listach  mamy  do
czynienia ze słownictwem typowo Pawłowym. Wyrażenia, frazy, które bardziej jeszcze niż
słownictwo są refleksem osobowości, wykazują wyraźnie rękę Pawła. Wreszcie w obydwu
listach  odnajdujemy  serce  i duszę  Pawłową,  jego  gorące  uczucie  do  braci  zdobytych  dla
Chrystusa.

Podobieństwa i różnice dadzą się łatwo wyjaśnić. Podobieństwa znajdują się przede

wszystkim  na  początku  i na  końcu  listu:  w pozdrowieniach,  formułach  napominających
oraz  w tych  miejscach,  gdzie  w listach  znajdują  się  podobne  wyrażenia.  Wreszcie  podo-
bieństwa te są w tytułach nadawanych Bogu i Chrystusowi i w wyrażeniach teologicznych,
będących  w użyciu.  Przeciwnie  zaś,  nie  ma  podobieństw  w tych  miejscach,  gdzie  autor
podaje  rzeczy  nowe  w porównaniu  z 1 Tes,  np.: 2 Tes 2,1-12.  Różnice  mogą  być  wyja-
ś

nione nowymi warunkami, w jakich był pisany 2 Tes.

1 Tes Paweł pisał natychmiast, gdy otrzymał pomyślne wieści z Tesalonik przyniesione

przez Tymoteusza. Po niepokoju i obawach, gdy otrzymał wieści, napełnił się nagle rado-
ś

cią i w takim stanie ducha napisał pierwszy list. Stąd tyle w nim ojcowskiego uczucia,

radości i życzliwości. Psychologicznie jest to zupełnie zrozumiałe. Drugiego listu nie pisał
już w takim stanie ducha, dlatego też, chociaż słowa są prawie te same, sposób jego napi-
sania był mniej żywy.

Różnice stylu i tonu 2 Tes w stosunku do 1 Tes nie potrafią jednak zatrzeć licznych śla-

dów stylu Pawła. Gmina już okrzepła, więc Paweł mógł wystąpić w 2 Tes ostrzej i bardziej

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

stanowczo. Zresztą, biorąc pod uwagę treść 2 Tes, można z pewnością stwierdzić, że ta-
kiej, a nie innej postawy domagały się szerzące w Tesalonikach błędy. Literackie zaś opra-
cowanie listu zdradza niemal w każdym wierszu osobę Pawła.

Nie istnieje też prawdziwa sprzeczność w nauce eschatologicznej obu listów. Znaki

poprzedzające paruzję można bez trudu pogodzić z nagłym i niespodziewanym przyjściem
Pana. Trzeba mieć na uwadze, że mamy do czynienia z apokaliptycznym rodzajem literac-
kim, gdzie bardzo często łączone są te dwie rzeczywistości, mianowicie znaki poprzedza-
jące  przyjście  z jednej  strony,  a z drugiej  idea  niespodziewanego  przyjścia.  Ten  sam  spo-
sób  mówienia  jest  właściwy  także  dla  Ewangelii  (Mt 24,6-14. 26-42; Mk 13,5-8.33).
Z identycznym zjawiskiem spotykamy się też w apokaliptyce żydowskiej.

Różnice między listami można również wyjaśnić warunkami:

w 1 Tes Apostoł mówi ogólnie o przyjściu Pana i zachęca wiernych do czujności, po-
nieważ nie jest znany dokładny czas i chwila Jego przyjścia;

w 2 Tes – przeciwnie: dusze podniecone i zaniepokojone tych, którzy sądzili, że dzień
Pański się zbliża, trzeba było uspokoić, dlatego Paweł mówi o znakach, które poprze-
dzą ten dzień. Tak więc jedno wskazanie nie wyklucza drugiego.

argumenty z tradycji

do argumentów wewnętrznych za autentycznością 2 Tes należy dodać argumenty z tra-

dycji. Głosy Tradycji są w tym względzie bardzo jasne. Św. Polikarp i św. Justyn czynią
aluzje do tego listu. Św. Ireneusz cytuje go jako dzieło Pawłowe. Fragment Muratoriego,
Klemens Aleksandryjski i Tertulian przypisują autorstwo tego listu Pawłowi. Można więc
opowiedzieć się za twierdzeniem, że autorem 2 Tes jest św. Paweł.

V.4.2) Czas i miejsce powstania 2 Tes

Trudno jest dokładnie sprecyzować, kiedy ten list powstał, ponieważ brak pozytyw-

nych wskazówek. Sylas i Tymoteusz są z Pawłem (2 Tes 1,1), a więc musiał powstać
w czasie drugiej podróży misyjnej. Najprawdopodobniej 2 Tes został napisany w kilka
miesięcy po pierwszym, gdy Paweł przebywał jeszcze w Koryncie, a więc około 52 roku.

V.4.3) Cel listu

Paweł otrzymał nowe wieści z Tesalonik. Wynikało z nich, że:

1.

Kościół w Tesalonikach bardzo się zaniepokoił i przestraszył, że już nadszedł dzień
Pana (2,2). Zostali zwiedzeni bliskością Pana (2,3).

W efekcie zaczęło na tym cierpieć życie moralne. Niektórzy zaczęli żyć w rozwiązłości
(3,6), inni zaś próżnowali (3,11).

Przed tymi błędami i brakami Paweł przestrzega Tesaloniczan. Usiłuje ich wzmocnić

i ustrzec, stanowczo strofując i napominając, jednak zawsze z ojcowską miłością (3,12-
15).

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

V.4.4) Analiza 2 Tes

CZĘŚĆ I – obraz eschatologiczny

Apostoł zaczyna dziękczynieniem Bogu za postępy swych neofitów w wierze, w mi-

łości, a szczególnie w wytrwaniu wśród prześladowań (1,3-4). Myśl o prześladowaniu su-
geruje Apostołowi ideę sprawiedliwości Bożej, która winna wynagrodzić cierpienia (w. 5):
sprawiedliwa kara czeka na prześladowców (w. 6), nagroda, niemniej sprawiedliwa, jest
zaś zarezerwowana dla prześladowanych (w. 7), gdy Jezus poprzedzony płomieniem ognia
przyjdzie ukarać niewiernych (w. 8), którzy będą na zawsze odrzuceni od oblicza Pańskie-
go (w. 9), podczas gdy święci będą z Nim panować (w. 10).

CZĘŚĆ II – instrukcja dotycząca paruzji

Wierni nie powinni się niepokoić pod żadnym pretekstem ideą bliskości paruzji (2,1-

2),  ponieważ  poprzedzą  ją  dwa  znaki:  apostazje  i ukazanie  się  wielkiego  przeciwnika,
który będzie się chciał uważać za Boga. Ten ostatni jest teraz jednak „powstrzymywany”,
a Tesaloniczanie  znają  przeszkodę,  która  sprzeciwia  się  przyjściu  Antychrysta.  Bez  wąt-
pienia  tajemnica  zła  już  się  dokonuje,  „przeszkoda”  jednak  nie  pozwala  mu  się  ukazać.
Gdy  jednak  zniknie  ta  „przeszkoda”,  ukaże  się  „człowiek  grzechu”  (niegodziwiec),  ale
zostanie  zniweczony  triumfalnym  przyjściem  Chrystusa.  Wcześniej  jednak  dokona  się
wiele cudów i znaków, które zwiodą wielu. Ich zaślepienie będzie dopuszczone przez Bo-
ga, jako kara za ich niesprawiedliwości.

CZĘŚĆ III – polecenia różne

Apostoł prosi neofitów o modlitwy, aby Ewangelia owocowała i żeby mógł uniknąć

zasadzek złych ludzi (3,1-2). Ze swej strony obiecuje im pomoc Bożą i ufa, że Tesaloni-
czanie z niej skorzystają (ww. 3-6). Nakazuje stronić od rozwiązłych i od tych, którzy za-
pominają naukę przekazaną przez niego i przykład jego uporządkowanego i pracowitego
ż

ycia (3,7-9): Gdy bowiem byliśmy u was, to nakazywaliśmy wam: Jeśli ktoś nie chce

pracować, niech też nie je (3,10). Poleca z naciskiem spokój i pracę (ww. 11-13). Niepo-
słusznych zaś nakazuje oddalić, aby się zawstydzili (w. 14), i upominać, a więc nie odrzu-
cić (w. 15). Wersety 16-18 zawierają natomiast życzenia, pozdrowienia i błogosławień-
stwo.

V.5) Teologia listów do Tesaloniczan

V.5.1) Terminologia eschatologiczna

1. Centralną ideą listów do Tesaloniczan jest eschatologia. Terminem technicznym i pra-

wie wyłącznym na określenie drugiego przyjścia Pana jest w nich słowo paruzja, które
dosłownie znaczy obecność, a w znaczeniu szerszym przyjście – adventus (1 Tes 2,18;
3,13; 4,15; 5,23; 2 Tes 2,8.9 – o pojawieniu się Niegodziwca). W innych listach Pawło-
wych słowo to jest użyte tylko jeden raz (1 Kor 15,23).

Chrystus przez swoje zmartwychwstanie zwyciężył śmierć i piekło. Jako nagrodę za
dzieło zbawcze osiągnął chwałę, lecz chwała ta w pewien sposób kryje się w w niebie, aż
zabłyśnie dzień Pański – dzień objawienia się Chrystusa, w którym On jako Sędzia
zstąpi z nieba, aby sądzić żywych i umarłych. Na określenie tego właśnie przyjścia Pa-

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

na,  Apostoł  Narodów  używa  terminu  paruzja.  Egzegeci  dyskutują  nad  pochodzeniem
tego  słowa  u Pawła.  Słowo  to  bowiem  w świeckim  języku  greckim  miało  często  sens
techniczny  o charakterze  politycznym.  Oznaczało radosne przyjście i uroczysty ingres
do jakiegoś miasta króla, imperatora

. Z tą nadzwyczajną okolicznością połączone były

uroczyste obchody, gry sportowe. Uwieczniano je budowaniem pomników, biciem me-
dali pamiątkowych, a niekiedy nawet od tego momentu liczono nową erę. Uroczystości
takie wywierały wielki wpływ na wyobraźnię ludu i zostawiały niezatarte wspomnienie
w pamięci ludzi. Stąd niektórzy egzegeci twierdzą, że w umyśle Pawła i wiernych sło-
wo paruzja łączyło się koniecznie z ideą takich właśnie uroczystości i stamtąd zostało
zaczerpnięte.  Twierdzenie  to  zdaje  się  potwierdzać  1  Tes 4,17,  gdzie  spotykamy  inne
słowo techniczne: naprzeciw Pana (na spotkanie). Wyrażenie to było używane na ozna-
czenie  tłumu,  wychodzącego  naprzeciw  króla  w dzień  jego  paruzji.  Poza  tym  Paweł
użył  w tym  kontekście  słów,  które  odpowiadają  ceremonii  paruzji  w świecie  hellenis-
tycznym:  korona,  radość,  nadzieja,  chwała,  Pan.  Inni  egzegeci  jednak  nie  przyjmują
zależności  terminologii  biblijnej  od hellenistycznej  i paruzję  Pawłową  tłumaczą  wy-
łącznie w świetle tradycji biblijnej i judaistycznej.

Obydwa nurty wcale się nie wykluczają. Paweł bowiem podając swoją naukę
o paruzji bez wątpienia nawiązuje do Starego Testamentu, ale mówiąc do nawróconych
z pogaństwa mógł też nawiązać do terminów znanych im skądinąd, a nadających się do
przedstawienia prawdy o ponownym przyjściu Chrystusa. Takim właśnie terminem by-
ła paruzja.

2. Drugim wyrażeniem na określenie ponownego przyjścia Pana było wyrażenie dzień

Pana.  Wyrażenie  to  zostało  przejęte  z tradycji  prorockiej  ST  (zob. Am 5,18.20;  Ez
30,2;  Mi  3,19.23).  W Nowym  Testamencie  oznacza  dzień,  w którym  Bóg  objawi
w chwale swego Mesjasza i przez Niego będzie sądził ludzi. Dlatego też jest często na-
zywany dniem Syna Człowieczego (Łk 17,24) lub dniem Chrystusa. W listach do Te-
saloniczan spotykamy się z podwójną formułą: dzień Pana (1 Tes 5,2; 2 Tes 2,2) albo
w tym dniu (1 Tes 5,4; 2 Tes 2,3). W innych listach Pawłowych mamy zaś następujące
formy: dzień Pana Jezusa, dzień Pana Jezusa Chrystusa, dzień Jezusa Chrystusa, dzień
Chrystusa.  Te  wyrażenia  oznaczają  tę  samą  rzeczywistość  –  objawienie  się  naszego
Pana Jezusa Chrystusa na końcu czasów z mocą i chwałą Bożą. Dlatego też często ten
dzień określa się jako APOKALIPSĘ PANA JEZUSA (2 Tes 1,7-10).

V.5.2) Natura dnia Pańskiego

W listach do Tesaloniczan dwa razy opisana jest natura dnia Pańskiego i to pod róż-

nymi aspektami:

1. W pierwszym opisie w odniesieniu do paruzji Paweł mówi o warunkach, w jakich znaj-

dują  się  wierni  umarli  w Chrystusie.  Paruzję  opisuje  tu  jako  radosne  przyjście  Pana
i pochwycenie,  porwanie  wszystkich  wiernych  (żywych  i umarłych)  na  spotkanie
z Chrystusem. Opis jest bardzo żywy (1 Tes 4,16-17): Na wezwanie Boga, na głos ar-
chanioła i dźwięk trąby, sam Pan zstąpi z nieba i najpierw powstaną ci, którzy umarli
w Chrystusie.  Potem  my,  którzy  pozostaniemy  jeszcze  przy  życiu,  razem  z nimi  zosta-

Polibiusz w tym sensie wspomina o paruzji króla Antiocha, a inskrypcja z trzeciego wieku przed Chr. mó-

wi, że paruzja Saitaphanna do miasta Olbia kosztowała mieszkańców tego miasta 900 talentów złota.

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

niemy porwani na obłokach, w powietrze, na spotkanie z Panem i odtąd już na zawsze
będziemy z Panem.

Jak widać z opisu, mamy tu do czynienia z rodzajem literackim apokaliptycznym, któ-

ry posiada liczne elementy symboliczne, zaczerpnięte z tradycji prorockiej i z apokali-
ptyki judaistycznej. Przy interpretacji takiego rodzaju literackiego należy zawsze pamiętać,
ż

e posiada on liczne obrazy i szczegóły, których nie należy brać dosłownie. Znaczenie

ma bowiem idea centralna, ogólne ramy, które posiadają własną prawdę. Szczegóły ob-
razowe czy symbole, to scenariusz, sposób, w jaki autor chce podać prawdę objawioną.
Rzeczywistość fundamentalna, prawda, którą chciał Paweł zakomunikować, wyrażona
jest na początku i na końcu rozważanej perykopy, dwukrotnie powtórzonymi słowami:
z Nim (1 Tes 4,14) i z Panem (1 Tes 4,17).

Paweł proklamuje, że nasze zbawienie jest w Chrystusie i że śmierć nie może nas od

Niego oddzielić. On przyjdzie na końcu czasów i z Nim będziemy wszyscy, czy żywi,
czy umarli. Dzień paruzji będzie dniem połączenia nas z Nim (2 Tes 2,1). Powinien więc
być  wyczekiwany  jako  dzień  radości,  w którym  wierzący  w  Chrystusa,  złączeni
z Panem  w chwale,  z Nim  zaczną  królować.  Istnieje  tu  analogia  pomiędzy  tym  rado-
snym  oczekiwaniem  uczniów  na  paruzję,  a liturgią  eucharystyczną.  Zgodnie  z  opisem
przekazanym przez Pawła w 1 Kor 11,26 czytamy przecież: Ile razy bowiem spożywa-
cie ten chleb i pijecie kielich, śmierć Pana głosicie, aż przyjdzie.

Należy też podkreślić analogię pomiędzy tekstem Pawła z 1 Tes 4,17: Potem my, któ-

rzy pozostaniemy jeszcze przy życiu, razem z nimi zostaniemy porwani na obłokach,
w powietrze, na spotkanie z Panem i odtąd już na zawsze będziemy z Panem, a tekstem
z Mt 25,6: Idzie pan młody, wyjdźcie mu na spotkanie!

Trzeba również podkreślić, że oczekiwanie Pana w wierze opiera się na Jego Zmar-

twychwstaniu: Jeśli bowiem wierzymy, że Jezus umarł i zmartwychwstał, to i tych, któ-
rzy umarli w Jezusie, Bóg poprowadzi razem z Nim (1 Tes 4,14).

W Rz 6,3-11 Paweł nie tylko wspomina wiarę, lecz również chrzest, przez który u-

czestniczymy w śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa.

Wspomniany aspekt radosnego oczekiwania znajduje się także w 1 Tes 1,10, gdzie

jest mowa o wiernych, wyczekujących z nieba Jezusa jako Zbawcy, który ich wyrwie
od nadchodzącego gniewu.

2. W drugim opisie dnia Pana w obydwu perykopach (2 Tes 1,5-10; 2,3-14) dzień Pański

jest  opisywany  bardziej  na  sposób  apokaliptyczny  niż  w  pierwszym.  Nazywany  jest
wprost apokalipsą Jezusa Chrystusa. Chrystus objawi się z nieba  z aniołami Jego mo-
cy  (2 Tes 1,7n). Jezus przyjdzie na sąd i ukarze tych, którzy nie uznają Boga i nie są
posłuszni Ewangelii naszego Pana Jezusa (2 Tes 1,8). Człowiek grzechu będzie zabity
przez Pana tchnieniem Jego ust (2,8).

Trzeba i tu podkreślić, że wiele elementów tego opisu należy do apokaliptycznego ga-

tunku literackiego i nie należy ich brać dosłownie i jakby materialnie. Zgodnie z tymi opi-
sami dzień Pański, który będzie dniem zbawienia i radości dla wiernych, będzie równo-
cześnie dniem gniewu i kary dla bezbożnych. Będzie dniem zwycięstwa Boga, w którym
Bóg przez objawienie się swojego Syna całkowicie zetrze i usunie spośród wiernych nie-

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

przyjaciół swojego Królestwa. Będzie to dzień chwały, ponieważ Pan przybędzie, aby
być wśród swoich świętych uwielbiony i podziwiany przez wszystkich, którzy uwierzą
(2 Tes 1,10).

To wyczekiwanie dnia Pańskiego w jego podwójnym aspekcie (radosnym i sądu)

nadawało barwę całej egzystencji chrześcijańskiej Tesaloniczan. W kulcie liturgicznym,
w życiu moralnym, w cierpieniu – wszystko dzieje się w świetle tego dnia. Chrześcijanie
są synami światłości i synami dnia, a nie nocy i ciemności (1 Tes 5,5). Cierpienie jest dla
nich znakiem eschatologicznym, jest zapowiedzią sprawiedliwego sądu Boga, zmierza-
jącego do uznania was za godnych Królestwa Boga (2 Tes 1,5). W cierpieniu dla króle-
stwa Bożego bowiem jest jakby przedsmak wielkiego ucisku, który bezpośrednio po-
przedzi dzień Pański.

V.5.3) Czas dnia Pańskiego

Paweł mówi o tym w obydwu listach - w 1 Tes 5,1n i w 2 Tes 2,2. Jeśli chodzi o is-

totną naukę Apostoła dotyczącą czasu paruzji, jest ona jasna i nie zawiera wątpliwości.
Paweł, tak jak sam Jezus, wyznał, że nie zna dnia ani godziny: dzień Pana nadejdzie jak zło-
dziej w nocy (1 Tes 5,2). Tak więc dzień ten nadejdzie niespodziewanie, nie wiadomo kie-
dy. I nie ma żadnych poważnych racji, które by skłaniały do przyjęcia, że Paweł uczył, iż
paruzja jest bliska, albo że był przekonany o jej konkretnej bliskości.

Przeciw temu twierdzeniu niektórzy wysuwają zarzuty z 1 Tes 4,13-17. Dwa razy

bowiem jest tam użyte wyrażenie, które wydaje się świadczyć, że Paweł był przekonany
i uczył, że doczeka się przyjścia Pana:

My, którzy żyjemy i jesteśmy pozostawieni do przyjścia Pana, nie wyprzedzimy tych,
którzy umarli (w. 15).

Potem my, którzy pozostaniemy jeszcze przy życiu, razem z nimi zostaniemy po-
rwani na obłokach, w powietrze, na spotkanie z Panem (w. 17).

Twierdzą oni, że z wyrażeń tych jasno wynika, że Paweł wierzył, iż Tesaloniczanie i on
sam zostali pozostawieni przy życiu do czasu przyjścia Pana.

Jak odpowiedzieć na te trudności? Rodzaj literacki zwany apokaliptycznym rządzi

się swoimi prawami. Jest to rodzaj prorocki, którego głównym tematem jest koniec historii
ludzkości,  koniec  świata  i świat  przyszły.  Pierwszy  raz  z tym  rodzajem  literackim  można
spotkać  się  u Daniela (7-12).  Wizje  Daniela  kończą  się  inauguracją  królestwa  Bożego
i potwierdzają  suwerenność  Bożą  nad  ludem  świętych.  Ten  sposób  pisania  był  wielo-
krotnie naśladowany, a takie pisma zostały nazwane apokalipsami. Apokalipsy te, mając
za  główną  treść  koniec  historii  i koniec  świata  oraz  inaugurację  czasu  zbawienia,  podają
przeważnie krótkie kompendium historii Izraela od czasów autora apokalipsy, aż do końca
ś

wiata – wszystko w formie prorockiej. I o ile okres historii aż do czasów rzeczywistego

autora jest opisany w sposób konkretny i szczegółowy, to przyszłość przeciwnie – opis jest
sumaryczny i ogólnikowy. Jeżeli okres od czasu właściwego autora jest uważany za krótki,
a koniec bliski, to pochodzi to stąd, że przyszłość nie była znana autorowi. Nie mógł więc
wchodzić w szczegóły. Z konieczności jego „proroctwo” musiało być bardzo ogólne, a ko-
niec świata bliski. Stąd pochodzi literackie zjawisko przedstawiania końca świata jako bli-
skiego.

OZDZIAŁ

RUGA PODRÓŻ MISYJNA I KORESPONDENCJA Z

OŚCIOŁEM W

ESALONIKACH

Do tego zjawiska należy dodać jeszcze jeden fenomen, a mianowicie brak perspekty-

wy historycznej. Apokaliptyk nie rozróżnia inauguracji od końca królestwa, stąd może
w wizji zestawić obok siebie elementy odległe od siebie historycznie.

Niedokładna znajomość przyszłości i brak perspektywy historycznej zmuszały auto-

ra do opisu końca świata jako bliskiego. To zresztą było również celem parenetycznym
apokalipsy – utrzymać ludzi w ciągłej gotowości moralnej tak, jakby za ich życia miał na-
stąpić koniec świata. Tego rodzaju przepowiadanie tylko wtedy osiągało swój cel, jeśli
podkreślało niepewność dotyczącą końca świata. Stąd też przy wyjaśnianiu tekstu Pawło-
wego z 1 Tes 4,13-17 należy mieć na uwadze cechy rodzaju literackiego nazywanego apo-
kaliptycznym.

ROZDZIAŁ VI
Trzecia podróż misyjna
i tzw. Listy Wielkie
(Dz 18,23-21,17)

VI. Trzecia podróż misyjna (lata 53-58)

Antiochia Syryjska → Galacja, Frygia → Efez → Macedonia (→ Korynt → Macedonia?; → Iliria –
Rz 15,19) → Grecja → Macedonia → Troada → (Assos, Mitylena, Samos) Milet → (Kos, Rodos, Pa-
tara) → Tyr → Ptolemaida → Cezarea → Jerozolima

Paweł pozostał przez jakiś czas w Antiochii, a wiosną 53 (lub 54) roku wyruszył na

nową wyprawę. Nawiedził zapewne najpierw gminy południowej Galacji, aby utwierdzić
w wierze tamtejszych wyznawców (Dz 14,21n) i uchronić ich przed powstającymi błędami
(zob. Ga 1,9; 4,16n; 5,3), następnie zaś skierował się prawdopodobnie na północ, do gmin
północnej Galacji. Bardzo możliwe, że w tym czasie głosił Ewangelię także w innych mia-
stach Azji prokonsularnej (Dz 19,10.26; 1 Kor 16,19). Z terenów Galacji i Frygii udał się
z kolei do Efezu, gdzie z powodzeniem działał przez trzy lata (Dz 19,8.10.22; 20,31), choć
wśród licznych przeciwności (Dz 19,1-20). Wtedy też, jak można przypuszczać, napisał
list do Galatów.

VI.1) List do Galatów

VI.1.1) GALACJA

Kraina w centrum Azji Mniejszej. Od północy graniczyła z Bitynią, od wschodu

z Kapadocją, od zachodu z Frygią, południową granicę stanowiły zaś góry Taurus. W 25
roku przed Chrystusem państwo Galatów stało się prowincją rzymską.

VI.1.2) Treść i struktura listu do Galatów

List do Galatów [Ga] składa się ze wstępu, zawierającego pozdrowienie dla Kościoła

w Galacji (1,1-5) i ukazującego jedyność Ewangelii Chrystusa (1,6-9), oraz z trzech części
rozwijających podstawowe treści doktryny Pawła:

1.

Paweł jest prawdziwym apostołem Jezusa Chrystusa. W Jego też imieniu głosi Ewan-
gelię, potwierdzoną przez apostołów, uważanych za filary Kościoła (1,10-2,21).

Ewangelia, którą Paweł otrzymał od Chrystusa jest zgodna z obietnicami Starego
Przymierza. Było ono nieodzowne w swojej funkcji pedagogicznej, ale w pełni czasów
musi ustąpić Nowemu Przymierzu, które czyni ludzi synami Bożymi (3,1-4,31).

Ewangelia Pawła jest orędziem wolności i miłości. Wartości te są owocami Ducha
Ś

więtego. Stąd zachęta do pogłębionego życia duchowego (5,1-6,10).

Zakończenie listu wskazuje na krzyż Chrystusa, jako na początek nowego stworze-

nia (6,11-18).

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

VI.1.3) Autor, czas, adresaci

Pawłowe autorstwo listu do Galatów jest powszechnie uznawane, poczynając od

najstarszej  tradycji  chrześcijańskiej  (m.in.  przez  Ignacego  Antiocheńskiego,  Tertuliana
i Orygenesa).  Z dwóch  hipotez,  dotyczących  adresatów  listu  do  Galatów  –  mieszkańców
Galacji,  prowincji  rzymskiej,  lub  jej  północnej  części,  czyli  Galacji  właściwej,  bardziej
prawdopodobna jest pierwsza. Galację tę Paweł odwiedził podczas pierwszej, drugiej i za-
pewne trzeciej podróży misyjnej (Dz 1,6; 18,23). Pod wpływem zaistniałego tam kryzysu
wiary  (Ga  1,6-9)  i kwestii  apostolskiego  autorytetu (1,10-2,14),  napisał  list  do  Galatów
w Efezie lub Macedonii w 57 roku.

VI.1.4) Przeciwnicy Pawła w Galacji

Wiele hipotez szczegółowych definiuje przeciwników Pawła jako judeochrześcijan

z Jerozolimy czy Palestyny, głoszących wspólnie z poganami błędne nauki o Prawie i wol-
ności, albo jako judeochrześcijan o synkretycznych poglądach filozoficzno-religijnych lub
hellenistów zbliżonych do gnozy czy jako zwolenników apokaliptyki i nauki Qumrańczy-
ków. Wszystkie je można jednak sprowadzić do jednej i stwierdzić, że byli to Żydzi lub
prozelici, którzy przyjęli chrześcijaństwo, ale w dalszym ciągu, przestrzegając Prawa Moj-
ż

eszowego, uważali Jerozolimę za centrum kultu i życia religijnego narodu wybranego.

VI.1.5) Teologia listu do Galatów

a) Chrystocentryzm

Bóg objawił swego Syna i przez Niego odkupił świat. Chrystus jest źródłem uspra-

wiedliwienia, łaski i świętości. Zjednoczenie z Nim dokonuje się przez wiarę i chrzest, a jed-
ność ta czyni człowieka synem Bożym (3,26-27). Ewangelię o zbawieniu Paweł otrzymał od
Chrystusa (1,12), który jest najwyższym prawodawcą, a istotą Jego Prawa jest przykazanie
miłości. W Chrystusie wypełniły się obietnice dane Abrahamowi, ponieważ dzięki temu,
ż

e Chrystus jest jego potomkiem (3,16), Abraham stał się ojcem narodu wybranego, który

tworzą Żydzi i poganie (3,8.29).

Szczególny przedmiot chrystologii Pawła stanowi męka i ofiara Chrystusa (3,1). Ini-

cjatywa zbawcza pochodzi od Ojca (4,4-5), ale Syn jest jej wykonawcą, zatem On udziela
zbawienia. Jezus więc jest Sługą i Pośrednikiem, który daje ludziom przybrane synostwo
Boże (4,6.19). Gwarantem tego synostwa jest zaś Duch, który poucza ludzi o tej godności
i pobudza ich do dziecięcej modlitwy do Ojca, do dobrego postępowania, a przede wszyst-
kim do wypełniania prawa miłości (5,25-6,2). Dzięki temu człowiek staje się mieszkaniem
Ojca, Syna i Ducha Świętego.

b) Wiara i usprawiedliwienie

Według listu do Galatów dzięki wierze, niezależnie od uczynków Prawa (2,16;

3,22),  dokonuje  się  usprawiedliwienie.  Wiara  jest  przyjęciem  objawionej  Ewangelii
(1,12.23)  i pójściem za wezwaniem Boga (1,15), czyli objawieniem się Chrystusa. Wiara
jest  rzeczywistością  ubogacającą  człowieka,  czyniącą  go  dzieckiem  Bożym.  Życie  wiarą
oznacza jedność z Chrystusem (2,20), a także włączenie w prawdziwe potomstwo Abraha-
ma  (3,7-9),  które  tworzą  synowie  Boży  (3,24-28).  Widzialnym  znakiem wiary i jej mocy

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

jest miłość (5,6), a owocem wolność (4,26), czyli uwolnienie od zła. Konsekwencją wiary
jest chrzest, który dzięki zanurzeniu się w Chrystusa i przyobleczeniu się w Niego (3,27)
oczyszcza i ożywia człowieka. Wszyscy, którzy uwierzyli i przyjęli chrzest tworzą jed-
ność, niweczącą różnice etniczne, religijne, społeczne, a nawet różnice płci (3,28). Myśl o
jedności wszystkich ludzi jest jedną z przesłanek Pawłowej eklezjologii.

VI.2) Listy do Koryntian

Z Efezu Paweł z całą pewnością wysłał pierwszy list do Koryntian (zob. 1 Kor

16,7n). Na skutek wznieconych przez złotnika Demetriusza rozruchów musiał jednak opu-
ś

cić Efez (57 r.). Wyruszył lądem do Troady, skąd popłynął do Macedonii. Następnie za-

pewne na krótko odwiedził Korynt i powrócił do Macedonii (1 Kor 16,5-8; 2 Kor 1,15-16).
Przez pewien czas pozostał też w Ilirii (Rz 15,19), by i tam głosić Ewangelię. Możliwe, że
odwiedził również inne, pobliskie prowincje, oczekując odpowiedzi z Koryntu na swój
drugi list, który wysłał w tym czasie.

VI.2.1) Korynt

Na wąskim przesmyku lądowym, łączącym skalisty Peloponez ze stałym lądem

Europy,  rozłożyło  się  od  najdawniejszych  wieków  miasto  Korynt.  I  choć  na  przestrzeni
wieków brało nikły udział w życiu politycznym, to jednak ze względu na swe położenie na
skrzyżowaniu dróg handlowych, prowadzących z północy na południe i ze wschodu na za-
chód,  wywierało  zasadniczy  wpływ  na  stosunki  ekonomiczne  miast  greckich.  W  słynnej
bitwie pod Leukopetrą zostały pobite na przesmyku Korynckim w 146 roku p.n.e. wojska
greckie. W trzy dni po tej bitwie legiony wkroczyły do Koryntu i zaczęły mordować i bu-
rzyć. Skarby sztuki poniszczono lub wywieziono do Rzymu, ludność sprzedano w niewolę,
zburzono gmachy publiczne, wreszcie teren miasta zamieniono na rzymski ader publicus.
Po stu latach, w 46 roku p.n.e., Juliusz Cezar oddał zniszczone miasto swoim zasłużonym
w wielu wojnach weteranom. Ci wzięli się z zapałem do odbudowy Koryntu. Sprowadzili
do niego swoje rodziny i wykorzystując położenie, uczynili z niego najświetniejsze miasto
zajętej Grecji. Zyskało ono prawa kolonii i nazwę honorującą Juliusza Cezara: Laus Julia
Corinthus. Administracja miasta w czasach świętego Pawła spoczęła, po wielu zmianach,
w ręku prokonsula, zależnego od senatu.

W Koryncie miały swoich czcicieli niemal wszystkie bóstwa starożytności. Najwięk-

szą  część  w  najpiękniejszej  świątyni,  położonej  na  szczycie  góry,  na  Akrokoryncie,  od-
bierała  jednak  Afrodyta.  Istotą  tego  kultu  była  prostytucja  sakralna,  uprawiana  przez  ka-
płanki. Czyniła ona z Koryntu miasto rozpusty i wyuzdania. Utarł się nawet specjalny ter-
min, związany z tym kultem – korintiazesthai, co znaczyło tyle, co oddawać się rozpuście.
Nic  więc  dziwnego,  że  święty  Paweł  w  listach  do  Koryntian  tak  często  piętnuje  rozpustę
i tak dużo mówi o czystości. Problem ten był bowiem szczególnie ważny w tym mieście.

VI.2.2) Paweł w Koryncie

Do tego właśnie miasta rozkoszy i bogactwa przybył po raz pierwszy w roku 50 po

Chr. człowiek, który miał posiać ziarno prawdy i zapisać imię Koryntu w pamięci dziejów
ś

wiata chlubnymi zgłoskami. Był nim Paweł z Tarsu, nieznany przez nikogo w Koryncie,

apostoł Jezusa Chrystusa i potężny szermierz Jego idei. Opuścił niedawno Ateny, których

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

mieszkańcy nie dali posłuchu nowej nauce i przyszedł do Koryntu, aby tę naukę opowia-
dać  cudzołożnikom  i grzesznikom,  których  Jezus  umiłował  w  sposób  szczególny.  W  Ko-
ryncie zatrzymał się w domu Akwilii i Pryscyllii, którzy uprawiali to samo rzemiosło, co
on, czyli wyrabiali namioty. Mógł więc u nich zamieszkać i jednocześnie zarabiać na swo-
je  utrzymanie,  nie  będąc  dla  nikogo  ciężarem.  W  ciągu  tygodnia  pracował  przy  wyrobie
namiotów, w szabat zaś nauczał w Synagodze, nawracając Żydów i Greków. Niestety wo-
bec bluźnierstwa Żydów musiał opuścić Synagogę. Uczynił to ze słowami: Krew wasza na
waszą głowę (Dz 18,6). Odtąd przeniósł się do pogan i zaczął im głosić Ewangelię. Młoda
gmina chrześcijańska po zerwaniu z Synagogą znalazła schronienie w domu Tycjusza Ju-
stusa. Ewangelizacja pogan wydała niespodziewane owoce, gdyż wielu Koryntian, którzy
słuchali,  przyjmowało  wiarę  i  zostało  ochrzczonych  (Dz  18,8).  Apostoł  pozostał  w  mie-
ś

cie przez półtora roku. Liczba chrześcijan rosła z dnia na dzień. Wówczas zawistni Żydzi

postanowili  przeszkodzić  dalszemu  rozprzestrzenianiu  się  Ewangelii.  Oskarżyli  Pawła
przed  konsulem  Gallionem,  mówiąc:  Człowiek  ten  namawia  ludzi,  aby  czcili  Boga  nie-
zgodnie  z Prawem  (Dz  18,13).  Gallion  ustosunkował  się  raczej  życzliwie  do  Pawła,  co
pozwoliło mu dłużej pozostać w Koryncie. Zmuszony jednak potrzebami apostolatu, opu-
ś

cił Korynt w sierpniu 52 roku, aby udać się na święto namiotów do Jerozolimy.

VI.2.3) Okazja i cel 1 Kor

Gmina Koryncka powstała i istniała w okolicznościach bardzo trudnych: z jednej

strony nienawistni Żydzi, z drugiej zaś zdeprawowane i rozwiązłe pogaństwo. Paweł, znając
te niebezpieczeństwa, uważnie śledził wypadki w Koryncie, szczególnie w czasie swego
pobytu w Efezie.

Rzeczywiście, wkrótce po opuszczeniu przez Pawła Koryntu zaczęło powstawać

tam zamieszanie, które powodowali inni nauczyciele – mało przychylni Apostołowi. Pier-
wszym z nich był Apollos, wspaniały mówca, który robił większe wrażenie na słuchaczach
greckich niż Paweł. Zyskał sobie część gminy korynckiej, tworząc specjalne stronnictwo,
legitymujące się imieniem Apollosa, a przeciwstawiające się osobie Pawła. Pierwszym więc
nieporządkiem w gminie korynckiej był duch niezgody i podziału młodej społeczności. Dru-
gi powód listu to grzechy nieczyste, które w zdeprawowanym mieście panoszyły się jesz-
cze  wśród  wiernych,  doprowadzając  do  publicznego  skandalu  kazirodztwa:  Powszechnie
słyszy  się  o rozpuście  między  wami,  i to  o  takiej  rozpuście,  której  nie  ma  nawet  wśród
pogan, o tym, że ktoś żyje z żoną ojca (1 Kor 5,1). Paweł nakazuje wykluczyć takiego roz-
pustnika z Kościoła i unikać publicznych grzeszników. Do innych nieporządków w młodej
gminie  należały  kłótnie  wśród  chrześcijan  i oskarżanie  się  przed  trybunałami  pogański-
mi (6,1-6),  a także  nieodpowiedni  sposób  sprawowania  Eucharystii  i zgromadzeń  reli-
gijnych.  Również  i do  niewiast  korynckich  Paweł  miał  zastrzeżenia,  gdyż  nie  okrywały
głów  w czasie  nabożeństw (11,5)  i mówiły  w Kościele (14,34).  Poza  tym  Koryntianie  nie
mieli właściwego spojrzenia na charyzmaty i rozsiewano błędy dotyczące zmartwychwsta-
nia  ciał.  Dużo  też  innych  problemów  praktycznych  niepokoiło  jeszcze  wiernych,  jak  np.
kwestia spożywania mięsa ofiarowanego bożkom czy problem dziewictwa.

W czasie pobytu w Efezie, podczas trzeciej podróży misyjnej, Paweł otrzymał wła-

nie list od Koryntian, w którym prosili go o wyjaśnienie wspomnianych problemów (7,1;

8,1). Poza tym listem z pytaniami, otrzymał z Koryntu również informacje ustne (11,18;
5,1). Problemom więc, które nurtowały Kościół, pragnął zaradzić w liście, który zachował
się do dzisiaj i w kanonie nosi miano 1Kor.

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

VI.2.4) Czas i miejsce napisania listu

Paweł napisał 1 Kor w Efezie, pod koniec swojego pobytu w tym mieście (16,8.19),

wiosną 57 roku. Wskazywałaby na to wzmianka o:

•

więcie Paschy, sugerująca bliskość tego święta (1 Kor 5,7),

•

ofierze pierwocin, którą składano w dzień po święcie Paschy (1 Kor 15,20),

•

zawodach na stadionie, odbywających się na wiosnę (1 Kor 9,24-27),

•

zamiarze pobytu w Efezie aż do święta Pięćdziesiątnicy (16,8).

VI.2.5) Analiza listu

WSTĘP (1,1-9).

Skarcenie nadużyć (1,10-6,20):
1. Mądrość chrześcijańska a rozłamy: Kościół Chrystusowy jest jeden i w jego łonie

nie może być żadnych rozłamów (1,10-4,21);

2. Nadużycia moralne – kazirodztwo: wykluczyć rozpustnika z Kościoła i unikać pu-

blicznych grzeszników; wezwanie do czystości (5);

3. Zakaz wnoszenia procesów przed trybunały pogańskie: postępowanie takie jest

niegodne chrześcijan, którzy raczej winni znosić bezprawie niż czynić (6,1-11);

4. Wolność chrześcijańska nie jest przyzwoleniem na popełnianie grzechów nieczysto-

ci: nieczystość jest bezczeszczeniem Ducha Świętego (6,12-20).

II.

Odpowiedzi na postawione przez Koryntian pytania szczegółowe (7,1-11,1):
1.

Małżeństwo chrześcijańskie i dziewictwo (7,1-40):
a) małżeństwo jest dozwolone, choć łączą się z nim ciężary życia małżeńskiego,
b) wolni i zamężni, sprawa rozwodu,
c) małżeństwa mieszane, przywilej Pawłowy,
d) nierozerwalność małżeństwa,
e) dziewice i celibat.

Spożywanie mięsa ofiarowanego bożkom (8,1-11,1).

III. Instrukcje dotyczące zebrań religijnych (11,2-14,40):

Przykrycia niewiast (11,2-16):

Niewiasta, gdy się modli w zgromadzeniu liturgicznym, winna mieć głowę

przykrytą welonem. Wyraża przez to swe poddanie mężowi, a przez niego Bogu.
Paweł kumuluje tu argument: Każda kobieta natomiast hańbi swoją głowę, gdy
modli się lub prorokuje z odkrytą głową. Nakrywając bowiem głowę jednym jest
i tym samym z ogoloną. Jeżeli zaś jakaś kobieta nie ma nakrytej głowy, niech
się ostrzyże. Jeśli natomiast hańbiące dla kobiety jest być ostrzyżoną lub ogolo-
ną, niech nakrywa głowę (11,5-6).

Paweł jednak zdaje sam sobie sprawę ze słabości swojej argumentacji, dla-

tego, kończąc swój wywód, powołuje się na tradycję Kościoła: Jeżeli natomiast
ktoś chciałby się nadal spierać, to my takiego zwyczaju nie mamy ani Kościoły
Boże (11,16);

Spożywanie uczty eucharystycznej (11,17-34);

Charyzmaty (12-14).

IV. Instrukcja dotycząca zmarłych (15,1-15,58):

Rzeczywistość zmartwychwstania Chrystusa (15,1-11);

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

Wiara w zmartwychwstanie opiera się na:
a) fakcie zmartwychwstania Chrystusa (15,12-30),
b) przeświadczeniu, że życie pełne ofiar, takie, jakie prowadzi Apostoł, bez

zmartwychwstania byłoby głupotą i nieporozumieniem (15,31-34);

Sposób zmartwychwstania i właściwości ciała zmartwychwstałego (15,35-58).

Zakończenie: rozporządzenia praktyczne i pozdrowienia (16,1-24).

VI.2.6) Teologia 1 Kor

Analiza 1 Kor wykazała, jak Paweł, przy okazji sytuacji konkretnych i problemów

praktycznych, wyciągnął  na  światło  dzienne  istotne  aspekty  życia  chrześcijańskiego.  Do
nowo  nawróconych,  będących  jeszcze  pod  wpływem  obyczajów  pogańskich  i mądrości
„cielesnej”, mówi, w jaki sposób chrześcijanin powinien przeżywać dar Boży, który otrzy-
mał na chrzcie świętym. Ma to czynić w posłuszeństwie Duchowi Świętemu, w miłości bra-
terskiej, w poddaniu się powadze apostołów, w wierności tradycji Kościoła.

Do głównych idei doktrynalnych należą następujące:

a)  Etyka a wolność chrześcijańska

W przeciwieństwie do etyki greckiej, jak również do legalizmu judaistycznego, Paweł

za każdym razem podkreśla wolność chrześcijanina i równocześnie jego poddanie pod rygo-
rystyczne  wymogi  nowej  etyki.  Punktem  wyjścia  tego  podwójnego  twierdzenia  jest  pew-
ność, że Chrystus zmarły i zmartwychwstały stał się dla nas „mądrością, sprawiedliwością,
uświęceniem  i odkupieniem”:  To  dzięki  Niemu  jesteście  w Chrystusie  Jezusie,  który  stał
się dla nas mądrością od Boga i sprawiedliwością, i uświęceniem, i odkupieniem (1 Kor
1,30).  On  usprawiedliwia  i uświęca  swych  wiernych  w kąpieli  chrztu  (6,11),  czyniąc  ich
członkami  swego  ciała  (6,15)  i świątyniami  swego  Ducha (3,16; 6,19);  udzielając  im  no-
wego bytu, który zobowiązuje do świętości. Odkupieni przez Chrystusa za tak wielką cenę
(6,20; 7,23), chrześcijanie zostali równocześnie uwolnieni od grzechu i z wszelkiej niewoli
ludzkiej. Nie są już więcej niczyimi niewolnikami (7,23b), nie są również krępowani pra-
wem negatywnym, zabraniającym spożywania mięsa ofiarowanego bożkom (8,8-10). W tym
samym  czasie  jednak  przeszli  w  stan  zależności  od  Chrystusa.  Już  nie  należą  do  siebie
(6,19b), bo są związani prawem Chrystusowym (9,21). Przyjęty zaś przez nich Duch Święty
powinien się objawić w życiu „człowieka duchowego” (2,10).

Nowa etyka, która zmierza do oddania człowieka w służbę Chrystusa, za pierwszy

postulat  praktyczny  ma  miłość  (hymn  o miłości  –  rozdz.  13),  która  sama  „buduje”  braci
w Chrystusie (8,1.10-12).  Ta  fundamentalna  reguła  pochodzi  z Ewangelii (Mk 12,28-34).
Wymaga ona ostrych wyrzeczeń na korzyść dobra duchowego braci, dlatego też i sam Pa-
weł umiał się wyrzec praw i przywilejów apostoła, aby Chrystus był lepiej i łatwiej przyję-
ty  przez  wszystkich (9,19-23).  Miłość  również  reguluje  korzystanie  z charyzmatów,  któ-
rych celem jest wspomóc braci w ich służbie Chrystusowi (14,3).

Największym celem tej etyki i służby jest chwała Boża (6,20). W pierwszym stwo-

rzeniu wszystko było poddane pod panowanie człowieka, aby oddawał chwałę Bogu (Rdz
1,28-2,3). Później jednak, na skutek grzechu pierworodnego, ludzkość i ziemia stały się
poddane mocom tego świata i niewolnikami grzechu (15,21), utraciły wolność chwalenia
Boga. Odkupienie Chrystusa wróciło im tę wolność. Schemat pierwszego opisu Księgi Ro-
dzaju: wszystko jest dla człowieka, a człowiek dla Boga, został w 1 Kor 3,21-23 zastąpio-
ny następującym: wszystko jest dla ludzi, ludzie dla Chrystusa, a Chrystus dla Boga. Ten plan

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

Boży w sposób doskonały zrealizuje się na końcu czasów, gdy zostaną poddane panowaniu
Chrystusa  wszystkie  rzeczy  (15,27).  A  gdy  wszystko  zostanie  Mu  poddane,  wtedy  i  sam
Syn  zostanie  poddany  Temu,  który  Synowi  poddał  wszystko,  aby  Bóg  był  wszystkim  we
wszystkich (15,28).

b)   Mądrość

Koryntianie nie wznieśli się jeszcze do tak głębokiego rozumienia tajemnicy Bożej

i zasady  życia,  jak  jest  to  wymagane.  Dlaczego?  Paweł  przechodzi  wprost  do  przyczyny
fundamentalnej:  Koryntianie  napełnieni  próżnością  z powodu  charyzmatów,  którymi  zo-
stali  obdarowani (1,4-7),  interpretowali  bogactwa  Boże  na  sposób  całkowicie  ludzki,  we-
dług  mądrości  tego  świata,  która  jest  głupstwem  w oczach  Boga  (1,20).  Poprzestając  na
tym  „cielesnym”  punkcie  widzenia (3,3),  wytworzyli  sobie  pogańską  koncepcję  życia
chrześcijańskiego, oceniając u apostołów, czy swoich nauczycieli, bardziej „mądrość języ-
ka”, niż treść orędzia zbawienia (1,10-4,21), i przywiązując się zbytnio do korzyści docze-
snych (6,7-8). W efekcie zachowywali często zwyczaje zdeprawowane, wystawiając się na
niebezpieczeństwo bałwochwalstwa, na egoizm na zgromadzeniach. Cenili też bardziej te
charyzmaty, które są widoczne, od tych, które są dla społeczności kościelnej bardziej po-
ż

yteczne. Ufali również bardziej filozofii greckiej niż tradycjom Kościoła. Dlatego mądro-

ci tego świata Paweł przeciwstawia chrześcijańską sztukę życia, która akceptuje plan Bo-

y i przyjmuje (ogarnia) braci z miłością i cierpliwością ze względu na Chrystusa (1,19-

4,21).

Mądrość Boża objawiła się w sposobie, w jaki Bóg zrealizował swój plan zbawienia.

Zbawił  On  świat  przez  Chrystusa,  którego  krzyż  jest  głupstwem  w oczach  świata.  Przez
„głupstwo”  przepowiadania  Ewangelii,  w której  mądrość  ludzka  została  zawstydzona,
spodobało się Bogu zbawić wierzących. Objawił On swą siłę w słabości ludzkiej, aby nikt
nie chełpił się sam z siebie, lecz aby całkowicie oparł się na Nim samym. Tak właśnie po-
stępował też Paweł w Koryncie, lecz w jego postępowaniu Koryntianie nie dostrzegli mą-
drości Bożej (1,17-31).

c)  Uczta Pańska

W 1Kor 11,17-34 Paweł pozwala uczestniczyć w Wieczerzy Pańskiej tak, jak ją ob-

chodzono w gminie pierwotnej, łącząc Eucharystię z braterską agapą. Według słusznej
interpretacji łacińskich Ojców Kościoła, agapa poprzedzała Ucztę Eucharystyczną. Ojco-
wie greccy jednak, najprawdopodobniej już pod wpływem dyscypliny postu, utrzymywali,
ż

e miała ona miejsce po Eucharystii. W punkcie tym tradycja zachowana przez Pawła ma

styl  całkowicie  pierwotny.  Jego  opis  wieczerzy  (ww. 23-35)  jest  bardzo  zbliżony  do  for-
muł synoptycznych, a szczególnie do formuły Łukaszowej. Paweł podkreśla centralne zna-
czenie Eucharystii, stawiając ją między Krzyżem, który przypomina, a paruzją, którą prze-
powiada.  Sytuację  tę  potwierdza  realizm  eucharystyczny,  który  płynie  ze  słów  Paw-
ła (10,16). Tak też rozumiała go istniejąca przed nim tradycja kościelna.

Apostoł wyciąga również konsekwencje praktyczne: misterium eucharystyczne win-

no być przeżyte przez tych, którzy w nim uczestniczą. Chrystus bowiem w pamiątce swo-
jej śmierci, która jest znakiem Jego miłości do nas, daje się wszystkim wiernym, aby
wprowadzić ich w ten sam poryw miłości - jeden chleb czyni przecież wierzących jednym
Ciałem. Na znak tej jedności winni oni w miłości Chrystusa nie tylko trwać w jedności
między sobą, lecz także poddać się tradycji Kościoła jerozolimskiego, który reguluje uro-
czystości liturgiczne (zob. 11,23n).

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

d) Ciało Chrystusa

Temat ciała Chrystusa użyty na wyrażenie jedności wiernych z Chrystusem i między

sobą znajduje się w 1 Kor 6,15.17; 10,17; 12,12-13.27. W swym eucharystycznym znacze-
niu zwrot „ciało Chrystusa” sięga tradycji pierwotnej (zob. 11,24; par. synoptyków). Od
tego czasu też idea wspólnoty (koinonia – communio) łączy się ściśle z tą formułą (Dz
2,42). W 1 Kor 10,14-22 jedność chrześcijan jest wyraźnie złączona z celebrowaniem Eu-
charystii, a w 11,17-34 jedność między braćmi jest ukazana jako jedna z reguł sprawowa-
nia Eucharystii. Sam więc temat „ciała Chrystusa” stał się u Pawła formułą jedności.

Tą samą formułą Paweł zaczął określać jedność wiernych także poza kontekstem eu-

charystycznym.  Pogłębienie  mistyczne  sprawiło,  że  formuła  ta  zaczęła  przyjmować  sens
jedności  spowodowanej  przez  jedność  życia  z Chrystusem.  Życie,  które  ożywiało  ciało
fizyczne  Chrystusa,  ożywia  teraz  również  wszystkich  wierzących,  którzy  w ten  sposób
stają  się  członkami  ciała  Chrystusa (6,15; 12,27). Jest to więc identyfikacja braci z Chry-
stusem,  wcielenie  –  inkorporacja  braci  w Chrystusa.  Realizuje  się  ona  konkretnie
w chrzcie i we wspólnym uczestnictwie w Ciele Eucharystycznym (10,2-3).

e)  Zmartwychwstanie

Pod wpływem mądrości greckiej, napiętnowanej przez Apostoła, niektórzy Koryn-

tianie interpretowali chrześcijańską naukę o zbawieniu, eliminując ideę zmartwychwstania
ciał.  Z wyjątkiem  Epikura,  wszyscy  wykształceni  Grecy  wyznawali  wiarę  w przyszłe  ży-
cie, lecz przedstawiali je jako kontynuację życia duszy w końcu uwolnionej z więzów cia-
ła, w którym była trzymana w niewoli. To pojęcie zbawienia czysto duchowego bazuje na
koncepcji świata i człowieka, znajdującej się w filozofii platońskiej, jak również w obiego-
wym orfizmie, neopitagoreizmie, w sektach gnostyckich i misteriach. Dlatego była zrozu-
miała pokusa, jaką miał wykształcony Grek, aby nie akceptować tradycji chrześcijańskiej,
zawierającej  zmartwychwstanie  ciał (zob. Dz 17,31-32).  Paweł,  aby  przeciąć  zdecydowa-
nie  te  trudności,  kieruje  swoich  adresatów  do  samych  podstaw  wiary.  Stwierdza,  że  całe
ż

ycie zbawionych jest widziane w zależności od zmartwychwstania Chrystusa. Według

niego:

•

fakt zmartwychwstania Jezusa jest rzeczą pewną, bo są świadkowie Zmartwychwstałe-
go (15,1-11);

•

przez chrzest też chrześcijanie są zjednoczeni z Chrystusem, z Jego zbawczą śmiercią,
by być z Nim zjednoczonymi także w zmartwychwstaniu (15,12-30).

Nowe życie więc implikuje zmartwychwstanie ciał i paruzję.

VI.2.7) Drugi list do Koryntian

VI.2.7.1) Wydarzenia zaistniałe między pierwszym a drugim listem

Niektóre wydarzenia są pewne: Paweł wysyła do Koryntu Tytusa (2 Kor 7,7.13),

sam udaje się do Troady, a stamtąd do Macedonii (2 Kor 2,12-13), skąd po powrocie Tytu-
sa pisze Drugi List do Koryntian. Rzeczą niepewną natomiast jest to, jak długo trwał jego
pobyt w Macedonii, który poprzedziła wiosna spędzona w Efezie (1 Kor 5,7; 15,20; 16,8).
Najprawdopodobniej pobyt ten, łącznie z wizytą w Ilirii (Rz 15,19), trwał od wiosny do

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

ostatnich miesięcy 57 roku. Z problemem tym wiążą się jeszcze dwie, do dziś dyskutowa-
ne kwestie:
-

Czy Paweł napisał do Koryntian list pomiędzy aktualnym 1 Kor i 2 Kor?

Czy pomiędzy napisaniem jednego i drugiego listu odbył podróż do Koryntu?

W pierwszym wypadku chodzi o tzw. LIST ŁEZ, o którym jest mowa w 2 Kor 2,3-

4;  7,8.  Są  egzegeci,  którzy  utrzymują,  że  list  ten  należy  identyfikować  z 1  Kor,  gdyż
w wielu  miejscach  ma  słowa  bardzo  twarde (zob. 4,18-21; 5,1-6;  11,7-22),  a  kazirodca
byłby tym, który obraził Pawła (2 Kor 2,5). Biorąc jednak pod uwagę ścisłą analizę tekstu,
wydaje się, że lepiej jest rozróżnić 1 Kor od Listu Łez. Obraza bowiem, o której mówi Pa-
weł w 2 Kor 2,5-9, wydaje się być osobistą obrazą Apostoła, uczynioną wobec niego lub
jego  ucznia  Tymoteusza.  Obrazę  tę  Paweł  przebacza,  a nałożenie  kary  zostawia  gminie.
Tymczasem  kazus  kazirodztwa  jest  grzechem  natychmiast  ukaranym  przez  Apostoła  w 1
Kor  uroczystą  sentencją,  wykluczającą  grzesznika  ze  społeczności  wierzących.  Poza  tym
w 1 Kor jest wzmianka o podróży Tymoteusza (1 Kor 4,17). Przeciwnie zaś z okazji Listu
Łez, mówi się o misji Tytusa (2 Kor 7,13). 1 Kor nie ma też w końcu zbyt surowego tonu.

Powyższa hipoteza opiera się również na supozycji podróży między napisaniem 1 Kor

a 2 Kor. Fakt, że Paweł był dwa razy w Koryncie przed 2 Kor, wyprowadza się ze słów:
Oto teraz po raz trzeci wyruszam do was (2 Kor 13,1). Trudno byłoby zakładać drugą po-
dróż przed 1 Kor, ponieważ w liście nic o niej nie mówi, dlatego podróż ta miała raczej
miejsce między 1 Kor a 2 Kor.

VI.2.7.2) Okazja, czas i miejsce powstania 2 Kor

Jak wynika z 2 Kor 1,15-16 Paweł postanowił najpierw udać się po raz drugi do Ko-

ryntu,  następnie  do  Macedonii  i w końcu  znowu  wrócić  do  Koryntu,  by  stamtąd  statkiem
popłynąć do Judei. O zamiarze odwiedzenia wspólnoty korynckiej powiadomił Koryntian,
wysyłając  do  nich  Tymoteusza  jeszcze  przed  1 Kor.  Później  w 1 Kor 16,5-8  sprecyzował
swój projekt. Po napisaniu 1 Kor Paweł odwiedziłby więc na krótko, już z Macedonii, Ko-
rynt. Być może, że w czasie tego pobytu został obrażony przez jednego z wiernych, który
prawdopodobnie nie chciał uznać jego godności apostolskiej. Po tej wizycie Paweł powró-
cił do Macedonii, a nie chcąc zbyt surowo występować przeciwko temu, który go obraził,
wolał wysłać List Łez, polecając wiernym ukarać winnego. List doręczyłby Tytus. Gdy Ty-
tus  powrócił  z Koryntu  do Macedonii,  zreferował  Pawłowi  wiadomości  z tego  miasta.
Wierni posłuchali Apostoła w sprawie obrazy (2 Kor 2,9-10), zasmucili się jednak bardzo
Listem Łez i zarzucali Pawłowi, że nie jest stały w swoich projektach podróży misyjnych.
Powaga Apostoła była więc znowu wystawiona na poważny kryzys. Ale były również wia-
domości  pocieszające  (2 Kor 7,7).  Nieuregulowany  był  też  problem  kolekty.  2  Kor  miał
zatem wieloraki cel, co widoczne jest również z samej struktury listu.

List został napisany w Macedonii w 57 roku.

VI.2.7.3) Jedność literacka listu

Jeśli chodzi o jedność literacką listu, podnoszone są pewne wątpliwości. Przede

wszystkim z powodu znacznych różnic w formie wątpiono w przynależność do tego listu
2 Kor 10-13. Aż do rozdziału 9 Paweł mówi z uczuciem i poufałością. W rozdziale 10 na-
tomiast zaczyna się gwałtowne, pełne zarzutów i wymówek oskarżanie. Część ta wydaje
się sugerować inny stan rzeczy, mniej szczęśliwy niż w pierwszych rozdziałach (zob. 11,3;

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

12,20). Poza tym, na początku tej części, w w. 10,1, mamy jak gdyby wstęp. Jest wreszcie
pewne podobieństwo tych rozdziałów do Listu Łez. Argumenty jednak za jednością literac-
ką listu są mocniejsze od wspomnianych wyżej. Starożytna tradycja manuskryptów zawsze
łączyła  obie  te  części  w jeden,  jedyny  list.  To  samo  suponują  starożytni  pisarze.  Różnicę
tonu wyjaśnia się zaś tym, że Paweł w rozdz. 10-13 ma na uwadze przeciwników, których
obecność  jest  również  zakładana  w pierwszych  rozdziałach  listu.  Innym  wyjaśnieniem
może być to, że Paweł, który dyktował swoje listy, przystąpił do dalszego dyktowania po
dłuższej przerwie, w innym już stanie ducha. Poza tym pewne charakterystyczne wyraże-
nia spotykamy w obydwu częściach listu (7,2; 11,7.12; 1,8; 8,1; 13,1). Na koniec trzeba też
dodać,  że  rozdziały  10-13  nie  mogą  być  Listem  Łez,  ponieważ  i one  zawierają  aluzje  do
listu ostrego, którym mogła być właśnie Epistola Lacrimarum.

VI.3) List do Rzymian

Z Macedonii Paweł udał się do Koryntu, gdzie spędził zimę przełomu lat 57/58. Pod

koniec swego pobytu w tym mieście napisał list do Rzymian. Na skutek spisku Żydów zo-
stał zmuszony do opuszczenia Koryntu i udał się ponownie do Macedonii, zamiast, jak za-
mierzał, odpłynąć do Syrii. Święta Wielkiej Nocy spędził w Filippi, a następnie po pięciu
dniach wylądował w Troadzie (Dz 20,3-6). Tu, w czasie nocnego sprawowania Euchary-
stii, podczas długiej przemowy Pawła, zdarzył się wypadek. Młodzieniec imieniem Eutych
zasnął, siedząc na oknie, i spadł z wysokości 3 piętra. W sposób cudowny pozostał jednak
przy życiu (Dz 20,7-12). Następnie Paweł udał się pieszo do Asos. W Assos wsiadł na sta-
tek i przez Mitylenę, Chios i Samos pożeglował do Miletu, gdzie pożegnał się z przełożo-
nymi gminy efeskiej (Dz 20,17-38). Potem popłynął na Kos, Rodos i do Patary. Po zmianie
statku popłynął wraz z towarzyszami do Tyru. Tamtejsi uczniowie pod wpływem Ducha,
radzili Pawłowi, żeby nie udawał się do Jerozolimy. Apostoł jednak, po kilku dniach poby-
tu w Tyrze, odprowadzony przez wiernych, odpłynął do Ptolemaidy, a stamtąd pieszo udał
się do Cezarei. Pozostając w gościnie u Filipa ewangelisty, otrzymał od proroka Agabosa
kolejną zapowiedź uwięzienia, ale i wówczas nie odstąpił od zamiaru spędzenia Zielonych
Ś

wiąt w Jerozolimie i osobistego dostarczenia kolekty od gmin wschodnich i europejskich

(Dz 21,8-16; Rz 15,25n).

VI.3.1) Początki Kościoła w Rzymie

Do stolicy imperium chrześcijaństwo dotarło z pewnością bardzo wcześnie wraz

z napływem  chrześcijan  z  Palestyny  i  Syrii.  Według  tradycji  gminę  założył  Piotr  ok.  42
roku, ale musiałby opuścić Rzym, zapewne po edykcie cezara Klaudiusza (49/50), gdyż w
latach 49/50 znajdował się w Jerozolimie, na tzw. Soborze Jerozolimskim. Brak wzmianki
o  Piotrze  w Rz 16  wskazywałby,  że  nie  było  go  w  stolicy  także  w  roku  58.  Z  Dz 28,22
wynika też, że Żydzi, których Paweł ok. roku 61 zaprosił do siebie, gdy jako więzień przy-
był do Rzymu, nie wiedzieli prawie nic o religii chrześcijańskiej.

Najprawdopodobniej Piotr przybył do Rzymu dopiero po swoim uwolnieniu z wię-

zienia (Dz 12,17), kiedy opuścił teren Heroda Agryppy. Najpierw zapewne usiłował na-
wracać Żydów, a dopiero później zwrócił się do pogan.

Z notatki Swetoniusza można wnioskować, że w latach 49/50 istniała w Rzymie

znaczna gmina, złożona przeważnie z judeochrześcijan. W pierwszym wieku bowiem Rzym

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

miał silną kolonię Żydów, zorganizowaną w wiele gmin. Pompejusz przecież przywiódł do
Rzymu  wielu  Żydów  jako  niewolników.  Gdy  zostali  wyzwoleni,  osiedlili  się  głównie  na
Zatybrzu  i w innych  miejscach.  Zarządzenie  Klaudiusza  wypędzające  Żydów  z  Rzymu
miało swoją podstawę w tym, że doszło między chrześcijanami i niewierzącymi do gwał-
townych  sporów,  co  do  Chrystusa.  Swetoniusz  błędnie  osądził,  że  przyczyną  zamieszek
był  jakiś  Żyd,  o imieniu  Chrestos.  Akt  ten  musiał  poważnie  osłabić element pochodzenia
ż

ydowskiego w gminach chrześcijańskich. Około 54 roku, po śmierci cezara, część jude-

ochrześcijan powróciła jednak do Rzymu.

W roku 58, gdy powstał list do Rzymian, ludność Rzymu obliczano na ok. milion

mieszkańców, przeważnie niewolników, plebejuszów i wyzwoleńców. Ze wszystkich czę-
ś

ci imperium napływali ludzie do stolicy, przyciągani chęcią zdobycia godności publicz-

nych, użycia przyjemności, zrobienia kariery i zdobycia fortuny. Chrześcijanie w większo-
ś

ci mieszkali w dzielnicach ubogich, a pochodzili ze wszystkich niemal prowincji impe-

rium.

VI.3.2) Okoliczności i cel powstania listu

Wśród egzegetów jest dyskutowane zagadnienie, czy w gminie rzymskiej większość

stanowili chrześcijanie pochodzenia żydowskiego, czy też wierni pochodzący spośród po-
gan. Wiele argumentów przemawia zarówno za jedną, jak i za drugą grupą społeczną.

Według Rz 1,11; 15,23 celem listu miało być przygotowanie gminy rzymskiej na

przybycie  Pawła.  Po  zakończeniu  pracy  misyjnej  na  Wschodzie  zamierzał  on  rozpocząć
ewangelizację Hiszpanii, a po drodze odwiedzić gminę w Rzymie. Nie chcąc jednak głosić
Ewangelii  tam,  gdzie  została  już  ogłoszona,  pragnął  jedynie  przejazdem  odwiedzić  Rzy-
mian i dobrać spośród nich towarzyszy na podróż do Hiszpanii. Wersety 9,1nn pozwalają
sądzić,  że  właściwym  motywem  tego  listu  była  potrzeba  skorygowania  sposobu  postępo-
wania  chrześcijan  z  pogaństwa,  którzy  z  pogardą  odnosili  się  do  nawróconych  Żydów
(Rz 15,15n).

List został napisany w czasie ostatniego pobytu Pawła w Koryncie z początkiem ro-

ku  58.  Według  Rz 15,25  Apostoł  miał  zamiar  udać  się  do  Jerozolimy  ze  składką zebraną
w swoich gminach. Paweł wręczył list do Rzymian niejakiej Febie, działającej we wschod-
nim  porcie  Koryntu,  w  Kenchrach  (Rz 16,1n).  Na  Korynt,  jako  miejsce  napisania  listu,
wskazuje  też  wzmianka  o  Gajusie,  o  ile  wspomniany  gościnny  gospodarz  (Rz 16,23)  jest
identyczny z Koryntianinem Gajusem, ochrzczonym przez Pawła (1Kor 1,14).

VI.3.3) Autorstwo

Za Pawłowym autorstwem listu przemawiają liczne świadectwa najstarszej tradycji

kościelnej: św. Klemens Rzymski, św. Ignacy, Polikarp. Również liczni heretycy gnostyc-
cy cytują to pismo w swoich dziełach. Wyraźne świadectwo o autorstwie Pawłowym listu
do  Rzymian  daje:  św. Ireneusz,  Klemens  Aleksandryjski  i  Tertulian.  Można  je  znaleźć
także we Fragmencie Muratoriego i u Orygenesa. Jedyne poważniejsze trudności wysuwa-
ne  wobec  autentyczności  listu  dotyczą  pochodzenia  rozdziału  16  i  doksologii  (Rz 16,25-
27),  ale  i one  są  raczej  słabo  argumentowane.  Można  więc  uznać,  że  Paweł  jest  autorem
całości obecnego listu do Rzymian.

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

VI.3.4) Zagadnienia literackie

W liście można wyodrębnić szereg urywków należących do różnych gatunków lite-

rackich: perykopy o charakterze liturgicznym (Rz 1,1-7; 16,25-27), dyskusję przeprowa-
dzoną w formie diatryby (2,1-25), dowodzenie metodami rabinackimi na podstawie tek-
stów biblijnych (3,1-20; 4,1-25; 9,6-11). Na ogół przeważa jednak teologiczny wykład ka-
znodziejski, przeplatany parenezą i napomnieniami (np. 6,1-14; 12,1n; 13,11-14).

Istnieją poważne rozbieżności w ocenie roli poszczególnych perykop, i co do powią-

zania myśli Pawłowych w argumentacji. Różnice w podziale treści dotyczą głównie części
1,16-11,36. Wszyscy zgadzają się, że szczególną rolę pełnią ww. 16-17 pierwszego roz-
działu, które zapowiadają temat całego listu. Dyskutowany jest natomiast związek rozdzia-
łów 9-11 z tymi, które je poprzedzają. Paweł z pewnością nadał im szczególne znaczenie
ze względu na zainteresowania judeochrześcijan. Chodziło o wyjaśnienie, dlaczego Boży
plan, który był najpierw objawiony Żydom, został przez nich odrzucony. Istnieje przez to
ś

cisły związek między rozdziałami 1-8 i 9-11. Wydaje się więc słuszne traktować list do

Rzymian jako jedność literacką, która rozwija temat zapowiedziany w 1,16n.

VI.3.5) Zagadnienia teologiczne

Z szeregu zagadnień dogmatycznych i moralnych wymienić trzeba: poznawanie Bo-

ga ze stworzeń (1,18-23), grzech pierworodny (5,12-21), chrzest (6,1-14), przybrane syno-
stwo  Boże  wierzących  (8,14-17),  pewność  zbawienia  (8,28-39),  wybór  Boży  (11,13-24),
stosunek  odrzucenia  Żydów  do  powołania  pogan  do  wiary  (11,11-36),  prawdziwą  służbę
Bożą (12,1n), doniosłość przykazania miłości (13,8-10), sumienie (14,22n) oraz gorliwość
apostolską  Pawła  i  świadomość  specjalnego  posłannictwa  do  pogan  (1,5. 11-13; 15,15-
19,29).

a) Nauka o usprawiedliwieniu i grzechu (Rz 3,21 –31)

Chociaż list do Rzymian porusza te same zagadnienia, co list do Galatów, to jednak

przedstawione one zostały w odmienny sposób. Do Galatów trzeba było pisać z większym
naciskiem o nieużyteczności Prawa dla zbawienia, bronić ich przed wrogami wiary, nato-
miast Rzymianom można było spokojniej i gruntowniej przedstawić przemianę dokonywa-
ną przez Boga w wierzących. Stąd też wiele wierszy z Ga staje się jaśniejszymi w świetle
wypowiedzi listu do Rzymian (np. Ga 2,16n; 3,6n; 4,7; 5,6.14.16n; 6,2). Po dwudziestu
latach apostołowania Paweł ujął głębiej niektóre punkty swojej Ewangelii. Należą do nich:
transcendencja Boga, od którego pochodzi wszelka łaska; absolutna darmowość zbawienia
na podstawie wszechmocy, miłosierdzia i obietnic Bożych; stosunek łaski do grzechu, wia-
ry i chrztu w życiu chrześcijanina; natura życia w Duchu Świętym, do którego są wezwani
wszyscy ochrzczeni; wartość historii świętej i rola starego Prawa w dziele zbawienia.

Chociaż Pawłowe pojęcie sprawiedliwości Bożej, która realizuje dzieło zbawienia,

stanowi nawiązanie do przewodniej myśli, jaka się zawiera w posłannictwie pociechy u pro-
roków, a zwłaszcza u Deutero-Izajasza (Iz 51,5.6.8), to jednak Apostoł przedstawia ją ję-
zykiem bardziej zbliżonym do apokaliptycznego. W Ewangelii objawia się zbawcza spra-
wiedliwość Boża wierzącym, natomiast bezbożnym jawi się gniew Boży (Rz 1,17n). Hi-
storycznym momentem tego objawienia jest śmierć Jezusa Chrystusa na krzyżu, która jest

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

przebłaganiem za grzechy ludzi (3,23 –25; 8,3), oraz Jego chwalebne zmartwychwstanie,
które stało się zadatkiem życia i zmartwychwstania człowieka. Przez śmierć Chrystus do-
konał zbawienia i wyzwolenia, natomiast przez zmartwychwstanie uzyskał dla wyzwolo-
nej spod władzy grzechu i potępienia ludzkości usprawiedliwienie i życie w Duchu Świę-
tym.

Sprawiedliwość i usprawiedliwienie w ujęciu Pawła różnią się od treści tych pojęć

u Żydów i stanowią cechę charakterystyczną dla chrześcijaństwa. Pobożny Żyd szukał
usprawiedliwienia własnymi siłami, przez zachowywanie Prawa (Rz 9,31; 10,3). Ponieważ
jednak o własnych siłach nie mógł zachować doskonale całego Prawa, nie mógł też osią-
gnąć sprawiedliwości (Rz 7,7n; por. Ga 2,16.21). Według zaś Pawła sprawiedliwość Boża
usprawiedliwia człowieka darmo, bez pomocy uczynków Prawa. Jest to inny rodzaj spra-
wiedliwości, w którym główną rolę odgrywa łaska Boża, dająca uczestnictwo w życiu Bo-
ż

ym w Jezusie Chrystusie (Rz 6,11), oraz zamieszkanie Ducha Bożego w chrześcijanach

(Rz 8,9), będące zadatkiem chwały dla nich zachowanej (Rz 8,23). W ten sposób „dobra
wieku, który nadchodzi” już przeniknęły do świata obecnego, bo w sercu ludzkim Duch
Ś

więty przynosi owoce pokoju i świętości (6,22n; 8,6; zob. Ga 5,22), co przejawia się w

różnorodnych charyzmatach.

Jedynym warunkiem osiągnięcia usprawiedliwienia jest wiara. Wokół zagadnienia

wiary osnuty jest tekst Rz 3,21–4,25, rozdziały o Żydach i część parenetyczna. Życie
chrześcijańskie bowiem jest owocem wiary, a zarazem najlepszym kryterium jej prawdzi-
wości (12,1-15,13).

Ze względów polemicznych Apostoł położył większy nacisk na nieużyteczność prze-

pisów Prawa dla zdobycia usprawiedliwienia, ale sam stwierdza, że dobre uczynki winny
być owocem sprawiedliwości i jako takie są konieczne (6,15-23; 8,9-13; 12,1-15,13). Pod
panowaniem łaski i Ducha Świętego wierni otrzymują moc do wypełnienia przykazań
(6,14n; 8,4), dlatego owoce Ducha Świętego, tj. dobre uczynki, są w nich pieczęcią, gwa-
rantującą autentyczność ich wiary.

b) Zbawczy plan Boży

Paweł przedstawia dzieje jako rozwój zbawczego planu Bożego. Chrześcijanie włą-

czeni są do tych, którzy zostali powołani przez Boga i wybrani w ciągu wieków. Pierwszy
został  wezwany  do  wiary  Abraham  i  usprawiedliwiony  dzięki  swej  wierze  (Rz 4).  Potem
Bóg  wybrał  sobie  Izraela,  nie  licząc  się  z  prawem  pierworództwa  (10,6-13).  Ten  wybór
Boży pozostał nadal w mocy, mimo że naród wybrany odwrócił się od zaofiarowanego mu
zbawienia (11,2.8). Poganie zatem zostali powołani do zbawienia jako gałąź wszczepiona
w pień  narodu  wybranego  (11,17).  Ponieważ  ten  pień  trwa  i  posiada  soki,  Apostoł  z  na-
dzieją wygląda końcowego nawrócenia się Izraela (11,25).

W tak określonym zbawczym planie uwaga Pawła kieruje się ku dwóm biegunom:

pierwszy Adam przez nieposłuszeństwo pogrążył ludzkość w niewolę, zepsucie i cierpie-
nie, pozbawił ją nadziei i chwały (3,23); drugi Adam natomiast – Jezus Chrystus (5,14),
stanowi antytyp pierwszego (5,15 –21) i przez swe posłuszeństwo przynosi zbawienie.
Między nimi dwoma mieszczą się całe dzieje zbawienia ludzkości.

Panowanie Prawa i panowanie Ducha to kolejne symbole, którymi posługuje się Pa-

weł. Chociaż Prawo samo w sobie było święte, sprawiedliwe, dobre i duchowe, to jednak

OZDZIAŁ

RZECIA PODRÓŻ MISYJNA I TZW

ISTY

IELKIE

brakowało  mu  siły,  by  doprowadzić  ludzi  do  życia  (7,12-14).  Ponieważ  dawało  swymi
nakazami  poznanie  grzechu  bez  mocy  przezwyciężenia  go,  dlatego  w  skutku  sprzyjało
raczej  rozszerzaniu  się  grzechu  (5,13.20)  i  prowadziło  do  śmierci  duchowej  (7,10).  Prze-
łomową chwilą w dziejach stała się dopiero śmierć Chrystusa. Uwolniła bowiem ludzi od
grzechu, śmierci Prawa, a zapoczątkowała na świecie panowanie Ducha (6,4; 8,2). To pa-
nowanie Ducha zainicjował Chrystus, wypełniając tym samym obietnice Boże dane w cza-
sach panowania Prawa. Żyd, który już pod panowaniem Prawa nie zadawalał się tylko ze-
wnętrznymi  objawami  świata  religijnego,  takimi  jak  obrzezanie  (2,28),  ale  przyjmował
istnienie rzeczywistości wewnętrznej, duchowej, na jaką ludzie sami nie mogą sobie zasłu-
ż

yć (2,29), należał przez swoją wiarę do panowania Ducha. W szczególny sposób związa-

ny był z panowaniem Ducha i łaski patriarcha Abraham, który zawierzył obietnicom Bo-
ż

ym, nie znając jeszcze Prawa (Rz 4,1n).

c) Określenia Chrystusa

Już na wstępie Paweł zaznaczył, że Jezus Chrystus według ciała pochodzi z rodu

Dawida, a według „Ducha świętości” okazał się przez zmartwychwstanie pełnym mocy
Synem Bożym (1,3). Jest On Synem Bożym w ciele podobnym do ciała grzesznego (8,3).
Jako wzór dla wybranych jest pierworodnym między wielu braćmi (8,29), chociaż pozosta-
je „własnym Synem” Boga (8,32). Ponad wszystkim jest Bogiem błogosławionym na wie-
ki (9,5). Jezus Chrystus jest celem i wypełnieniem Prawa, jako usprawiedliwiający tych, co
w Niego wierzą (10,14). Stał się Sługą obrzezanym dla ujawnienia zbawczej sprawiedli-
wości Bożej (15,7).

ROZDZIAŁ VII
W chwale kajdan Chrystusa – podróż do Rzymu
Listy więzienne
(Dz 21,27-28,31)

VII.1) Paweł – więzień Chrystusa

Jerozolima → Cezarea Nadmorska → Sydon → (Cypr) → Myra (w Licji) → (Knidos) → Kreta:
Piękne Porty (→ Feniks) → (Kauda) → Melita (Malta - rozbitkowie) → Syrakuzy → Regium →
Puteola → Rzym

Powracając z trzeciej wyprawy misyjnej, Paweł, świadom swego zagrożenia, skie-

rował się do Jerozolimy, gdzie został serdecznie przyjęty przez braci w wierze (Dz 21,17).
Za radą Jakuba opłacił koszty ofiar rytualnych za siebie i za czterech innych judeochrze-
ś

cijan, by w ten sposób okazać swój szacunek dla Prawa Mojżeszowego i uciszyć swoich

przeciwników (Dz 21,20-26).  Żydzi  z  diaspory  oskarżyli  go  jednak  niesłusznie
o wprowadzenie  do  świątyni  chrześcijanina  z Efezu,  Trofima,  który  z pochodzenia  był
poganinem,  gdyż  wcześniej  widzieli  ich  razem  w mieście.  To  spowodowało  gwałtowny
wybuch gniewu wśród tłumów i tylko szybka interwencja garnizonu rzymskiego uratowała
Pawła  od  śmierci.  Został  on  aresztowany,  a setnik  Lizjasz,  po  doniesieniu  mu  przez  sio-
strzeńca Pawła o zamachu przygotowywanym na życie Apostoła przez Żydów, postanowił
odesłać  go  pod  strażą  do  prokuratora  Feliksa  do  Cezarei  Nadmorskiej  (Dz 21,27-23,35).
Sprawa Apostoła przeciągnęła się i przebywał w areszcie aż do zmiany na stanowisku pro-
kuratora.  Nowy  prokurator,  Porcjusz  Festus,  chcąc  ostatecznie  sprawę  załatwić,  a przy
tym  zjednać  sobie  Żydów,  podjął  decyzję  o przeniesieniu  procesu  do  Jerozolimy.  Wów-
czas  to  Paweł  skorzystał  ze  swego  przywileju  obywatelstwa  rzymskiego  i złożył  apelację
do  cezara.  Festus  przyjął  apelację  i odesłał  Pawła  do  Rzymu.  Przedtem  jednak,  próbując
dociec  motywów  oskarżenia  Apostoła  przez  Żydów,  dał  mu  okazję  do  przemówienia
w obecności króla Agryppy II i jego siostry Berenike (Dz 24,1-26,32).

Jesienią 60 roku z portu w Cezarei wyruszył statek z eskortowanym więźniem na

pokładzie (Dz 27,1-9). Niebezpieczna  żegluga  skończyła  się  szczęśliwie  na  Malcie,  choć
statek rozbił się na przybrzeżnych skałach, a pasażerowie ledwie uszli z życiem. Zniszcze-
nie statku i zimowe sztormy zmusiły podróżujących do pozostania na Malcie przez okres
zimy.  W tym  czasie,  pomimo  ukąszenia  przez  jadowitą  żmiję,  Paweł  został  w cudowny
sposób  zachowany  od  śmierci.  Gdy  zaś  przebywał  u namiestnika  wyspy,  Publiusza,  cu-
downie uzdrowił jego ojca. Wczesną wiosną, eskortowany, opuścił Maltę i przez Syraku-
zy dotarł do Puteoloi, a stamtąd pieszo do Rzymu. Gdy chrześcijanie rzymscy dowiedzieli
się  o jego  przybyciu,  wyszli  mu  na  spotkanie  jeszcze  na  długo  przed  granicami  mia-
sta (Forum  Appiusza, Trzy  Gospody).  W  Rzymie  Paweł  spędził  dwa  lata  w areszcie  do-
mowym  w towarzystwie  strażnika.  Wynajął  tam  mieszkanie,  przyjmował  wizyty  i głosił
Ewangelię  (Dz 28,16-31).  Prawdopodobnie  w tym  czasie  napisał  tzw.  Listy  Więzienne
(listy  do:  Efezjan,  Filipian,  Kolosan  i do  Filemona).  Ostatecznie,  po  dwóch  latach  domo-
wego  aresztu,  został  zwolniony.  Nie  wpłynęło  bowiem  przeciw  niemu  żadne  oficjalne
oskarżenie (Dz 28,21.30), a być może także prokurator Festus i król Agryppa zaświadczyli
cesarzowi  o  jego  niewinności.  Następnie,  według  najstarszej  tradycji,  Apostoł  miał  się
udać do Hiszpanii (zob. Rz 15,24).

OZDZIAŁ

VII

CHWALE KAJDAN

HRYSTUSA

–

PODRÓŻ DO

ZYMU

ISTY

IĘZIENNE

VII.2) Listy więzienne

W czasie swego uwięzienia Paweł napisał listy do: Efezjan, Filipian, Kolosan i Fi-

lemona. Sama treść powyższych listów wskazuje, że znajdował się wówczas pod strażą
więzienną (Flp 1,7.13-14.17; Ef 3,1; 4,1; 6,20; Kol 4,3.10.18). Fakt ten pozwala wyodręb-
nić je nie tylko tematycznie, ale też czasowo.

VII.2.1) List do Efezjan

VII.2.1.1) Adresaci

Do dziś trudno jest ustalić, kto był odbiorcą listu zwanego Listem do Efezjan. Trud-

ność tę stanowią szczególnie dwie rzeczy:

•

w kilku kodeksach brak wyrażenia: „w Efezie” (1,1). Poza tym Marcjon zamiast
„w Efezie” ma „w Laodycei”;

•

brak też pozdrowień i aluzji do osób prywatnych oraz osobistych zwierzeń. Wydaje się
to dziwne, zważywszy, że Paweł przebywał w Efezie aż trzy lata i zapewne miał wielu
osobistych przyjaciół.

Do najbardziej prawdopodobnych rozwiązań tej trudności należy hipoteza, według

której List do Efezjan trzeba uważać za pismo okólne, przeznaczone dla grupy Kościołów
w Azji  Mniejszej.  Słowa  zaś  „w Efezie”  są  późniejszym  dodatkiem  przepisywacza.  Tym
właśnie  tłumaczy  się  też  ogólnikowy  charakter  listu.  Prawdopodobnie  z tego  samego  po-
wodu  niektóre  wyrażenia  sprawiają  wrażenie,  jakby  autor  nie  znał  tych,  do  których  pisał
(1,15; 3,2; 4,20-21), co wobec trzyletniej działalności Pawła w Efezie jest niezrozumiałe.
Adres zaś utrzymano w nim jedynie ze względu na wyjątkową rolę Efezu, metropolii ma-
łoazjatyckiego wybrzeża.

VII.2.1.2) Miejsce powstania listu do Efezjan

Był nim prawdopodobnie Rzym. Napisałby go tam Paweł podczas pierwszego uwię-

zienia, około 63 roku. Do Azji list zaniósłby natomiast Tychikus, który razem z nim dorę-
czyłby  również  List  do  Kolosan.  Istnieją  jednak  hipotezy,  zgodnie  z  którymi  list  ten  po-
wstał  nieco  później  i jest  autorstwa  któregoś  z uczniów  Pawła,  bądź  nieznanego  autora,
znajdującego  się  pod  wpływem  teologii  Pawłowej.  Rozwinąłby  on  teologię  Pawła  szcze-
gólnie w kierunku eklezjologicznym.

VII.2.1.3) Treść listu

List do Efezjan jest najbardziej eklezjologicznym listem. Główną jego treścią jest

nauka  o Kościele,  jako  mistycznym  Ciele  Chrystusa,  która  właśnie  w  tym  liście  została
ostatecznie  sformułowana.  Kościół  jest  rzeczywistością  jednoczącą  –  jest  jednym  ciałem,
którego  Chrystus  jest  głową,  jedną  budowlą,  której  Chrystus  jest  fundamentem.  Jest  też
porównany do uświęconej przez Chrystusa oblubienicy, którą czyni On swoją małżonką.

W Liście do Efezjan można też znaleźć takie ulubione tezy Apostoła, jak: naukę

o usprawiedliwieniu przez wiarę, o Jezusie Chrystusie Zbawicielu ludzkości, który pojed-
nał nas z Bogiem.

OZDZIAŁ

VII

CHWALE KAJDAN

HRYSTUSA

–

PODRÓŻ DO

ZYMU

ISTY

IĘZIENNE

Chrystologia listu do Efezjan streszcza się w słowach 1Kor 8,6: To jednak dla nas

jest jeden Bóg Ojciec, (...) i jeden Pan, Jezus Chrystus, przez którego istnieje wszystko
i przez którego my istniejemy.

Druga część listu zawiera różne pouczenia. Chrześcijanie są w niej wezwani do pro-

wadzenia nowego życia, zarówno w rodzinie, jak i w społeczności.

VII.2.2) List do Kolosan

VII.2.2.1) Kolosy

Miasto to leżało w dolinie rzeki Likos, około 160 km na wschód od Efezu, w bliskim

sąsiedztwie  Laodycei.  Między  tymi  miastami  utrzymywano  ścisłe  kontakty  (zob.  Kol
4,15n).  Gmina  w Kolosach  składała  się  głównie  z nawróconych  spośród  pogan  (zob.  Kol
1,21.27;  2,13).  Kolosy  należały  do  miast,  w których  Paweł  nie  głosił  osobiście  Ewange-
lii (1,1).  Założony  tam  przez  Epafrasa (1,7),  ucznia  Pawła,  Kościół  rozwijał  się  dobrze.
Z czasem jednak powstały w nim pewne trudności, wynikłe z fałszywych dociekań, mają-
cych  swe  źródło  w essenizmie,  gnostycyzmie  czy  mitach  wschodnich.  Zwolennicy  tych
poglądów oddawali przesadną cześć aniołom, uznając ich wyższość nad Chrystusem (2,8).
Toteż  w  liście  mamy  polemikę  z tego  rodzaju nauką. Autor dowodzi, że najwyższa cześć
należy się Chrystusowi (1,17), gdyż On jest Głową organizmu, którym jest Kościół, posia-
da pełnię łaski i w Nim rzeczywiście mieszka pełnia Bóstwa.

VII.2.2.2) Autorstwo i czas powstania

Tradycja Kościoła przypisuje ten list Pawłowi. Miałby go napisać podczas pierwsze-

go uwięzienia w Rzymie, na krótko przed listem do Efezjan (ok. 63 r.). Niektórzy egzegeci
kwestionują jednak autorstwo Pawłowe ze względu na pewne niezgodności stylu z innymi
listami Apostoła oraz z powodu chrystologii listu. Jako całość list ten odbiega bowiem
znacznie od listów o niekwestionowanym autorstwie Pawła. Obecnie wskazuje się na po-
ś

rednie rozwiązanie problemu autorstwa listu. Miałby on być napisany przez któregoś

z uczniów Apostoła lub któregoś z jego współpracowników. W każdym razie byłby to
ktoś, kto znajdował się pod bezpośrednim wpływem Pawła.

VII.2.2.3) Tematy teologiczne

a) Kosmiczne zwierzchnictwo Chrystusa

W liście do Kolosan Chrystus i jego dzieło misyjne mają nie tylko wymiar zbawczy,

ale  i kosmiczny.  Chrystus  jest  nie  tylko  Głową  Kościoła,  ale  jest  On  Głową  wszelkiego
stworzenia.  Podstawą  zwierzchnictwa  Jezusa Chrystusa  jest  Jego  Boska  egzystencja  jako
obrazu  Ojca.  On  jest  źródłem  i kresem  stworzenia.  Myśl  tę  podejmie  później  list  do  Efe-
zjan, który mówi, że ostatecznym celem Bożego planu jest złączenie na nowo wszechświa-
ta w Chrystusie jako Głowie.

b)  Kościół

Kościół jest widziany przez autora listu jako „ciało Chrystusa”, którego członkowie,

zjednoczeni przez chrzest z Chrystusem-Głową, otrzymują od Niego nowe życie – Ducha.

OZDZIAŁ

VII

CHWALE KAJDAN

HRYSTUSA

–

PODRÓŻ DO

ZYMU

ISTY

IĘZIENNE

Ten Kościół zespolił w sobie Żydów i pogan, i jak Oblubienica wraz ze swym Panem na-
pełnia cały kosmos, będąc „pełnią Chrystusa”. Ciało Chrystusa - Kościół różni się od zwy-
kłej zbiorowości ludzkiej. Jest on rozszerzeniem indywidualnego Ciała Chrystusa, umarłe-
go i Zmartwychwstałego, o chrześcijan, którzy zostali przyłączeni do Niego przez chrzest.
Chrystus jako Głowa kieruje wzrostem swego Kościoła z nieba, a zjednoczeni z Nim są za-
nurzeni w tej pełni (Kol 2,9-10).

c) Misterium

Kosmiczny charakter zbawienia wskazuje, że dotyczy ono całego stworzenia. Paweł

dostrzega w tym „misterium”, tj. tajemnicę od dawna zakrytą w Bogu, lecz teraz objawio-
ną. Do poznania tego Bożego planu potrzebna jest nadprzyrodzona mądrość (Kol 1,26-28;
2,2n). Paweł kontynuuje ten temat w liście do Efezjan, mówiąc o własnej znajomości tej
tajemnicy i o swym powołaniu w jej służbie (Ef 3,1-12). Wszyscy wierni są wezwani, aby
rozważali to misterium i modlili się do Boga o światło Ducha, niezbędne do jego zrozu-
mienia (Ef 1,17n; 3,16-19).

VII.2.3) List do Filipian

VII.2.3.1) Kościół w Filippi

Filippi zostało zbudowane przez Filipa Macedońskiego, ojca Aleksandra Wielkie-

go,  w  365  roku.  W 42 roku  przed  Chrystusem,  za  czasów  Antoniusza,  stało  się  rzymską
kolonią wojskową, a Oktawian August obdarzył je przywilejami rzymskimi. Miasto skła-
dało  się  głównie  z rzymskich  weteranów  i zarządzane  było  na  sposób  rzymski (zob.
Dz 16,21).  Kolonia  żydowska  nie  była  w nim  zbyt  liczna.  Wskazuje  na  to  choćby  brak
wzmianki  o synagodze  (zob.  Dz 16,21).  Pierwsza  wspólnota  chrześcijańska  zbierała  się
prawdopodobnie w domu Lidii – kobiety z miasta Tiatyry w Azji Mniejszej, trudniącej się
sprzedażą  barwnika  purpury.  Kościół  w Filippi  składał  się  przeważnie  z chrześcijan  po-
chodzenia pogańskiego (zob. Dz 16,12-40; Flp 2,15n; 3,3n; 4,8n).

VII.2.3.2) Kontekst, autor, czas i miejsce napisania listu

Pawła łączyły szczególnie bliskie stosunki z wiernymi w Filippi, dlatego i list do

tego Kościoła utrzymany jest w tonie szczególnej zażyłości, jako rozmowa ojca z drogimi
mu  dziećmi.  Apostoł  nie  pisał,  aby  Filipian  upomnieć,  ale  raczej,  żeby  ich  zapoznać  ze
stanem swoich prac misyjnych i podziękować im za okazaną mu pomoc. Niejednokrotnie
bowiem wspierali go materialnie (Flp 4,15; 2 Kor 11,8). Wysłali również swego przedsta-
wiciela, Epafrodyta, do Rzymu, aby przekazał Pawłowi zebrane ofiary i wspierał go swo-
ją posługą. Spełniając swe zadanie, Epafrodyt nabawił się ciężkiej choroby. Gdy wyzdro-
wiał,  Apostoł  odesłał  go  do  rodzinnego  miasta,  dając  mu  list,  w którym  pragnął  wskazać
Filipianom  drogę  do  większej  doskonałości (Flp  1,9),  zachęcić  ich  do  miłości,  pokory
i jednomyślności. Paweł, zachęcając Filipian do pokory, dał im przykład Chrystusa, który
będąc  Bogiem  uniżył  się  do  tego  stopnia,  że  stał  się  człowiekiem,  przybrał  postać  sługi
i umarł na krzyżu. Przy tej okazji Paweł podaje jeden z najpiękniejszych hymnów chrysto-
logicznych,  streszczający  w krótkich  zdaniach  całą  chrystologię.  Jest  to  tzw.  hymn
o kenozie (wyniszczeniu) Chrystusa (2,5-11).

OZDZIAŁ

VII

CHWALE KAJDAN

HRYSTUSA

–

PODRÓŻ DO

ZYMU

ISTY

IĘZIENNE

Wzmianka o więzach i nadziei rychłego uwolnienia z nich oraz odwiedzenia Filipian

nasuwa wniosek, że list powstał w czasie pierwszego uwięzienia rzymskiego Pawła (ok.
63 r.). Drugie bowiem nie dawało mu żadnej nadziei odzyskania wolności. Pozdrowienia
przesłane Filipianom od tych, „co są z cesarskiego domu”, wskazują też na Rzym, jako na
miejsce napisania listu.

VII.2.4) List do Filemona

Jest to rozmiarami najmniejszy z listów Pawłowych, napisany w tych samych oko-

licznościach, co list do Kolosan. Skierowany jest do Filemona i, mimo zwyczaju publicz-
nego czytania, ma charakter bardzo prywatny. Paweł wstawia się za niewolnikiem Filemo-
na,  Onezymem,  który,  bojąc  się  kary  za  jakiś  występek,  uciekł  do  Rzymu,  gdzie  spotkał
się  z Apostołem  podczas  jego  pierwszego  uwięzienia  (w latach 61-63) i się nawrócił. Pa-
weł nie chciał go zatrzymać przy sobie bez zgody właściciela i dlatego, by pojednać zbiega
z jego panem, pisze krótki list (25 wersetów), który przekazał przez Tychika.

List ten miał najmniej przeciwników swej autentyczności. Nawet Marcjon przyjął go

do swego kanonu. I chociaż, z racji niewielkich rozmiarów, niewiele jest o nim wzmianek,
to jednak fragment Muratoriego, Tertulian i Euzebiusz dowodzą jego autentyczności. Sam
zresztą styl i ton listu, wybitnie Pawłowy, zgadza się z innymi listami więziennymi.

List zawiera ważną kwestię doktrynalną. Dotyczy postawy Kościoła wobec niewol-

nictwa. W epoce, w której został napisany, zniesienie niewolnictwa było jeszcze niemoż-
liwe. Niewolnika-chrześcijanina jednak powinno się traktować jak brata, co więcej, Paweł
powitałby z radością także wyzwolenie Onezyma (Flm 14-16.21).

ROZDZIAŁ VIII
Powtórne uwięzienie i śmierć Pawła
Listy Pasterskie

VIII.1) Ostatnie lata Apostoła

Nie jest jasne jak wyglądał ostatni okres życia Pawła. Prawdopodobnie udał się

jeszcze raz na wschód. W Efezie ustanowił przełożonym gminy Tymoteusza (1 Tym 1,3),
do  którego  wysłał  potem  z Macedonii  swój  list,  znany  obecnie  jako  1 Tym.  Apostoł  od-
wiedził zapewne także Kretę, gdzie odpowiedzialność za organizowanie Kościoła i troskę
o czystość  wiary  wśród  jego  członków  powierzył  Tytusowi (Tt 1,5).  W jakiś  czas  potem
wezwał  go  w liście  do  przybycia  do  Nikopolis,  znajdującego się prawdopodobnie w Epi-
rze,  gdzie  zamierzał  przezimować  (Tt  3,12).  Na  wiosnę  kolejny  raz  odwiedzał  Azję.
W czasie  tej  podróży  w Troadzie,  u Karpusa,  pozostawił  płaszcz  i księgi (2 Tym 4,13).
W Koryncie opuścił go Erast, jego towarzysz podróży, a w  Milecie rozchorował się Tro-
fim (2 Tym 4,20).

W Rzymie Paweł został aresztowany po raz drugi. Tym razem jednak był więziony

w znacznie surowszych warunkach. Z więzienia napisał swój Drugi List do Tymoteusza.
Dzięki niemu wiadomo, że był traktowany jak pospolity przestępca i że Onezyfor z Efezu
miał duże trudności, aby się z nim spotkać. Apostoł pisał też o swoim opuszczeniu: Tylko
Łukasz jest ze mną (2 Tym 4,11), oraz o nadchodzącej w jego mniemaniu śmierci (2 Tym
4,6-8). Dlatego usilnie prosił Tymoteusza, by jak najprędzej przybył do Rzymu (2 Tym
4,9.21).

Według starożytnej tradycji chrześcijańskiej, Paweł zginął śmiercią męczeńską,

w czasie prześladowań za cesarza Nerona. Jako datę najbardziej prawdopodobną wymie-
nia się rok 67. Tradycja głosi, że tak Piotr, jak i Paweł zginęli w tym samym czasie, co ma
także dzisiaj swoje odbicie w liturgii Kościoła, który dzień 29 czerwca obchodzi jako pa-
miątkę męczeństwa obydwu apostołów.

VIII.2) Listy Pasterskie

∗∗∗∗

VIII.2.1) Charakterystyka ogólna

Wśród listów Pawła znajdują się trzy: 1 i 2 do Tymoteusza i jeden do Tytusa, któ-

re ze względu na adresatów i poruszone tematy wyodrębniono jako specjalną grupę i naz-
wano Listami Pasterskimi. Ich treść stanowią bowiem pouczenia, które apostoł Paweł kie-
ruje do dwóch „pasterzy” po to, aby umieli zwalczać fałszywe doktryny (1 Tm 1,3-11; 4,1-
5; 6,3-10; 2 Tm 3,1-9; Tt 1,10-16), dawać właściwy przykład życia (1 Tm 3,1-7; 4,6-16;
6,11-16.20; 2 Tm 1,6-8.13.14; 2,1-26; 3,14; Tt 2,7-8) i odpowiednio kierować powierzo-

∗

Opracowano wykorzystując Wstęp do Listów do Tymoteusza i Listu do Tytusa, w: Pismo Święte Nowego

Testamentu i Psalmy. Przekład Ekumeniczny z języków oryginalnych, red. nauk. M. Kiedzik (NT), J. Warze-
cha (Ps), Towarzystwo Biblijne w Polsce, Warszawa 2001, 485-486.

OZDZIAŁ

VIII

OWTÓRNE UWIĘZIENIE I ŚMIERĆ

AWŁA

ISTY

ASTERSKIE

nymi im wspólnotami (1 Tm 1,18-3,13; 5,1-6,2; 6,17-19; 2 Tm 2,2.14.24-26; 4,5.13-15; Tt
1,5; 2,1-10; 2,15-3,2.8-14).

Listy te przedstawiają trochę inny obraz Kościoła niż ten, który można spotkać

w innych Listach Pawłowych. Szczególny nacisk został w nich położony na świętą doktry-
nę, która stanowi depozyt wspólnej wiary (1 Tm 6,20; 2 Tm 4,3). Wyeksponowany jest też
autorytet osób odpowiedzialnych (biskupów lub pasterzy, starszych lub prezbiterów, dia-
konów), a pomniejszona rola posług prorockich i charyzmatycznych (w przeciwieństwie
do 1 Kor). Jest to więc sytuacja, którą można określić jako typową dla Kościoła końca I w.
po Chr.

VIII.2.2) Pierwsi adresaci

Nie są znane ani osoby, ani wspólnoty, do których autor wysłał te listy. Można je-

dynie przypuszczać, że adresaci potrzebowali pouczeń, jakie apostoł Paweł miał przekazać
swoim  dwóm  najbliższym  współpracownikom,  odpowiedzialnym  za  kierowanie  określo-
nymi  wspólnotami  chrześcijańskimi.  Adresatami  tych  pism  mogli  więc  być  pasterze  lub
środowiska,  gdzie  konieczna  była pogłębiona refleksja nad rolą przywódcy wspólno-
ty, a Tymoteusz i Tytus, jako osoby powszechnie znane, mogli stanowić konkretne, dobre
przykłady dla potrzebujących wzorców pasterzy.

Tymoteusz, syn Greka i Żydówki, która przyjęła chrześcijaństwo (Dz 16,13), spo-

tykał Pawła w Listrze i już w młodym wieku rozpoczął z nim współpracę (1 Tm 4,12; 5,1),
pozostając przy nim długo. Prawdopodobnie należał do klasy mieszczańskiej. Nie był wy-
chowany w religii żydowskiej, gdyż jego matka Eunike, wraz z babcią Lois, wychowywała
go od dziecka w wierze chrześcijańskiej (2 Tm 1,5; 3,15). Otrzymał misję apostoła przez
włożenie rąk starszych (1 Tm 4,14; 2 Tm 1,6). Wypełniał różne misje specjalne w Tesalo-
nikach, Koryncie, Filippi (1 Tes 3,2; 1 Kor 4,17; 16,10; Flp 2,19). Przez jakiś czas był też
odpowiedzialny za wspólnotę chrześcijańską w Efezie (1 Tm 1,3).

Tytus, który jest rzadziej wspominany, urodził się w rodzinie pogańskiej (Gal 2,3),

a chrześcijaństwo przyjął dzięki Pawłowi (Tt 1,4). Uczestniczył wraz z Pawłem w spotka-
niu z apostołami w Jerozolimie (Gal 2,1-3), zaprowadził porządek wśród chrześcijan
w Koryncie (2 Kor 7,13-15; 8,16-24) i ostatecznie został biskupem na Krecie (Tt 1,5-7).

VIII.2.3) Autor

Styl i treść listów nasuwają trudności w przypisaniu ich bezpośrednio Pawłowi.

Pod tym względem również starożytne świadectwa nie są jednoznaczne. Prawdopodobnie
autorem tych listów jest chrześcijanin z drugiego pokolenia. Posługując się imieniem apo-
stoła Pawła i wykorzystując tematy zaczerpnięte z jego ustnego nauczania lub osobiste
wspomnienia ze spotkań z nim czy też jego współpracownikami, autor napisał trzy listy,
które według niego były potrzebne współczesnym mu wspólnotom chrześcijańskim.

Różne hipotezy na temat tożsamości autora nie są do końca przekonujące. Także

data powstania omawianych listów nie jest pewna. Tym niemniej nie należy jej przesuwać
poza koniec I w. po Chr.

ROZDZIAŁ IX
List do Hebrajczyków

List do Hebrajczyków różni się od innych listów Corpus Paulinum. Pomimo zakoń-

czenia podobnego do innych listów, brak w nim inaugurującego adresu z imionami autora
i odbiorców. Pierwsze wyraźne wzmianki świadczące o tym, że pismo to jest listem, moż-
na  spotkać  dopiero  w Hbr  13,22:  Proszę was, bracia, przyjmijcie to słowo zachęty, które
w skrócie  wam  przekazałem.  Jednak  wzmianki  rozsiane  po  całym  utworze  świadczą
o tym, że jest to list. Zwroty „bracia” (3,12; 10,19), „bracia święci” (3,1), „najmilsi” były-
by  nie  na  miejscu,  gdyby  była  to  rozprawa,  która  zwykle  utrzymana  jest  w tonie  bezoso-
bowym.  Odbiorcy  są  autorowi  dobrze  znani  pod  względem  ich  stanu  duchowego  (5,11-
14; 6,9-12), niebezpieczeństw, na jakie są narażeni (2,1n; 3,12n; 4,1.11; 10,25) oraz warto-
ś

ci dobrych uczynków, jakie spełniali (6,11; 10,32). Hagiograf wydaje się być oddalony od

swoich adresatów, a jego interwencja dotyczyć konkretnej sytuacji.

Mimo to list odznacza się znamienną powagą. Autor określa go jako „zachętę”

(13,22)  i używa  wyrażeń  właściwych  stylowi  krasomówczemu  (2,5;  5,11;  6,9;  7,9;  9,5;
11,32). Dlatego też list do Hebrajczyków uchodził za homilię napisaną w formie listu lub
też  za  pismo  będące  częściowo  homilią,  a częściowo  listem.  Obecność  bezspornych  ele-
mentów homiletycznych nie dowodzi jednak, że pierwotnie była to homilia, ułożona póź-
niej  w formie  listu.  Wrażenie  to  zawdzięczamy  wybitnym  uzdolnieniom  oratorskim  pisa-
rza,  które  przejawiają  się  nawet  w kompozycji  jego  listu.  Ponadto  sugerowano,  że  list do
Hebrajczyków jest raczej listem – „epistolae”, niż zwykłym listem, ale nie należy przesad-
nie akcentować różnic między tymi dwoma kategoriami literackimi. Mogła przecież istnieć
forma pośrednia i wydaje się, że tak właśnie jest w tym przypadku.

IX.1) Okoliczności napisania listu

List do Hebrajczyków jest pisany do wspólnoty chrześcijańskiej. Szerokie wyko-

rzystanie tekstów starotestamentalnych wskazywałoby raczej na Kościół składający się
w przeważającej części z judeochrześcijan. Nie jest to jednak takie jednoznaczne, gdyż
listy do Rzymian i do Galatów także zakładają, że ich adresaci dobrze znają Stary Testa-
ment. Autor pisze do gminy, która popadła w zniechęcenie i gnuśność. Potwierdzałoby to
stosunkowo późną datę napisania listu. Członkowie gminy zostali poddani próbom (2,18),
ich życie duchowe ucierpiało, stali się ospali i ociężali w słuchaniu (5,11; 6,12), niektórzy
upadli na duchu (12,12).

Wszystko to wyjaśnia ton listu i jego wielokrotne napomnienia. Wzywa się bowiem

czytelników do niezłomnego trwania przy objawionym przez Chrystusa Słowie Bożym, by
nie zejść z drogi prawdy (2,1). Muszą wytrwale podążać swoją drogą jak atleci (12,1). Nie
mogą jednak dać się omamić (13,9) ani ulec znużeniu (12,3). Muszą bowiem stawiać opór
grzechowi (12,4). Z pozytywnego zaś punktu widzenia muszą mieć radosną pewność zba-
wienia (10,35),  zachować  nieugiętą  nadzieję (10,39).  Jednym  słowem  powinni  zawsze
utrzymać  wiarę  w jej  potrójnym  sensie:  w  posłusznej  akceptacji  objawionego  Słowa,  za-
ufaniu pokładanym w Bogu oraz niezłomnej wierności wobec woli  Bożej (3,7; 4,13; 11).

Opracowano na podstawie: W.J. Harington, Klucz do Biblii, Warszawa 1984, 502-509.

OZDZIAŁ

IST DO

EBRAJCZYKÓW

IX.2) Autorstwo, pochodzenie i czas powstania

Uznaje się dzisiaj niemal jednomyślnie, że list do Hebrajczyków nie jest dziełem

Pawła.  Język,  styl  i teologia  mają  indywidualny  charakter  i znacznie  różnią  się  od  pism
Pawłowych.  Nie  sposób  wymienić  autora,  choć,  jak  się  wydaje,  słownictwo  świadczy  na
korzyść hipotezy o autorstwie Łukasza. Miejsce powstania utworu jest niepewne. Końco-
we  pozdrowienie (13,24)  wskazuje  jednak  na  Italię.  Ponieważ  List  do  Hebrajczyków cy-
towany  jest  przez  Klemensa  Rzymskiego  (ok. 95 rok po Chrystusie),  stąd  też  nie  mógł
powstać  po  tej  dacie.  Jest  to  więc  najprawdopodobniej  dokument  napisany  przez  drugą
generację  chrześcijan  (może  Łukasza)  i  można  go  całkiem  słusznie  datować  na  lata
osiemdziesiąte.

IX.3) S t r u k t u r a

List do Hebrajczyków tworzy koncentryczną symetrię, która jest wyraźnie widocz-

na. Poszczególne jego części są umieszczone symetrycznie wokół części centralnej – czę-
ś

ci III. Część I i V mają po jednej sekcji, podczas gdy II i IV – po dwie sekcje. Centralna

część III ma trzy sekcje, z których druga stanowi centrum (9,11). Cały list jest połącze-
niem wykładu doktrynalnego i duszpasterskich napomnień.

P l a n

Wprowadzenie (1,1-4)

I. Imię Chrystusa wyższe od aniołów (1,5-2,18)

II. sekcja A – Jezus wierny arcykapłan (3,1-4,14)
II. sekcja B – Jezus współczujący arcykapłan (4,15-5,10)

Napomnienie wstępne (5,11-6,20)

III. sekcja A – Jezus arcykapłanem według porządku Melchizedeka (7,1-28)
III. sekcja B – Jezus dosięgnął wypełnienia (8,1-9,28).
III. sekcja C – Jezus przyczyną wewnętrznego zbawienia (10,1-18)

Napomnienia końcowe (10,19-39)

IV. sekcja A – Wiara przodków (11,1-40)
IV. sekcja B – Niezbędna wytrwałość (12,1-13)

V. Pokojowe owoce sprawiedliwości (12,14-13,21)

Pozdrowienia końcowe (13,19.22-25)

IX.4) Zagadnienia teologiczne

Hbr

a) Trylogia części centralnej

Najważniejszym tematem centralnej części, jest motyw ofiary: żydowskie obrzędy,

kulminujące się w liturgii Dnia Przebłagania (9,1-10), ustępują miejsca ofierze Chrystusa
(9,11-14). Chrystologia listu nie jest więc pomyślana jako ponadczasowa spekulacja, ale

OZDZIAŁ

IST DO

EBRAJCZYKÓW

raczej  jako  objawienie  pewnego  rodzaju  wydarzenia.  Chrystus  objawił  się  przez  ofiarę
z samego siebie (9,26), i nie tylko się objawił, lecz stał się doskonałością (7,28). Inne pod-
działy rozwijają już tylko pewne wątki tego decydującego twierdzenia. W pierwszym i os-
tatnim z nich (c. 8,1-6 i C. 9,24-28) autor określa osiągnięty pułap rzeczywistości. Podczas
gdy stara liturgia ograniczała się do świata doczesnego, który jest tylko obrazowy, ofiara
Chrystusa dosięgnęła samego nieba. Jest więc ona jedyna w swoim rodzaju i definitywna:
oznacza  „kres  czasów” (9,26).  Po  niej  nastąpi  jedynie  paruzja (9,24-28),  która  sugeruje
perspektywę eschatologiczną, co stanowi drugi temat listu. Poddział środkowy (b. 8,7-
13 i B. 9,15-23) naświetla trzeci temat, pozostający także w związku z motywem ofiary –
temat Przymierza. Stare obrzędy należą do Przymierza skazanego na zniknięcie. Owocem
zaś  ofiary  Chrystusa  jest  ustanowienie  nowego  i lepszego  Przymierza.  Temat  ten  można
nazwać  tematem  eklezjalnym,  czyli  odniesionym  do  rzeczywistości  Kościoła.  Tak  więc
w tej partii centralnej otrzymujemy następujący, koncentryczny układ tematów:

c. eschatologia – b. eklezjologia – a. A. ofiara – B. eklezjologia – C. eschatologia

Ta trylogia tematyczna występuje w całym liście do Hebrajczyków i stanowi w istocie

klucz do jego kompozycji. Trzeba też zauważyć, że choć jeden temat przeważa w każdej
części, to równocześnie w każdej z nich jest obecna cała trylogia.

b) Fazy historii zbawienia

Autor listu do Hebrajczyków rozróżnia dwie fazy historii zbawienia, które stosuje do

każdego z tematów i tym samym pozwala na wnikliwsze ich zgłębienie.

W początkowych wierszach listu zestawia równolegle dwa okresy: dawniej, okres wie-

lorakiego objawienia, oraz: „w tych ostatnich dniach”, objawienie „przez Syna”. Z partii
centralnej wynika, że ofiara Chrystusa usytuowała się „u kresu czasów” (9,26) i zapocząt-
kowała drugą fazę. Rozważanie wyjątkowej roli ofiary Chrystusa potwierdza zasadniczą
słabość Starego Prawa, które jednak zachowuje swoją wartość prefiguracji. Takie ustawie-
nie tematu prowadzi do identyfikacji trzech rodzajów stosunków: podobieństwa, różnicy
i wyższości.

c) Chrystus i chrześcijanie

Chrześcijanie będąc w tej samej fazie historii zbawienia, nie pozostają jednak w niej

z tego samego tytułu, co Chrystus. Jest to uwydatnione w Liście do Hebrajczyków poprzez
rozdzielenie osoby Chrystusa, o której jest szczególnie mowa w pierwszych częściach li-
stu, od Jego uczniów, którzy są opisani w drugiej połowie listu. Mimo wspólnej historio-
zbawczej płaszczyzny, istnieje więc wyraźny rozdział między Jezusem Chrystusem, wiecz-
nym Arcykapłanem, a Jego braćmi, którzy zostali (tylko i aż) usynowieni przez Ojca.