Konstrukcje i wynalazki Polski 

przedwojennej.

W artykule opisano najbardziej nowatorskie konstrukcje oraz wynalazki zbudowane w 
latach 1901 – 1939 przez polskich inżynierów i badaczy.

Film   barwny  –   opracowany   w   latach   1918   –   1925   system   filmu   barwnego   przez   Jana 
Szczepanika (inne spośród jego 50 wynalazków to tkanina kuloodporna, telektroskop oraz 
uproszczona maszyna tkacka). System ten opierał się na wykorzystaniu taśmy czarno-białej z 
użyciem trzech filtrów eliminujących podstawowe barwy oraz systemu rolek zapewniających 
stabilność   obrazu   podczas   nagrywania   i   projekcji.   Następnie   specjalny   projektor   mógł 
odtworzyć z tej taśmy film w kolorach naturalnych. Gwarantowało to niespotykaną w tamtych 
czasach   głębię   koloru   jednakże   wymagało   kosztownej   modernizacji   ówczesnych   sal 
kinowych. Sprawiło to, że popularniejszy stał się amerykański system „Technicolor”, który 
choć gorszy jakościowo był zdecydowanie tańszy. Źródła [1], [2], [7].

Pierwsza kamera Jana Szczepanika (Wikimedia Commons)

Opis największych wynalazków Szczepanika na oficjalnej stronie Tarnowa

 

Śmigło lotnicze o nastawnym kącie natarcia  – skonstruowane w latach 1926 – 1929 wg 
projektu Stefana Drzewieckiego, który w swoich pracach („Śmigła powietrzne. Teoria ogólna 
napędów   śmigłowych”,   1909,   będąca   rozwinięciem   opublikowanej   w   1892   metody 
rachunkowego   wyznaczania   śrub   napędowych)   dowiódł,   że   dla   każdego   profilu   śruby 
(śmigła),   przy   określonej   prędkości   obrotowej   istnieje   pewien   kąt   natarcia,   przy   którym 
śmigło pracuje najsprawniej. Konstrukcja tego typu, która zmieniała kąt ustawienia śmigła 
pozwalała na zwiększenie osiągów i wydajności samolotów. 

Stefan Drzewiecki miał na swoim koncie wiele innych wynalazków, takich jak: 

•

dromograf - urządzenie kreślące kurs płynącego statku, 

•

pierwszy okręt podwodny napędzany siłą ludzkich mięśni, 

1

•

pierwszy okręt podwodny o napędzie elektrycznym, 

•

kilometromierz dla pojazdów konnych. 

Zdjęcie   poniżej   przedstawia   samolot   w   którym   zastosowano   śmigło   wg   projektu 
Drzewieckiego. Źródła: [1], [3].

Samolot Bleriot XI ze śmigłem Normale Stefana Drzewieckiego.

Fotografia pochodzi z książki [3]

 

Aeroskop – skonstruowany przez Kazimierza Prószyńskiego w 1909 roku, był pierwszą na 
świecie ręczną kamerą filmową. Został zbudowany w Warszawie, ale opatentowany na 
terenie Francji (1910) oraz Wielkiej Brytanii (1911). Wynikało to oczywiście z sytuacji 
politycznej (okres zaborów – Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej powstał 28 grudnia 
1918 r.). Działanie urządzenia opierało się na przewijaniu taśmy filmowej za pomocą 
sprężonego powietrza (nabijanego najpierw za pomocą zwykłej pompki), co pozwalało na 
pracę kamery bez potrzeby przewijania taśmy korbką. Aeroskop był powszechnie używany 
(m. in. przez Brytyjskie Ministerstwo Wojny), do momentu wyparcia go przez konstrukcje z 
napędem sprężynowym i elektrycznym w latach 30. Źródła [1]

Zdjęcie aeroskopu w zbiorach National Media Museum, Wielka Brytania

 

Pierwszy na świecie spawany most drogowy – zbudowany w Maurzycach w 1929 roku wg 
projektu inż. Stefana Bryły. Nowatorskie zastąpienie połączeń nitowanych połączeniami 
spawanymi pozwoliło na znaczne zmniejszenie ciężaru obiektu (55 ton). Most ma 27m 
długości i istnieje do dziś (jest zabytkiem klasy 0). Zródła: [1], [6]

Zdjęcia mostu i artykuł na jego temat

2

 

Technika wojskowa – poniżej zostaną przedstawione konstrukcje bezpośrednio wiążące się z 
techniką wojskową. Popularny wydaje się być pogląd, jakoby wojsko polskie przed II wojną 
światową było zacofane technicznie. Nie wynikało to jednak z braku dobrych konstrukcji, 
lecz   niewielkiej ich ilości – przewaga naszych przeciwników była  bardziej ilościowa niż 
jakościowa (bezdyskusyjna przewaga w jakości dotyczy tylko samolotów myśliwskich oraz 
broni pancernej III Rzeszy). 

Dobrym   przykładem   jest   okręt   podwodny   ORP   Orzeł   (który   nie   jest   dziełem   polskich 
konstruktorów   -   został   zamówiony   w   Holandii).   Porównanie   jego   osiągów   z   okrętem 
niemieckim podobnego typu U-Boot IX wypada na korzyść polskiej jednostki. Dane podaję 
za [5]:

Peryskop odwracalny Gundlacha – opracowany w 1934 roku peryskop czołgowy, który w 
odróznieniu od wcześniejszych konstrukcji umożliwiał on obserwację pełnych 360° wokół 
czołgu bez odwracania głowy obserwatora. Osiągnięto to dzięki zastosowaniu dodatkowej 
przystawki pryzmatycznej. Stosowano go w polskich czołgach 7TP, 10TP. Patent sprzedano 
firmie   Vickers-Armstrong,   co   zaowocowało   zastosowaniem   go   w   czołgach   Crusader, 
Churchill, Valentine, Cromwell pod nazwą Tank periscope Mk IV. 

Peryskopy wzorowane na konstrukcji Gundlacha stosowali również Amerykanie (peryskop 
M6 w czołgach M3/M5 Stuart, M4 Sherman) oraz Rosjanie (w T-34 oraz T-70).

Wynalazek ten został szczegółowo opisany w książce: 

„Nie   tylko   Enigma...   Mjr   Rudolf   Gundlach   (1892-1957)   i   jego   wynalazek”  Grzegorz 
Łukomski and Rafał E. Stolarski, Warsaw-London, 1999.

Źródła: [1], [2].

3

Peryskop Gundlacha (Wikimedia Commons za [8])

 

Pistolet   Vis   wz.   35  –   pistolet   samopowtarzalny   konstrukcji   Piotra   Wilniewczyca   i   Jana 
Skrzypińskiego. Pistolet wzorowany był na pistolecie Colt M1911 i Browningu HP.

Po opracowaniu prototypu w 1930 roku, produkcję seryjną rozpoczęto w 1936 roku. Do czasu 
rozpoczęcia II wojny światowej wyprodukowano 49 tysięcy sztuk. Strzelał nabojem 9x19 mm 
Parabellum,   posiadał   magazynek   na  8  naboi.   Działał  na  zasadzie   krótkiego   odrzutu  lufy, 
strzelanie   odbywało   się   z   zamka   zamkniętego,   mechanizm   spustowy   bez   samonapinania. 
Szczegółowy opis budowy i działania można znaleźć w [9]. 

Pistolet ten uważany jest za broń wyjątkowo celną, niezawodną i ergonomiczną (patrz [10]). 
Potwierdzeniem tej tezy wydaje się być kontynuowanie produkcji Visa przez Niemców w 
okresie okupacji (jako P-35(p)). Produkcję przenoszono stopniowo do zakładów Steyra w 
Austrii,   łącznie   wyprodukowano   312   tysięcy   egzemplarzy   „niemieckiego”   Visa   dla 
Wehrmachtu (czyli ponad 6 razy więcej niż przed wojną dla WP). Źródła: [1], [9], [10].

4

Pistolet Vis (fot. Wikimedia Commons za [11])

 

Karabin   przeciwpancerny   wzór   35   (Ur)  –   karabin   kal.   7.92mm   opracowany   pod 
kierunkiem   Józefa   Maroszka   w   Fabryce   Karabinów   w   Warszawie.   Wprowadzony   do 
produkcji w 1938 roku . Tym co odróżniało go od innych ówczesnych konstrukcji tego typu 
było   zastosowanie   pełnopłaszczowych   pocisków   ołowianych   zbliżonych   do   tradycyjnych 
pocisków karabinowych (typowo stosowane były pociski rdzeniowe). Pocisk nie przebijał 
pancerza, lecz wybijał w nim „korek” o średnicy około 20 mm, który następnie raził załogę. 
Długa lufa zapewniała dużą prędkość wylotową pocisku, która umożliwiała skuteczne rażenie 
celów o pancerzu 33mm z odległości 100m, a 15mm z odległości 300m. Osiągi były lepsze 
niż   w   przypadku   brytyjskiego   karabinu   ppanc.   Boys   o   kalibrze   13.95mm   i   pozwalały   w 
tamtym czasie na skuteczne rażenie wszystkich czołgów niemieckich i radzieckich. Z powodu 
późnego   wprowadzenia   do   służby   (dodatkowo   objętego   tajemnicą)   utrudnione   było 
udoskonalenie karabinu oraz wyprodukowanie wystarczającej ilości egzemplarzy. Podobnie 
jak Vis, Ur również został przejęty przez Niemców (jako Panzerbüchse 35 (polnisch) (PzB 
35(p))). Źródła: [1], [4], [12]

Karabin przeciwpancerny wz. 35 Urugwaj (fot. Wikimedia Commons)

 

5

Bombowiec   PZL.37   Łoś  –   czteromiejscowy   dwusilnikowy   średni   bombowiec.   Był 
pierwszym   polskim   samolotem   seryjnym   wyposażonym   w   chowane   w   locie   podwozie. 
Pracami konstrukcyjnymi w Państwowych Zakładach Lotniczych kierował Jerzy Dąbrowski. 
Nowatorstwo konstrukcji Łosia polegało przede wszystkim na zastosowaniu:

•

płata laminarnego (pierwszy w Polsce i jeden z pierwszych na świecie) – pozwoliło to 
znacznie zmniejszyć opory aerodynamiczne, 

•

wąski   kadłub   o   małym   przekroju   czołowym   (znikome   opory   i   lepsze   osiągi 
prędkościowe) 

•

małe siły na sterach (lepsza sterowność ) 

Nowatorska konstrukcja zwiększyła ilość problemów technicznych, co dodatkowo opóźniło 
wprowadzanie samolotu do uzbrojenia. Mimo tego samolot cieszył się międzynarodowym 
zainteresowaniem co zaowocowało wieloma ofertami kupna złożonymi przez inne państwa. 
Produkcja   eksportowa   zastała   przerwana   przez   wybuch   wojny.   Bombowiec   będący 
najbardziej   zaawansowanym   technicznie   polskim   samolotem   w   czasie   wojny   nie   mógł 
odegrać w niej dużej roli. Do dziś nie istnieje żaden kompletny bombowiec Łoś (jedynie jego 
silnik).   W   okresie   PRL   władze   rumuńskie   zaproponowały   Polsce   pozostałe   Łosie   (jako 
wymiana   za   nowy   sprzęt),   jednak   ówczesne   władze   nie   były   zainteresowane   i   samoloty 
zostały  zezłomowane.   Tak   kończy   się   historia   najlepszego   polskiego   samolotu   okresu 
przedwojennego. Źródła [1]

PZL.37 Łoś (fot. Wikimedia Commons)

 

Bibliografia:

[1] pl.wikipedia.org

[2] en.wikipedia.org

[3] „Sławni Polacy. Naukowcy i badacze.” Praca zbiorowa, Wydawnictwo Podsiedlik-
Raniowski i Spółka, 1999.

[4] Program telewizyjny B. Wołoszańskiego „Sensacje XX wieku – odc. Polska w ogniu”

6

[5] Artykuł „Orzeł pod lupą”, Focus Historia nr 6/2008. 

[6] Artykuł Tomasza Mazura „Historyczne cudo techniki w Maurzycach”, wiadomosci24.pl

[7] Oficjalna strona miasta Tarnów, zakładka poświęcona Janowi Szczepanikowi.

[8] Leszek Komuda, "Polski czolg lekki 7TP", TBiU No.21, Warsaw (1973?) – fotografia

[9] Strona p. Przemysława Konickiego www.opisybroni.republika.pl

[10] Strona 

world.guns.ru

 podaje za „Guns & Arms magazine”.

[11] http://www.adamsguns.com - fotografia

[12] 

„Karabin przeciwpancerny Ur” Bolek Rosiński 2001-02

 za NTW nr 6/1995.

7