CZÑŒä XI

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

PODSTAWY TEOLOGII

Charles C. Ryrie

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

Tytuł oryginału:

Basic Theology

Przekład: Piotr Zaremba

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

KTO POWINIEN ZAJMOWAĆ SIĘ TEOLOGIĄ

TEOLOGIA  JEST  SPRAWĄ  KAŻDEGO  CZŁOWIEKA.  Każdy
powinien  być  teologiem  i  właściwie  każdy  nim  jest  -  teologiem  o
takich czy innych przekonaniach. Nie ma nic złego w zajmowaniu się
teologią.  Można  to  robić  po  amatorsku,  można  być  profesjonalistą.
Nie w tym problem. Tragedia zaczyna się wtedy, gdy myślenie teo-
logiczne  nacechowane  jest  ignorancją  i  brakiem  staranności.  Stąd
właśnie wynika potrzeba lektury prac z zakresu teologii.

Teologia - ujmując rzecz w sposób prosty - jest myśleniem o Bogu

i wyrażaniem tych myśli w określony sposób. Dokładniejszą definicję
teologii podamy w rozdziale pierwszym, ale już w świetle tej prostej,
możemy powiedzieć, że każdy jest teologiem. Jest nim nawet ateista:
myśląc o Bogu odrzuca Jego istnienie, co nie pozostaje bez wpływu
na styl jego życia i na jego osobiste credo. Niechrześcijanie, wy-
znawcy innych religii, na miejscu prawdziwego Boga umieszczają
swoje bóstwa i stosownie do obrazu tych bóstw budują swoją teolo-
gię.

Większość czytelników niniejszej książki stanowić jednak będą

przynajmniej teiści, jeśli nie ludzie pokładający swą ufność w osobie
Jezusa Chrystusa. A zatem refleksje tych czytelników,  rozproszone
bądź też usystematyzowane, dotyczyć będą jedynego prawdziwego i
jedynego istniejącego Boga. Studium teologii nabiera w takim przy-
padku jeszcze głębszego znaczenia: wszelki czas i energia poświęco-
ne  na  rozmyślanie  o  Bogu  nie  tylko  poszerzają  horyzonty  myślowe
takich  czytelników,  ale  także  wywierają  wpływ  na  ich  codzienne
życie.

Za przykład oddziaływania teologii na nasze życie niech posłuży

sprawa  odpowiedzialności.  Każdy  z  nas  musi  się  przed  kimś  lub
przed  czymś  rozliczać.  Jako  ludzie  rozliczamy  się  przed  własnym
sumieniem.  Ale  to  sumienie  może  być  znieczulone  lub  przytępione
osłabiając w ten sposób poczucie odpowiedzialności. Istnieje odpo-
wiedzialność  wobec  społeczeństwa.  Ale  przecież  różne  społeczeń-
stwa kierują się różnymi regułami prawa, a ludziom, którzy je gwał-
cą,  udaje  się  nierzadko  uniknąć  odpowiedzialności.  Jest  też  odpo-
wiedzialność wobec rodziny, wobec społeczności lokalnego kościo-
ła, wobec zobowiązań pracy zawodowej. Ci, którzy wierzą w praw-
dziwego  Boga,  poczuwają  się do odpowiedzialności przede wszyst-

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

kim wobec Niego. Z tego rodzaju odpowiedzialności nic nas zwolnić
nie jest w stanie. Czasem może nam się wydawać, że udało nam się
uniknąć  naszej  teraźniejszej  odpowiedzialności  wobec  Boga,  nikt
jednak nie ucieknie przed przyszłym rozliczeniem się ze swego życia
- wszyscy staniemy przed Sędziowskim Tronem Chrystusa. Teologia
sądu  zmusza  nas  do  myślenia  o  tej  stronie  charakteru  Boga,  która
powinna  nas  motywować  do  poważnego  zastanowienia  się  nad  na-
szym obecnym życiem.

Dobrych teologów spotykamy wśród ludzi reprezentujących różne

podejście do zagadnienia. Niektórzy są w ocenie świata ignorantami,
a jednak cechuje ich głębokie zrozumienie wielu prawd o Bogu. Inni
charakteryzują się pracowitością, ale jakby brakowało im fachowego
podejścia do sprawy. Są tacy, którzy zajmują się teologią zawodowo,
większość traktuje ją mniej lub bardziej dorywczo. I właśnie do tej
większości, do ludzi zajmujących się teologią niezawodowo adreso-
wana jest niniejsza książka.

Gdybym pisał dla profesjonalistów, wiele rzeczy zrobiłbym ina-

czej. Nie starałbym się posługiwać prostym językiem i nie unikałbym
skomplikowanych  wyjaśnień  -  profesjonaliści  potrafiliby  zrozumieć
fachowy  język  i  skomplikowane  wywody.  Nie  posługiwałbym  się
ilustracjami (choć posługują się nimi również książki fachowe!). Nie
ograniczałbym  do  minimum  przypisów.  Profesjonaliści  je  lubią.
Chcą  być  pewni,  że  autor  przeczytał  na  dany  temat  wszystko  (lecz
któż tego dokonał?), a przynajmniej chcą widzieć dowody szerokie-
go oczytania w temacie, o czym ma świadczyć duża ilość odsyłaczy
do literatury, przy czym niektóre z dzieł muszą być bardzo współcze-
sne.  Myślę,  że  na  podstawie  innych  moich  książek  dowiodłem,  że
potrafię  takim  wymaganiom  sprostać,  w  tej  jednakże  ograniczam
przypisy  do  minimum.  Posługuję  się  nimi  tylko  wtedy,  gdy  jest  to
konieczne,  aby  udokumentować  stwierdzenia,  których  prawdziwość
czytelnik  mógłby  poddać  w  wątpliwość,  albo  aby  pokazać,  że  nie
tworzę postaci fikcyjnych. W większości jednak przypadków przypi-
sy mają na celu wskazanie książek i artykułów, które moim zdaniem
pomagają w zrozumieniu omawianego tematu. W ten sposób czytel-
nik  będzie  miał  możliwość  głębszego  przestudiowania  tematu,  jeśli
tylko tego zapragnie.

Jeśli - jak powiedziałem - teologia jest myśleniem o Bogu i wyra-

żaniem tych myśli w określony sposób, to niech czytelnik osądzi tę

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

książkę w oparciu o to, na ile odzwierciedla ona poprawne myślenie
o Bogu i czy wyraża te myśli w sposób na tyle ścisły i prosty, że
powoduje on zmianę w jego sposobie myślenia i życia.

Wyrażenie „zdrowa nauka”, którym posługuje się Apostoł Paweł,

oznacza zdrową, trzeźwą doktrynę (zob. 2 Tm 4,3; Tt 1,9). Od zdro-
wej doktryny, czy też zdrowej teologii oczekuje się zawsze, że wyda
ona owoc w postaci świętego życia. Gdy Apostoł Paweł modlił się o
zbory,  tematem  jego  modlitw  był  między  innymi  wzrost  poznania.
Apostoł  miał  bowiem  świadomość,  że  rezultatem  tego  wzrostu  bę-
dzie święte życie (Flp 1,9-11; Kol 1,9-10). Zdrowa teologia wyraża
się  przecież  nie  samym  tylko  credo,  jej  konsekwencją  jest  także
owocne  życie  i  odwrotnie  -  święte  życie  musi  bazować  na  zdrowej
teologii.

W jaki sposób teologia wpływa na moje czy na czyjekolwiek ży-

cie,  to  już  odpowiedzialność każdego z nas. Ostatecznym celem jej
studium  jest  nadanie  naszemu  życiu  kształtów  Jezusa  Chrystusa.
Tego jednak nie dokona książka jako taka, choćby i najlepsza. Może
się  to  stać  tylko  i  wyłącznie  dzięki  postawie  naszego serca i dzięki
działaniu w nas samego Boga.

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

CZĘŚĆ I

PROLEGOMENA

ROZDZIAŁ 1

DEFINICJE I POJĘCIA

Prolegomena to po prostu uwagi wstępne albo wprowadzenie. Prole-
gomena dają autorowi możliwość zapoznania czytelników z ogólnym
planem  jego  pracy  zarówno  w  odniesieniu  do  jej  zakresu,  jak  i  w
odniesieniu  do  jej  ograniczeń.  W  części  tej  autor  mówi  o  założe-
niach, jakie legły u podstaw jego myślenia, a także o sposobach, za
pomocą  których  pragnie  omawiać  określone  zagadnienia.  Celem
prolegomenów jest zorientowanie czytelników w problematyce, któ-
rą autor chce poruszyć w swojej książce.

I. KONCEPCJA TEOLOGII

Książka  ta  już  przez  sam  fakt,  że  jest  dziełem  teologicznym,  mówi
coś  o  swym  przedmiocie,  zakresie  i  ograniczeniach.  Samo  słowo
teologia, jest zbitką dwóch greckich słów:  theos - co znaczy Bóg - i
logos,  co  oznacza  logicznie  sformułowaną  myśl.  Teologia  zatem
oznacza racjonalny wykład przekonań religijnych. Jeśli tak, to teolo-
gia chrześcijańska oznaczać będzie  racjonalny  wykład zasad wiary
w chrześcijaństwie.

U podstaw teologii legły przynajmniej trzy spostrzeżenia: (1) Ma-

teriał teologiczny da się zrozumieć. Umysł ludzki może go pojąć jako
logicznie uporządkowaną całość. (2) Treść teologii  trzeba wyjaśnić.
Nie  obędziemy  się  więc  bez  egzegezy  i  systematyzacji.  (3)  Prawda
chrześcijańska ma swoje źródło w Biblii. A zatem, teologia chrześci-
jańska stanowi studium tej Księgi.

Podsumowując możemy powiedzieć, że teologia chrześcijańska

jest odkrywaniem, systematyzowaniem i prezentowaniem biblijnych
prawd o Bogu.

II. PODZIAŁ NAUK TEOLOGICZNYCH

Nauki teologiczne można klasyfikować w różny sposób:

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

(1) Ze względu na okres historyczny, np.: teologia patrystyczna,

teologia średniowieczna, teologia reformacji, teologia współczesna.

(2) Ze względu na punkt widzenia, np.: teologia arminiańska, teo-

logia kalwinistyczna, teologia katolicka, teologia Bartha, teologia
wyzwolenia, itd.

(3) Ze wzlędu na sposób porządkowania materiału dogmatyczne-

go, np.: teologia historyczna, teologia biblijna, teologia systematycz-
na, teologia apologetyczna, teologia egzegetyczna, itd.

Niektóre spośród tych podziałów mają dla studiującego teologię

bardzo istotne znaczenie. Zwróćmy przykładowo uwagę na podany
powyżej trzeci sposób podziału nauk teologicznych.

A.  Teologia historyczna
Teologia historyczna koncentruje się na tym, jak na przestrzeni wie-
ków rozumieli Biblię i wypływające z niej nauki ci, którzy ją indy-
widualnie  lub  zbiorowo  studiowali,  i  co  następnie  znalazło  swój
wyraz  w  formie  orzeczeń  soborów  Kościoła.  Ukazuje  ona,  w  jaki
sposób  Kościół  kształtował  swe  prawdy  i  jak  doszło  do  powstania
błędów.  Dziedzina  ta  służy  teologowi  jako  swoisty  przewodnik  w
jego  wysiłku  zrozumienia  problemu  i  sformułowania  konkretnej
prawdy wiary. Poznając wkład Kościoła w rozwój doktryny, pozna-
jąc  błędy  popełnione  na  przestrzeni  wieków,  studiujący  teologię
może  skuteczniej  dochodzić  do swego własnego zrozumienia praw-
dy.  W  uzasadnionych  przypadkach,  omawiając  określone  problemy,
będziemy się odwoływać do informacji z zakresu historii dogmatu.

B.  Teologia biblijna
Termin  teologia  biblijna,  choć  używany  w  różnych  znaczeniach,
oznacza  studium  teologii  w  sensie  ścisłym,  a  mianowicie  wykład
prawd  objawionych  w  Piśmie  Świętym.  W  znaczeniu  potocznym
termin  ten  może się odnosić do teologii pietystycznej (dla przeciw-
stawienia  jej  teologii  filozoficznej),  albo  do  teologii  formułującej
swe stwierdzenia w oparciu li tylko o Pismo Święte (w odróżnieniu
od  tej,  która  pozostaje  pod  wpływem  współczesnych  danej  epoce
myślicieli), lub może się odnosić do teologii egzegetycznej (jako do
przeciwieństwa spekulacyjnej). Do tej ostatniej kategorii, tj. do kate-
gorii teologii egzegetycznej, zaliczają się - patrząc z punktu widzenia
teologii  liberalnej  -  niektóre  spośród  współczesnych  tzw.  teologii
biblijnych, choć organizująca je egzegeza nie odzwierciedla wiernie

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

nauczania Pisma Świętego. Często opracowania tego typu są po pro-
stu  komentarzami  do  kolejnych  partii  Biblii,  komentarzami,  którym
przyświeca  jakaś  szersza  kategoria,  jak  np.  Królestwo,  Przymierze
lub Bóg - w przypadku teologii biblijnych Starego Testamentu - bądź
takie  kategorie  jak  nauczanie  Jezusa,  Apostoła  Pawła  czy  też  nau-
czanie  pierwotnego  chrześcijaństwa  -  w  przypadku  teologii  biblij-
nych Nowego Testamentu.

Traktując problem od strony fachowej, teologia biblijna ma o wie-

le ściślej nakreślone zadanie niżby to wynikało z jej potocznego zro-
zumienia.  Teologia  biblijna  podchodzi  w  sposób  systematyczny  do
samoobjawienia  się  Boga,  które rozwija się na tle konkretnych wy-
darzeń  historycznych,  a  zarejestrowane  zostało  na  kartach  Biblii.
Definicja ta uświadamia nam cztery bardzo ważne sprawy:

(1) Rezultaty studiów teologii biblijnej muszą być przedstawione

w  sposób usystematyzowany. Pod tym względem podobnie jest i w
innych  dziedzinach  studiów  biblijnych  i  teologicznych.  Jednakże
system,  bądź  schemat,  za  pomocą  którego  prezentuje  swe  rezultaty
teologia biblijna, niekoniecznie musi się pokrywać z tym, jaki funk-
cjonuje  w  teologii  systematycznej.  Teologia  biblijna  nie  musi  się
schematem  tym  posługiwać,  co  oczywiście  nie  znaczy,  że  musi  go
unikać.

(2) Teologia biblijna bierze pod uwagę tło historyczne, na którym

zaistniało konkretne objawienie się Boga. Bada ona okoliczności
życia pisarzy biblijnych, motywy, jakie skłoniły ich do pisania oraz
sytuację dziejową ludzi, do których adresowane były ich pisma.

(3) Teologia biblijna studiuje objawienie stosownie do tego, w

jaki sposób dokonywał się w czasie jego rozwój. Uznaje ona fakt, że
Bóg nie dał człowiekowi pełni objawienia swojej istoty i swojej woli
za  pośrednictwem  jednego  aktu  ze  swej  strony,  ale  że  objawienie
dokonywało  się  w  kolejno  po  sobie  następujących  etapach  i  za  po-
średnictwem różnych ludzi.  Biblia jest zapisem tego rozwoju samo-
objawienia się Boga człowiekowi. Na tym właśnie skupia się teolo-
gia  biblijna.  Dla  skontrastowania  powiedzmy,  że  w  odróżnieniu  od
teologii  biblijnej,  teologia  systematyczna  patrzy  na  objawienie  jako
na skończoną całość.

(4) Teologia biblijna cały swój materiał źródłowy czerpie z Bi-

blii. Właściwie podobnie czynią wszystkie zbudowane na fundamen-
cie Pisma Świętego teologie systematyczne. Nie oznacza to wcale, że

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

zarówno biblijna jak i systematyczna teologia nie może czerpać i nie
czerpie materiału z innych źródeł; chodzi o to, że teologia czy do-
gmatyka jako taka, nie wywodzą się znikąd indziej, jak tylko z Biblii.

C. Teologia systematyczna
Teologia systematyczna łączy dane pochodzące z objawienia biblij-
nego w jedną całość, tak by w sposób usystematyzowany przedsta-
wić całościowy obraz samoobjawienia się Boga.

Teologia systematyczna może obejmować swym zakresem tło hi-

storyczne, apologetykę oraz egzegezę, ale jej głównym zaintereso-
waniem jest całościowy obraz doktryny biblijnej.

Podsumowując powiedzmy, że teologia jest odkrywaniem, syste-

matyzacją i wykładem prawd o Bogu. Teologia historyczna czyni to
prezentując stwierdzenia na temat tych prawd pochodzące od róż-
nych ludzi i gremiów na przestrzeni wieków. Teologia biblijna do-
konuje tego ukazując rozwój objawiania się prawdy Bożej. Teologia
systematyczna przedstawia nam obraz całościowy.

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

ROZDZIAŁ 2

ZAŁOŻENIA WSTĘPNE

I. ZAŁOŻENIE PODSTAWOWE

U podstaw poglądów każdego człowieka leży wiara w prawdziwość
przyjętych  przez  niego  założeń  podstawowych.  Dzieje  się  to  nieza-
leżnie  od  naszej  świadomości.  Ateista,  na  przykład,  musi  przyjąć
wiarą swoje podstawowe założenie, że Boga nie ma. W konsekwen-
cji tej wiary, światopogląd ateisty, jego ocena ludzkości i spojrzenie
na  przyszłość  jest  całkowicie  odmienne  od  spojrzenia  teisty.  Agno-
styk nie tylko neguje możliwość poznania obiektywnej rzeczywisto-
ści, ale czyni to założenie podstawą swego stosunku do świata i ży-
cia. Jeśli jednak poznanie Boga jest możliwe, cały system agnostyka
ulega  katastrofie.  Teista  z  kolei  wierzy  w  istnienie  Boga.  Gromadzi
on dowody na potwierdzenie tej wiary, jednakże u podstaw wszyst-
kiego leży właśnie wiara.

Trynitarianin wierzy, że Bóg jest Trójjeden. Ponieważ takie poj-

mowanie istoty Boga ma podstawy w Biblii, trynitarianin przyjmuje
wiarą i to, że Biblia jest prawdą. Założenie to ma wartość fundamen-
talną. Gdyby bowiem Biblia nie była prawdą, to i Trójedność Boga
nie byłaby prawdą, a Jezus Chrystus nie byłby tym, za kogo się po-
dawał. Prawdy na temat Trójcy bądź prawdy o Chrystusie nie odsło-
ni  przed  nami  ani  świat  natury,  ani  rozum  ludzki.  Również  to,  co
mówi  nam  na  ten  temat  Biblia  będziemy  przyjmować  nieufnie,  do-
póki nie uwierzymy, że - jako źródło naszej wiedzy o Bogu - mówi
ona prawdę. A zatem, wiara w prawdziwość Biblii jest naszym zało-
żeniem  podstawowym.  Temat  ten  zostanie  w  pełni  omówiony  przy
okazji rozważań na temat jej inspiracji i nieomylności.

II. ZAŁOŻENIA INTERPRETACYJNE

Jeśli nasz materiał źródłowy posiada tak kluczowe znaczenie, to na-
sze  podejście  do  niego  i  nasze  posługiwanie  się  nim  powinno  być
nacechowane  starannością  i  powagą.  Dobra  teologia  opiera  się  na
zdrowej  egzegezie.  Systematyzację  teologiczną  muszą  poprzedzać
studia  egzegetyczne,  podobnie  jak  budowę  domu  musi  poprzedzać
wykonanie cegieł.

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

A.  Potrzeba logicznej, prostej interpretacji
Chociaż  hermeneutyką  zajmiemy  się  dokładniej  w  trzeciej  części
książki,  jednak  już  tutaj  musimy  zasygnalizować  zasadniczą  wagę
interpretacji  prostej,  będącej  podstawą  właściwej  egzegezy.  Obja-
wiając nam siebie, Bóg pragnął przekazać nam prawdę, a nie skryć ją
przed  nami. A zatem podejmując się wyjaśniania Biblii, zakładamy
słuszność kanonów interpretacji prostej. Musimy przy tym pamiętać,
że  nawet  gdy  Biblia  odwołuje  się  do  symboli,  przenośni,  podo-
bieństw,  itp., to u podstaw istnienia tychże znajduje się również ja-
kaś  konkretna  rzeczywistość.  I  w  tym  więc  przypadku  interpretacją
naszą musi rządzić zasada, że Bóg komunikuje się z człowiekiem w
zrozumiały, prosty i logiczny sposób. Ignorowanie tego faktu daje w
rezultacie  taki  sam  rodzaj  pogmatwanej  egzegezy,  jaki  charaktery-
zował patrystycznych i średniowiecznych interpretatorów.

B.  Nadrzędność Nowego Testamentu
Pomimo  że  całe  Pismo  Święte  natchnione  jest  przez  Boga  i  poży-
teczne, to jednak Nowy Testament, jako źródło prawd wiary, ma dla
nas większe znaczenie. Objawienie Starego Testamentu było przygo-
towawcze  i  częściowe,  objawienie  Nowego  ma  charakter  finalny  i
dopełniający.  Nauka  o  Trójcy,  dla  przykładu,  wprawdzie  rysuje  się
niejasno  już  w  Starym  Testamencie,  jednak  pełne  swe  objawienie
znajduje  dopiero  w  Nowym. Aby przekonać się o różnicy, jaka ist-
nieje pomiędzy nauczaniem Starego i Nowego Testamentu wystarczy
porównać  występującą  w  obu  Testamentach  ideę  przebłagania,
usprawiedliwienia czy zmartwychwstania. Mówimy o tym nie po to,
aby  pomniejszyć  wagę  nauki  Starego  Testamentu,  albo  sugerować,
że jest on mniej natchniony, lecz po to, by uzmysłowić czytelnikowi,
że  w  procesie  stopniowego  objawiania  się  Boga  człowiekowi  Stary
Testament  zajmuje  miejsce  poprzedzające  co  do  chronologii  -  stąd
przygotowawczy charakter zawartego w nim objawienia  - i jest nie-
pełny  co  do  swej  teologii.  Stary  Testament  ma,  oczywista,  swoje
miejsce  w  rodzinie  dyscyplin  teologicznych,  jednakże  bez  światła
prawdy  objawionej  w  Nowym  Testamencie,  jego  teologia  byłaby
niekompletna.

C. Uzasadnienie powoływania się na dowody tekstowe
Teolodzy liberalni i zwolennicy Bartha nieraz krytykowali teologów
konserwatywnych za to, że na poparcie swoich wniosków powołują
się na teksty biblijne, które ich dowodzą. Jaki jest powód tej krytyki?

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

Po prostu, cytowanie dowodów tekstowych prowadzi do wniosków
uznawanych za konserwatywne, a nie liberalne. Przeciwnicy oskarża-
ją, że jest to nieuzasadniona i pozbawiona naukowych racji metodo-
logia. Praktyka ta ma jednak nie mniej sensu niż przypisy w pracach
uczonych!

Jest rzeczą oczywistą, że dowodami tekstowymi - podobnie jak

przypisami  -  trzeba  się  posługiwać  we  właściwy  sposób.  Cytowana
wypowiedź  musi  być  zgodna  z  intencją,  w  której  została  wypowie-
dziana; nie wolno wyrywać zdań z ich kontekstu; nie należy cytować
części fragmentu, jeśli jego całość posiada inny sens; a w odniesie-
niu głównie do dowodów ze Starego Testamentu, nie wolno przypi-
sywać  tekstom  prawd,  które  zostały  objawione  dopiero  w  Nowym
Testamencie.

III. ZAŁOŻENIA SYSTEMATYZUJĄCE

A.  Potrzeba istnienia systemu
Potrzebę  istnienia  systemu  teologicznego  łatwo  nam  będzie  zobra-
zować porównując teologię z egzegezą. Różnica między tymi dwie-
ma dyscyplinami tkwi w podejściu do tekstu Biblii. Egzegeza anali-
zuje tekst, teologia ustala współzależności dokonanych analiz. Egze-
geza odkrywa znaczenie tekstów, teologia szuka wzajemnych powią-
zań między ich znaczeniami. Egzegeza formułuje określoną prawdę,
teologia  tworzy  system  prawd.  Celem  teologii,  czy  to  biblijnej  czy
systematycznej,  jest  systematyzacja  rozważanej  problematyki  i  stąd
właśnie wynika potrzeba istnienia określonego systemu.

B.  Ograniczenia systemu teologicznego
Krótko  mówiąc,  ograniczenia  systemu  teologicznego  muszą  się  po-
krywać  z  ograniczeniami  biblijnego  objawienia.  W  wysiłku  przed-
stawienia  systemu  jako  zamkniętej  całości,  teolodzy  ulegają  często
pokusie wyjaśniania  spraw, o których Biblia milczy, przy czym czy-
nią to opierając się na błędnej czasem logice i nie zawsze właściwie
wyciągniętych wnioskach.

Logika i wnioskowanie mają swe właściwe miejsce w teologii.

Skoro objawienie Boże posiada pojmowalny rozumem porządek, to i
logika może mieć zastosowanie w naukowym jego badaniu. Kiedy
słowa układają się w zdania, zdania te nasuwają określone wnioski.
Teolog próbuje je sformułować. Jednakże kiedy logika zaczyna two-

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

rzyć  prawdy  bez  biblijnego  oparcia,  to  niezależnie  od  tego,  czego
prawdy te dotyczą, teolog jest winny przekraczania swoim systemem
granic  prawdy  objawionej.  Czasem  motywem  takiego  działania  jest
pragnienie udzielenia odpowiedzi na pytania, na które Pismo Święte
nie odpowiada. W takich przypadkach (a jest ich w Biblii wiele i to o
kluczowym znaczeniu) najlepszą odpowiedzią jest milczenie. Jest to
odpowiedź  lepsza  niż  zawiłe  logiczne  wywody,  albo  wnioskowanie
na  podstawie niejasnych przesłanek, albo pełen życzeń sentymenta-
lizm. Przykładami dziedzin szczególnie podatnych na spekulacje są:
suwerenność Boga a odpowiedzialność człowieka, zakres chrystuso-
wego odkupienia, zbawienie zmarłych niemowląt.

IV. ZAŁOŻENIA DOTYCZĄCE OSOBY TEOLOGA

Kilka słów należy powiedzieć o warunkach, jakie powinien spełniać
teolog lub osoba studiująca teologię.

A.  Powinien być „człowiekiem duchowym”
Mówiąc o „człowieku duchowym” mamy na myśli to znaczenie tego
wyrażenia,  które  wynika  z  1  Kor  2,10-16.  Oczywiście,  że  „ludzie
zmysłowi”  też  mogą  studiować  teologię,  mogą  nawet  pisać  prace
dotyczące tej dziedziny poznania, jednakże brak im będzie tych wy-
miarów  prawdy  Bożej,  które  otwierają  się  przed  „człowiekiem  du-
chowym”.  „Głębokości  Boże”  mogą  być  objawione  człowiekowi
tylko przez Ducha. Człowiek niewierzący nie może mieć tego rodza-
ju doświadczeń.

Nie znaczy to, że „ludzie duchowi” są w stanie poznać wszystko.

Niektórych dziedzin Bożego objawienia nie da się pojąć w pełni
ograniczonym umysłem ludzkim.

B.  Powinien myśleć w sposób zgodny z kanonami teologii
Myślenie  teologiczne  odwołuje  się  do  zasad  egzegezy  (chodzi  bo-
wiem  o  dokładne  zrozumienie  znaczenia  tekstu);  kieruje  nim  okre-
ślony  porządek  (pozwalający  w  sposób  właściwy  ustalić  związki
między faktami); jest to myślenie krytyczne (ocenia ono wagę frag-
mentów, do których się odwołuje); jest to też myślenie syntetyczne
(usiłuje  ono  wyciągnąć  pewien  wniosek  ogólny  i  przedstawić  dany
problem w sposób całościowy).

Teologia i egzegeza powinny nieprzerwanie oddziaływać na sie-

bie. Sama egzegeza nie dostarcza wszystkich odpowiedzi. W przy-

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

padkach, gdy istnieją dwie egzegetycznie uzasadnione możliwości, o
wyborze  jednej  z  nich  zadecyduje  teologia.  Przykładem  może  być
problem utracalności zbawienia. Niektóre fragmenty mogą być w tej
sprawie  rozumiane  dwojako  -  wybór  będzie  sprawą  określonego
systemu teologicznego. Z drugiej strony, żaden system nie powinien
być  tak  sztywny,  by  nie  dopuszczać  zmian  czy  korekt.  Musi  on
uwzględniać dorobek egzegezy.

C.  Powinien spolegać na Bogu
Sam intelekt nikogo nie czyni teologiem. W studium teologii musimy
uwzględnić fakt, że to „On, Duch Prawdy, wprowadza nas we wszel-
ką prawdę.” (J 16,12-15). Program nauczania w szkole Ducha Świę-
tego  dotyczy  wszelkiej  prawdy.  Skupia  się  on  szczególnie  na  obja-
wieniu  samego  Jezusa.  Treść  tego  objawienia  znajdujemy,  oczywi-
ście,  w  Piśmie  Świętym.  Być  w  szkole  Ducha,  to  przyjąć  postawę
świadomej zależności od Niego. Postawa ta wyraża się pokorą umy-
słu i pilnością w studiowaniu tego, czego Duch nauczał innych ludzi
na przestrzeni historii. Odkrywanie prawd ogólnych na drodze wnio-
skowania  z  poszczególnych  fragmentów Biblii (indukcyjne studium
Pisma Świętego) jest rzeczą pożyteczną, ale posługiwanie się tą tylko
metodą  może  oznaczać  ignorowanie  rezultatów  pracy  innych, może
sprowadzać się do wyważania otwartych drzwi.

D.  Powinien wielbić Boga
Studiowanie teologii jest do pewnego stopnia ćwiczeniem akademic-
kim, ale jest też czymś więcej: Jest doświadczeniem, które przemie-
nia  osobowość,  przekonuje,  rozszerza  horyzonty  myślenia,  rzuca
wyzwanie,  a  w  ostateczności  budzi  głęboki  szacunek  dla  Boga.
Wielbić  znaczy  dostrzegać  wartość  wielbionego  obiektu.  Ktoś,  kto
zagłębia  się  w  prawdę  objawioną,  musi  coraz  wyraźniej  dostrzegać
przeogromną  wartość  Boga.  Bo  czyż  możliwe  jest  jej  niezauważa-
nie?

ROZDZIAŁ 3

ZAGADNIENIE AUTORYTETU

Zagadnienie autorytetu to dla studium teologii rzecz fundamentalna.
Zdaje się, że wszyscy, którzy poruszają się po obszarze jak najsze-
rzej pojętej teologii „chrześcijańskiej” uznają autorytet Boga jako

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

najwyższą  normę  prawdy.  Jednakże  w  ramach  rozmaitości  tego,  co
nazywamy  teologiami  „chrześcijańskimi”,  istnieją  dość  poważne
różnice w pojmowaniu autorytetu Boga.

I. AUTORYTET W TEOLOGII LIBERALNEJ

Znamieniem szczególnym teologii liberalnej jest subiektywizm, choć
u różnych przedstawicieli tego kierunku może się on różnić co do
rozłożenia akcentów. Słowem Bożym w liberalizmie jest „każdy akt
Boży, poprzez który Bóg porozumiewa się z człowiekiem.” (DeWolf
L. Harold, The Case for Theology in Liberal Perspective, Philadelph-
ia: Westminster 1959, s. 17). Porozumiewanie to dzieje się za po-
średnictwem ludzkiego rozumu, uczuć bądź sumienia.

A.  Rozum
W  teologii  liberalnej  rozum  zawsze  zajmował  miejsce  dominujące.
To  prawda,  że  na  płaszczyźnie  rozumu  formują  się  pojęcia  będące
podstawą  wzajemnego  porozumiewania  się  ludzi.  To  prawda,  że
rozum  jest  niezbędnym  kanałem  przekazu  prawdy.  Ewangelicznie
myślący  człowiek  bierze  to  wszystko  pod  uwagę.  Lecz  liberalizm
ustanowił rozum ludzki sędzią, który rozstrzyga o prawdzie, a często
jest  jej  twórcą.  W  takim  układzie  rozum  uzyskuje  wprawdzie  auto-
nomię,  nawet wobec wyższych autorytetów zewnętrznych, ale płaci
za  nią  poważnymi  ograniczeniami  wynikającymi  z  jego  własnej
skończoności i omylności.

B. Uczucia
Reakcją wobec racjonalizmu było przemieszczenie akcentu na uczu-
cia. Zwrócił na nie uwagę Fryderyk D. E. Schleiermacher (1768-
1834). Podkreślał on znaczenie przeżyć religijnych. Religię oparł on
na uczuciach i na świadomości. W rezultacie teologia, nauka o Bogu,
stała się antropologią, czyli nauką o człowieku, i psychologią, czyli
nauką o duszy ludzkiej. Z tego powodu Karol Barth uważał poglądy
Schleiermachera za streszczenie liberalizmu religijnego.

C.  Sumienie
Teologia liberalna zwraca też uwagę na sumienie jako źródło autory-
tetu: Nasze poznanie jest niepewne i ograniczone, a zatem autoryte-
tem  staje  się  instynkt  etyczny  duszy  ludzkiej.  Prekursorem  takiego
myślenia  był  filozof  Immanuel  Kant  (1724-1804).  Ale  również  za-

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

proponowane przez niego rozwiązanie sprowadza teologię do po-
ziomu antropologii.

W teologii liberalnej wszystkich odcieni natura ludzka, w takim

czy innym sensie, staje się źródłem prawdy religijnej. Stąd też Biblia
traktowana  jest  jako  produkt  ludzkiego  rozumowania,  zawierający
myśli  człowieka  o  Bogu,  o  sobie  samym  i  o  świecie.  Staje  się  ona
zapisem  historycznego  rozwoju  doznań  i  wierzeń  religijnych.  Nie
jest  ona  -  jak  w  przypadku  teologii  konserwatywnej  -  przekazem
poselstwa Boga, który choć należy do innej rzeczywistości, wkroczył
w bieg historii człowieka.

II. AUTORYTET W NEOORTODOKSJI

Neoortodoksja  bywa  czasem  klasyfikowana  wraz  z  liberalizmem,
czasem  zaś  wraz  z  teologią  konserwatywną.  Przyczyną  tego  zamie-
szania jest fakt, że z jednej strony zrywa ona z liberalizmem poprzez
swoje  twierdzenie,  że  to  Bóg,  a  nie  człowiek  jest  inicjatorem  obja-
wienia (i w tym wydaje się być konserwatywna), podczas gdy z dru-
giej  strony  jej poglądy na Biblię są nadal liberalne (i w ten sposób
zbliża się do teologii liberalnej).

Podstawą autorytetu w neoortodoksji jest Słowo. Tak przynajm-

niej wyraża to Karol Barth (1886-1968). Jednakże Słowo to przede
wszystkim Chrystus. Biblia składa świadectwo o Słowie. Czyni to w
sposób omylny. Chrześcijańskie zwiastowanie jest słowem o Słowie.

Bóg, suwerenny w swym działaniu, jest inicjatorem objawienia.

Objawia  On  Siebie  samego  przede  wszystkim  w  Chrystusie.  Lata
życia Chrystusa były streszczeniem całego objawienia, a Jego śmierć
na  krzyżu  była  punktem  szczytowym  tegoż  objawienia.  Biblia  jest
świadectwem objawienia się Boga. Ponieważ interpretuje się ją we-
dług wszelkich kanonów liberalizmu, stąd nie posiada ona autorytetu
absolutnego,  lecz  tylko  instrumentalny.  Służy  jako  omylny  instru-
ment prowadzący nas na spotkanie z Chrystusem-Słowem. I właśnie
to  spotkanie  wiary  w  punkcie  „kryzysu”  jest  momentem,  w  którym
Bóg objawia siebie. To Jego objawienie jest absolutną prawdą.

Choć neoortodoksja szuka obiektywizmu w suwerennej inicjaty-

wie objawiającego się Boga, w praktyce jej przeżycia spotkań wiary
naznaczone są subiektywizmem. Biblia ma wprawdzie udział w tych
spotkaniach wiary prowadząc ku nim człowieka, jednak odmawia się

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

jej prawa do ostatecznego osądu przeżytych doznań. Neoortodoksji
brak zewnętrznego, obiektywnego autorytetu.

III. AUTORYTET W KONSERWATYZMIE

Autorytet w konserwatyzmie ma swe źródło poza człowiekiem i jest
kategorią obiektywną.

A.  Konserwatywny katolicyzm
W katolicyzmie rzymskim autorytet spoczywa ostatecznie w rękach
samego  kościoła.  Pismo  Święte,  jako  źródło  objawienia,  musi  być
interpretowane  przez  jego  Urząd  Nauczycielski.  Ponadto,  obok  Bi-
blii, źródłem boskiego objawienia jest także tradycja kościoła. Sobo-
ry  powszechne,  jak  również  sami  papieże  ogłaszali  na  przestrzeni
historii pewne formuły dogmatyczne, które - jako uznawane za nie-
omylne - posiadają moc wiążącą dla wszystkich członków kościoła.

Kościół wschodni (prawosławny) stoi na podobnym stanowisku,

jeśli chodzi o autorytet tradycji, Biblii i samego kościoła. Ewange-
liczni chrześcijanie odmawiają tradycji rangi autorytetu, powinni
sobie jednak uświadomić, że katolicyzm nie szuka swego autorytetu
w człowieku, jak to ma miejsce w przypadku liberalizmu.

B.  Konserwatywny protestantyzm
Słowo „konserwatywny” oznacza, że kierunek ten eliminuje humani-
styczne i subiektywne podstawy autorytetu, takie jak w liberalizmie,
natomiast  słowo  „protestantyzm”  odmawia  roli  autorytetu  samemu
kościołowi. Można by się zatem zgodzić, że protestantyzm ortodok-
syjny, albo konserwatywny „jest tym odgałęzieniem chrześcijaństwa,
które za jedyny autorytet w sprawach wiary uważa Biblię” (Edward
John Carnell, The Case for Orthodox Theology, Philadelphia: West-
minster  1969,  s.  13).  Pismo  Święte  zawiera  obiektywne  objawienie
Boże  i  dlatego  jest  autorytetem  dla  konserwatywnego  protestanty-
zmu.

Zrozumienie Bożego objawienia w Biblii wymaga odwołania się

do racjonalnych procesów myślowych odkupionego umysłu, zaufa-
nia Bogu w sprawach niezrozumiałych i nieobjawionych, zdania się
na Ducha Świętego i Jego nauczanie, wymaga też czystego sumienia
przed Bogiem oraz pewnego wglądu w lekcje wynikające z historii.

Błąd!

Nie

zdefi-

nio-

wano

zakład

kład-

ki.

Czasem w praktyce, choć nie w teorii, konserwatywni protestanci

zaprzeczają swemu twierdzeniu, że Biblia jest ich jedynym autoryte-
tem.

(1) W praktyce niektóre ugrupowania nadają autorytet równo-

rzędny  Biblii  swoim  wyznaniom  wiary.  Wyznania  wiary  mogą
wprawdzie  dostarczać  pewnych  wartościowych  sformułowań  praw-
dy, jednakże nie mogą być autorytatywnymi jej sędziami. Formuły te
należy  traktować  jako  omylne,  poddane  autorytetowi  Biblii.  Jeśli
trzeba, muszą ulegać rewizji.

(2) W praktyce niektóre grupy przyznają autorytet równorzędny

Biblii swoim tradycjom, czy też ogólnie akceptowanym praktykom.
To prawda, że Kościół posiada Boże przyzwolenie na autorytatywne
wytyczanie linii postępowania swoich członków (Hbr 13,7.17), ale i
te działania mogą być omylne. Wymagają one okresowych korekt i
zawsze muszą być podporządkowane autorytetowi Biblii.

(3) W praktyce niektórzy konserwatywni protestanci nadają auto-

rytet przeżyciom religijnym. Zdrowe doznania są owocem wierności
i posłuszeństwa autorytetowi Biblii i przez nią muszą być kierowane,
strzeżone i osądzane. Uczynić doznanie normą lub autorytetem zna-
czy popełnić błąd liberalizmu, znaczy zastąpić obiektywne kryterium
subiektywnym egzystencjalizmem.

Zwróćmy uwagę na poniższą tabelę: gdy jest coś, co uzupełnia,

wystawia na kompromis lub pomija obiektywny autorytet, wtedy
teizm ulega osłabieniu, a nawet grozi mu odrzucenie.

ORTODOKSJ

NEOORTODO

KSJA

LIBERALIZM

WIARA W:

X
X

obiektywny

autorytet

transcendencję

teizm