Etos Księcia Machiavellego

Piotr Wojtyczka

Et os Księcia Machiavellego

1. Wstęp

Stobajos podaje, iż „(…) u Persów było w zwyczaju, że po śmierci króla

przez pięć dni panowała anarchia, aby uprzytomnić poddanym wartość

godności królewskiej i prawa”. Z anarchizmem rozprawia się także Bo-

cheński w książeczce „Sto zabobonów”. Nie jest to ustrój – pisze uczony

– lecz rozstrój

, z języka greckiego bezrząd (gr. anarchia). Podobnie my,

nie wikłając się dłużej w spory o słuszność tego bądź co bądź polityczne-

go zjawiska, uznajemy na potrzeby krótkiej tej rozprawy, że anarchia jest

kłamstwem, jest zabobonem w najmocniejszym tego sło wa znaczeniu
i

nie może stanowić podstawy żadnego państwa czy ustr oju. Winniśmy

jednak pozostawić choćby krótkie słowo komentarza, dlaczego z taką

łatwością rozstrzygamy ów spór na niekor zyść „bezrządu”; tu wszelako

wolimy odesłać czytelnika do pism wspomnianego wyż ej autora, u któ-

rego czytamy: „W ciągu 5000 lat dziejów ludzkości nie jest znany ani je-

den wypadek, w którym anarchia nie byłaby połączona z ogromną masą

niesprawiedliwości, mordów itp. i z szybkim upadkiem społeczeństwa.

Można więc być anarchistą tylko pod war unkiem, że się zakłada inny

jeszcze zabobon, a mianowicie wierzenie w postęp”

J. Bocheński, Sto zabobonów. Krótki fi lozofi czny słownik zabobonów, Komorów 1994,

s. 17.

Ibidem, s. 17.

IOTR

OJTYCZKA

powyższego wynika, ż e istnienie hierar chii czy określonego ładu

warunek konieczny wszelkiej państwowości. Choć niemal a priori za-

łożyliśmy, że anarchizm czy inne quasi-ustroje pozbawione odpowiedniej
klasyfi

kacji nie spełniają tego war unku, to wciąż pozostaje co najmniej

kilka form władztwa, na które rządzący musi się zdecydować (bądź pie-

lęgnować). Która jest najlepsza? Co stanowi probierz doskonałości pań-

stwa – skuteczność czy etyka? Jak rządzić, by dobrze się mieć, i by pań-

stwo trwało? Różne szkoły zalecały r óżne metody. My skupimy się na
jednej z nich – metodzie M

achiavellego.

Powiedzmy jeszcze, że myśl Florentczyka rozpatrywać będziemy wy-

łącznie przez pryzmat jego Księcia; pominiemy natomiast Rozważania
nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Tytusa Liwiusza

jako

pismo zupełnie inne, stojące niejako w opozycji względem świetnego

traktatu. Zajmiemy się najpierw zagadnieniami technicznymi – a zatem

rekomendowanymi przez Machiavellego metod osiągnięcia władzy , by

przejść do podstawowych założeniach fi lozofi cznych myśliciela, na za-

kończenie zaś przeanalizujemy etyczną wymową traktatu.

2. Kwestia Machiavellego

Na początku powinniśmy zwrócić uwagę na pewien aspekt natury me-

todologicznej. Dostrzegamy bowiem pokrewieństwo pomiędzy „kwestią

sokratejską” a „kwestią Machiavellego” (tak ją nazwijmy). Kim b ył So-

krates, i jak dalece fi lozofi a Platona to jego myśl własna? Jeśli „Dialogi”

ściśle odzwierciedlały dialektykę S okratesa, bezpodstawne jest mó wie-

nie o poglądach Platona, który w takim przypadku byłby zaledwie ko-

pistą. Jeśli jednak istotnie A teńczyk myśl swoją twor zył, jaką wówczas

rolę przypisać Sokratesowi? „Kwestia sokratejska” uświadamia nam, ż e

nie wiemy w zasadzie o czyich poglądach mówimy rozważając „Dialo-

gi” – wiemy jedynie, że są; czyich myśli są jednak odbiciem, Platona czy

Sokratesa, wciąż nie potrafi my dociec.

Podobnie rzecz ma się z Machiavellim, któremu bliżej do pisarza‒ar-

tysty skrywającego swe myśli w opisach bądź słowach postaci i nigdy nie-

mówiącego wprost, jak czyni Filozof. Niech potwierdzeniem tych słów

będzie fakt, że obydwa dzieła – Książę oraz Rozważania… – powstały
w

niemalże tym samym czasie. Fakt ten przekreślić musi przypuszczenie

SIĘCIA

ACHIAVELLEGO

możliwej zmianie poglądów autora. Jeśli twórca „Księcia” był republi-

kaninem, jak zwykło się dziś uważać, rację ma H. M ansfi eld twierdząc,

iż w takim przypadku „Machiavelli nie był »machiavelliczny«”

. Jeżeli

jednak w przypadku „kwestii sokratejskiej” wątpliwości doty czą tego,
o

czyim systemie mowa, Platona czy Sokratesa, to tutaj problem wydaje

się nieco bardziej zawiły, gdyż stawia pytanie pr zewrotne: o poglądach

którego Machiavellego mówimy?

Wróćmy jeszcze do metody Machiavellego i zastanówmy się, czy istot-

nie może być o niej tu mowa – o metodzie rozumianej nie tylko jako

świadomym sposobie określonego postępowania w celu osiągnięcia da-

nego zamierzenia, ale jako postępo waniu zgodnym z własnym sumie-

niem, wolą oraz silnym pr zekonaniem, że takie właśnie działanie jest

słuszne. Jeśli przyjmiemy taką defi nicję, szybko dostrzeżemy problema-

tyczność całej kwestii, a także i to, że niewątpliwe jest wyłącznie stwier-

dzenie, iż Machiavelli spisał pewne myśli – i niewiele ponadto. Czyje

były to myśli, i z jaką intencją zwerbalizowane – ostatecznie uzasadnić

tego nie potrafi my. Pojawia się bowiem zbyt wiele znaków zapytania –

czy Książę to wyraz prawdziwych przekonań twórcy, czy raczej pozór,

chytry zabieg „wdania” się w łaski Medyceuszy, by ci zechcieli przywrócić

go do czynnej polityki? Gdyby przyjąć drugie przypuszczenie, mogliby-

śmy mówić o Florentyńczyku jako sofi ście, szukającym kor zyści „mę-

drcu” wdającego się w rolę retora i barwnie mówiącego o tym, o czym

otoczenie chce słuchać. Jeśli natomiast traktat istotnie oddaje rzeczywiste

poglądy Machiavellego na politykę i państwo, to jak wówczas interpre-

tować Rozważania…? A przecież istnieje także trzecia droga odczytywa-

nia dzieła jako swoistego zdekonspirowania „władcy” – wspomina o niej

polski tłumacz Machiavellego, Czesław Nanke, pisząc: „(…) [niektórzy]
w

całym traktacie dopatrywali się satyry na książąt, napisanej po to, aby

Cyt. za: J.V. Femia, Machiavelli, Kraków 2008, s. 191. Problem ten dobrze oddaje

J.V. Femia, pisząc: „Sprzeczne obrazy Machiavellego odpowiadają w części, jak się

wydaje, niedającym się pogodzić przekazom jego dwóch głównych dzieł. W Księ-
ciu

radzi on władcom, złym lub dobrym, jak »ująć władzę absolutną« i trzymać

swoich rodaków w niewoli. Świat polityki przedstawiony jest jako dżungla, w któ-

rej nie ma rzeczywistości, ale jest władza (…) W owej dżungli tyran jest królem,
a

ideały republikańskie – sprawiedliwość, wolność, równość – znaczą niewiele (…).

Z drugiej strony mamy Rozważania – dzieło zagorzałego republikanina, przypo-

minające o bezinteresownym oddaniu Machiavellego służbie Rzeczypospolitej

Florenckiej” – J.V. Femia, op. cit., s. 193.

IOTR

OJTYCZKA

ich zdyskredytować w opinii ludu, wskazując, jakimi są w rzeczywisto-

ści i ułatwiając poznanie nieprzyjaciół wolności, podać mu tym samym

broń w rękę przeciwko tyranom”

. Wiele twarzy posiadał Florentyński

sekretarz, a przez ich mnogość, wszystkie z dają się być tajemnicze. No-
tabene

, wspomnieliśmy tu o zaledwie trzech drogach interpretacyjnych

„Księcia”, a jest ich pr zecież całe mnóstwo, o czym uświadamiają nas

choćby początkowe stronice eseju o „oryginalności Machiavellego” Isa-

iaha Berlina

3. Teorie Machiavellego

„Celem, który Machiavelli stawia sobie w Księciu, jest ustalenie, na pod-

stawie dziejów minionych i wydarzeń współczesnych, jak zdobywa się
i

utrzymuje władzę w księstwie i w jaki sposób można ją utracić”

– tymi

słowy Bertrand Russell rozpoczyna omawianie włoskiego traktatu. B y

zreferować konstatacje Księcia, rozdział ten podzielimy na sześć niewiel-

kich części, w których pokrótce omówimy fundamentalne kategorie

traktatu.

Pożegnanie z ontologią

Znajdujemy analogię pomiędzy F lorentyńskim sekretarzem a innym

włoskim humanistą – Leonar do da Vinci. Obaj pragnęli pr zekroczyć

dotychczasowe, ustalone jeszcze w Wiekach Średnich epistemologiczne

granice, by móc poznać człowieka w pełni. „Leonardo, przełamując śre-

dniowieczne opory i zakazy dotyczące badań ludzkiego ciała, pragnął po-

znać jego strukturę i mechanizm fi zycznego działania; Machiavelli, prze-

łamując moralizującą tradycję, pragnął poznać podstawy i mechanizm

społecznego działania ludzi”

. Różne były jedynie dziedziny ich wiedzy,

zamierzenia jednakże te same – ukazanie obrazu prawdziwego człowie-
ka.

Stąd nie ma u Machiavellego „(…) żadnych odniesień do jakiegoś

C. Nanke, Przedmowa tłumacza, [w:] N. Machiavelli, Książę, Kęty 2005, s. 16.

I. Berlin, Pod prąd, Poznań 2002, s. 98‒104.

B. Russell, Dzieje fi lozofi i Zachodu, Warszawa 2000, s. 582.

B. Suchodolski, Narodziny nowożytnej fi lozofi i człowieka, Warszawa 1968, s. 312.

SIĘCIA

ACHIAVELLEGO

idealnego porządku, do jakiejś doktryny o miejscu człowieka w naturze,
w

wielkiej hierarchii bytów”

. Jest za to rzeczywiste i odmitologizowane

spojrzenie na ludzi i rolę ich w świecie.

Kim jest prawdziwy człowiek? Z pewnością nie jest on idealny; ta

sama konstatacja tyczy się możnych tej ziemi – cesarzy i królów, „poma-

zańców Bożych”, którzy, jak się okazuje, żadnymi pomazańcami nie są.

Machiavelli mówi o tym wprost, nie pozostawiając złudzeń co do ludz-

kiej natury, a także Boskiej Opatrzności, która w przekonaniach wielu

kieruje losem ludzi. Istnieje pogląd, wedle której Machiavelli jako jeden
z

pierwszych wyraźnie r ozpoczął wielki spór nauki z teologią. Zdecy-

dowanie bowiem przekreśla on koncepcję, w edle której wyłącznie Bóg

stanowi o naszym losie i tylko Jego Łaska (bądź N iełaska) decyduje,

czy będziemy władcą, czy chłopem. Los, któr y do tej por y utożsamia-

no zazwyczaj z Boską Opatrznością, może być, oczywiście do pe wnego

stopnia, kształtowany przez człowieka. W zależności od tego, jak sobie
z

Fortuną radzimy, taką otr zymujemy nagrodę. Wszystko to ilustruje

Machiavelli metaforą, porównując Los do wyle wającej rzeki, która jest

silna i nieobliczalna, lecz przed którą można się bronić

. Istotnie, pogląd

taki stawał w opozycji wobec tradycyjnej nauki o Łasce, nie był jednakże

czymś nowym. Wystarczy bowiem wspomnieć o toczącym się na progu

Średniowiecza sporze Pelagiusza ze św. Augustynem, który to spór ów

miał bardzo podobny charakter (owszem, dotyczył głównie kwestii zba-

wienia i możności odkupienia win, nie zaś nauki, jednak aurą swą oraz

niektórymi argumentami pr zypominał późniejsze zwady o moc wiary
i

moc nauki). Jeśli nawet jednak Książę owej polemiki nie r ozpoczął,

bez wątpienia ugr untował ją na fi rmamencie europejskiej kultury.

Jawne zerwanie z metafi zyką i opis polityki jako zjawiska czysto ludz-

kiego były posunięciami bezprecedensowymi, ujawniającymi, że postę-

powanie nasze nie zależy od żadnej transcedentnej mocy , lecz pr zede

wszystkim od nas.

I. Berlin, op. cit., s. 104.

„Widzę w nim [w Losie] podobieństwo do rwącej rzeki, która gdy wyleje, zatapia

równiny, przewraca drzewa i domy, zbiera grunt w jednym miejscu, układa w in-

nym, każdy przed nią ucieka, każdy ustępuje przed jej wściekłością, nie mogąc jej

się oprzeć. Chociaż taką jest rzeka, nie znaczy, żeby ludzie, gdy spokój powróci,

nie mogli zabezpieczyć się groblami i tamami w taki sposób, żeby ona, przybierając

później albo popłynęła kanałem, albo żeby jej impet nie był tak nieokiełznany ani

tak szkodliwy” – N. Machiavelli, Książę, Kęty 2005, s. 87.

IOTR

OJTYCZKA

Zdaniem Machiavellego człowiek nie jest istotą bezbr onną muszą-

cą podporządkowywać się tajemniczemu Przeznaczeniu; dlatego też nie

znosi Machiavelli chrześcijańskiej koncepcji, wedle której należy poddać

się obmyślonemu przez Boga planowi

. Istotny jest także status cnoty,

która dla M achiavellego winna b yć raczej cnotą rzymską, a nie chrze-
ścijańską

. Z tęsknotą patrzy Włoch na czasy cesarstwa r zymskiego, gdy

inspirowały heroizm oraz walka, a wojna była cnoty ucieleśnieniem, tzn.

stanowiła najlepszy areał, na którym virtù mogło się ujawnić. J ednako-

woż, pozostawiamy na razie tę kwestię, która powróci jeszcze przy oma-

wianiu krytyki chrześcijaństwa.

Empiryzm Machiavellego

Empiryzm Machiavellego jest wynikiem rozbratu z ontologią: „(…) wy-

daje mi się bardziej odpowiednie iść za prawdą zgodną z rzeczywistością

niż jej wyobrażeniem”

, powiada Machiavelli w XV rozdziale Księcia.

innym miejscu pisze, że lepiej jest „(…) ludzkie sprawy po ludzku

traktować”. Machiavellego interesował świat nie wyobrażony i nama-

calny; analizował to tylko, co zwykliśmy nazywać faktami. J.V. Femia

wskazuje nawet, że taka właśnie metodologia uczyniła F lorentyńczyka

ojcem nowożytnych nauk politycznych

. Niewątpliwie, sławę „Książę”

zawdzięcza sobie m.in. temu, iż w przeciwieństwie do pisanych dotych-

czas traktatów o państwie nie mówi on o „duchowym” jego posłannic-

twie czy „boskim przeznaczeniu”. Machiavelli, stosując zdroworozsądko-

wą metodologię – a rozumiemy przez to wnioskowanie z codziennych

przesłanek oraz opis realnych stosunków panujących między rządzącymi
a

państwem, ściągnął politykę, jak niegdyś fi lozofi ę Sokrates, „z nieba na

ziemię”.

XVI-wieczny humanista występuje w Księciu nie tylko jako b ystry

obserwator współczesnych mu społecznych zjawisk, lecz także jako do-

skonały historyk. Florentyńczyk „nie był jednakże historykiem w tym

rozumieniu, by interesować się r ejestracją zdarzeń, był przede wszyst-

kim politykiem, który przebieg tych zdarzeń pragnął zrozumieć tak, aby

„Ludzie mogą w sposób wolny, pomijając obszar ograniczeń wymuszonych przez »na-

turalną konieczność«, kształtować swoje przeznaczenie” – J.V. Femia, op. cit., s. 202.

Ibidem, s. 64.

J.V. Femia, op. cit., s. 203.

SIĘCIA

ACHIAVELLEGO

uzyskiwać stąd pr zydatną wiedzę o aktualnym działaniu”

. Rozumieć

świat znaczy rozumieć historię, toteż należy ją badać. P odczas gdy inni

poszukują prawdy w rozumie czy wierze, Machiavelli ogląda się wstecz
i w

przeszłości szuka ważnych lekcji dla czasów, w których przyszło mu

żyć. Historia zatem jest na usługach teraźniejszości. Wspólnie z codzien-

ną obserwacją współtworzy „metodę empiryczną” porzucając precz ide-

alistyczne dywagacje jako nieobiektywne i niesprawdzalne, a przez to po-

litykom bynajmniej nieprzydatne.

Polityczny pragmatyzm

W XV

rozdziale narrator Księcia powiada: „(…) człowiek, który pragnie

zawsze i wszędzie wytrwać w dobrem, paść koniecznie musi między tylu

ludźmi, którzy nie są dobr ymi”

. Dyrektywa ta konstytuuje „polity cz-

ny pragmatyzm”, którego Machiavelli pozostaje niewolnikiem. Ów „re-

alizm” ma jednak więcej wspólnego z „metodycznym cynizmem”, niż
z

pospolitym utylitaryzmem (nie należy bowiem stawiać znaku równości

między tymi terminami). M achiavelli, dostrzegając, że człowiek dobry

niczego w świecie dobrego zrobić nie może (gdyż nikt nie dopuści go do

władzy i prędzej zostanie on zgładzony, niż zasiądzie na tronie), stworzył

zbiór rad, których celem było pouczenie przyszłego księcia, jak z polityką

należy się obchodzić. Z przytoczonej powyżej dewizy wyciągnął Floren-

tyńczyk wszelkie konsekwencje i zbudował nimi swą potężną teorię.

Skrótowo rzecz ujmując, po wiemy, że pragmatyzm Machiavellego

to, ni mniej, ni więcej, instr umentalne traktowanie wszystkiego – lu-

dzi, cnoty i wiary (wyjątkiem byłoby być może państwo, którego interes

faktycznie stoi ponad całością). P rzykładów przedmiotowego traktowa-

nia wartości dostarcza choćby rozdział XVIII pouczający o tym, „w jaki

sposób powinni książęta dotrzymywać wiary”. Powiada się tam m.in., że

„nie jest konieczne, by książę posiadał wszystkie owe zalety, które [nar-

rator] wskazał, lecz jest bar dzo potrzebne, aby wydawało się, że je po-

siada”

. Prócz tego, dowiadujemy się, że książę winien tylko wó wczas

dotrzymywać wiary, gdy wierność taka przysporzy mu korzyść

. Wszyst-

B. Suchodolski, Narodziny nowożytnej fi lozofi i człowieka, Warszawa 1968, s. 311.

N. Machiavelli, Książę…, s. 64.

Ibidem, s. 70.

IOTR

OJTYCZKA

kie te oraz poz ostałe rady stanowią element składowy „pragmatycznej

polityki” Florentyńskiego pisarza. Dlaczego jednak mowa tu o realizmie,
a nie o zwykłym diabelstwie

Machiaweliczny pragmatyzm

dobrze ilustruje również pogląd Floren-

tyńczyka na temat religii. Autor „Księcia” widzi w niej przede wszystkim

utylitarne narzędzie, które służyć powinno społecznej „regulacji” – stanowi

praktyczny instrument, którym przebiegły władca sprawnie potrafi zarzą-

dzać. Bez większego znaczenia pozostaje natomiast duchowy wymiar re-

ligii; ważne, by spełniała ona swoją społeczną (prakty czną) rolę, jaką jest

integracja i konsolidacja poddanych. Isaiah Berlin mocniej nawet tę spra-

wę omawia, pisząc, że „(…) [według Machiavellego] osłabienie więzi reli-

gijnych należy do przyczyn ogólnej dekadencji i zepsucia: nie ma potrzeby,

aby religia spoczywała na fundamentach prawdy, wystarczy, że będzie sku-

teczna ze społecznego punktu widzenia”

. Spirytualne czy intelektualne

znaczenie religii pozostaje zatem na uboczu. Pierwiastek zewnętrzny (prak-

tyczny) dominuje nad elementem wewnętrznym (teoretycznym).

Cel uświęca środki

Grzech u M

achiavellego nabiera nowego znaczenia, na pewno zaś je roz-

szerza. Nie oznacza bowiem jedynie spr zeniewierzenia się chr ześcijań-

skiej etyce. Przeciwnie, grzechem władcy, zdaniem Machiavellego, jest

bowiem każde jego niepowodzenie; jest nawet grzechem wtedy, gdy po-

rażka posiada moralne uzasadnienie. S pełnienie wyznaczonego zadania

zawsze będzie sukcesem – nie ważne są metody, jakich książę użyje, by

dążenie swe ziścić. Droga do celu biegnie niejako „poza dobrem i złem”,

ponad moralnością

Machiavelli, jako fanatyk pragmatyzmu, efekt naszy ch działań ocenia

jeden tylko sposób – wyłączne kryterium stanowi rezultat końcowy: jeśli

I. Berlin, op. cit., s. 105.

Russel tak omawia tę kwestię: „»Sukces« oznacza osiągnięcie twojego celu, jakikol-

wiek byłby ów cel. Jeżeli istnieje nauka o sukcesie, przedmiotem jej badań mogą

być zarówno sukcesy niegodziwych, jak i sukcesy cnotliwych – te pierwsze nada-

ją się n awet lepiej do te go celu, ponieważ przykładów zwycięskich grzeszników

jest znacznie więcej niż przykładów zwycięskich świętych. Ale sama nauka o suk-

cesie, gdy zostanie już zbudowana, będzie tak samo użyteczna dla świętego, jak

dla grzesznika. Święty, który zajmuje się polityką, musi bowiem – podobnie jak

grzesznik – dążyć do osiągnięcia sukcesu” – B. Russell, op. cit., s. 588.

SIĘCIA

ACHIAVELLEGO

cel zostaje zrealizowany, rzecz trzeba ocenić dobrze, jeśli nie – mówić należy
o

porażce. Nieistotne są natomiast czynniki poza końcowe: to, co spotyka

się w drodze pozostaje jedynie przygodnym epizodem. Autor „Księcia” nie

jest jednak okrutnikiem: brzydzi go bezcelowa zbrodnia i nigdy by takowej

nie pochwalił. Florentyńczyk mówi bowiem o „(…) dobrym lub złym po-

sługiwaniu się okrucieństwami”

. „Dobre” podlega określonemu celowi

jest jakby „koniecznym zabiegiem”. „Złe” zaś to te, które „(…) choćby

z początku nieliczne, z czasem racz

ej mnożą się, zamiast się zmniejszać”

Zwięzła formuła „cel uświęca środki” zupełnie trafnie oddaje całą fi -

lozofi ę omawianej sprawy i jest zrozumiała sama pr zez się. Spełniając

jednak swoją powinność, dołóżmy na koniec ostatnie wyjaśnienie: „Ko-

chaj i rób co chcesz” – powiada Augustyn. „Zwyciężaj robiąc co chcesz”,

mówi się natomiast w Księciu. Zgodnie z taką dyrektywą władca ma zdo-

bywać, panować i trwać. Trzy te elementy są nadr zędnym celem, a śro-

dek jego spełnienia nie podlega ocenie.

Krytyka chrześcijaństwa

Słusznie powiada Berlin, iż Machiavelli bynajmniej nie rozdzielił polity-

ki od moralności. Linia demar kacyjna przebiega bowiem gdzie indziej:

cezury nie stano wi żaden ety czny rozpad, lecz moment z etknięcia się

kultury Aten i Rzymu z kulturą Chrześcijan. Florentyńczyk wskazał

granicę dwóch nier ozumiejących się wzajem trady cji, których paralel-

ne istnienie nigdy nie mogłob y być możliwe. Dlatego Berlin powiada,

że „(…) wpr owadzony przez Machiavellego podział pr zebiega między

dwoma niepogadzalnymi ze sobą ideałami życia, a zatem między dwoma

moralnościami”

Pierwszy ideał to etyka świata minionego: moralność nar odów po-

gańskich, w których wychwalano odwagę, sprawiedliwość, sukces oraz

siłę. Duch był tam trwale połączony z ciałem, a ciała bynajmniej się nie

wstydzono, zmysłowe piękno bezpr uderyjnie rozkoszowało. Ziemskie

powodzenie nie stanowiło ujmy, było wyróżnieniem, a zwycięzca zawsze

zabierał wszystko, przegrany natomiast nie posiadał nicz ego (ani krzty

nadziei na inne ży cie po śmierci). Naprzeciw tej etyki siły stanęła etyka

N. Machiavelli, Książę…, s. 50.

Ibidem, s. 50.

I. Berlin, op. cit., s. 114.

IOTR

OJTYCZKA

miłosierdzia

, która słabością swą i wiarą wdarła się, podobnie, jak czyni

choroba, w serca i umysły Europejczyków, dając pociechę zwłasz cza

upadłym

. „Machiavelli dowodzi, że z ludzi, którzy wyznają takie ide-

ały [chrześcijańskie] i żyją według nich, z defi nicji nie da się zbudo wać

zadowalającej wspólnoty ludzkiej, opar tej na wysławianym pr zez niego

wzorcu rzymskim. (…) żywi on przekonanie, że to, co powszechnie uwa-

ża się za kardynalne cnoty chrześcijańskie, stanowi przeszkodę nie do po-

konania na drodze do budowy społeczeństwa, jakie chciałby widzieć”

Ot, cała krytyka – dekadencki klimat r zymskiego Kościoła przyprawia

Machiavellego o „mdłości”, w poddanych zaś zaszczepia kwietyzm. „Ide-

ologia” ta bowiem wychowuje ludzi biernych i słabych, którzy zamiast

walczyć o byt tutaj na ziemi, czas swój tr wonią na modłach o przyszłe

zbawienie. Prócz tego, religia ta odrzuca naczelne wartości pogan jako

„nieludzkie” i „dzikie”, choć to w nich płyną zdrowe „soki życia”. Roz-

prawia się ze zmysłami i ciałem, choć to one są prawdziwym narzędziem

duszy. I wreszcie, odrzuca materializm w imię idealizmu, a tym samym

odrzuca cały bezpośrednio dostępny nam świat.

Łatwo mówimy tu o „chrześcijaństwie”, a przecież nie zawsze było

ono takie samo. Wiedział o tym Machiavelli, dlatego rozróżniał „deka-

denckie chrześcijaństwo Kościoła rzymskiego” od „chrześcijaństwa pier-

wotnego”. To pierwsze zaowocowało tym, iż „(…) znisz czyło w Italii

»wszelką pobożność i wszelką religijność«, jak również jedność kraju”

także tym, że „(…) świecka władza papiestwa oraz sposób uprawiania

polityki, do jakiego skłania ona kolejnych papieży, jest przeszkodą, któ-

ra uniemożliwia zjednocz enie Włoch”

. Drugie zaś z ostało po pr ostu

mylnie zinterpretowane. Istotne także, by podkreślić tu, że Machiavelli

wcale nie przekreśla racji krytykowanej religii. Więcej nawet: uznaje na-

uki chrześcijaństwa, które słusznie wskazują dobro i zło. Problem jednak
w

tym, że nie sposób pogodzić chrześcijańskich cnót z próbą stworzenia

silnego, dobrze funkcjonującego społeczeństwa. Ideały tego Kościoła sto-

ją w zbyt silnej opozycji względem polityki – nie można ich pogodzić,

dlatego trzeba wybierać pomiędzy b yciem wiernym chr ześcijaninem
a sprawnym i dzielnym władcą.

Nie sposób powstrzymać się, by nie wspomnieć tu o cudownym „Quo Vadis?”, który

pięknie cały ów spór przedstawia.

Ibidem, s. 115.

Ibidem, s. 118.

B. Russell, op. cit., s. 584.

SIĘCIA

ACHIAVELLEGO

Natura ludzka

Kategoria ta stanowi być może fundament całej machiawelicznej teorii.

Od konkretnej wizji natury człowieka wszystko w zasadzie u Florentyń-

czyka się zaczyna: cały jego pragmatyzm, dewiza „cel uświęca śr odki”,

„pożegnanie z ontologią” także. Wszystkie te kategorie poprzedza sprecy-

zowana antropologia. Mało tego, ona je konstytuuje. Z niej bowiem wy-

nika, iż Machiavelli zaleca relatywne traktowanie niemalże wszystkiego,

określony sposób obchodzenia się z ludźmi, a także koncentrację na ży-

ciu doczesnym oraz odrzucenie metafi zyki. Z jej określonej wizji wyciąga

Machiavelli wszelkie konsekwencje i tworzy, wedle słów Mussoliniego,
„vademecum

męża stanu”. Jak więc jest owa natura?

Człowiek, jakim widział go Machiavelli, to całkiem precyzyjnie okre-

ślony organizm – zwierzę zasadniczo niezmienne, od wieków przejawia-

jące podobne pragnienia oraz aspiracje. Stałość ta pozwala humaniście na

budowę trwałej oraz ponadczasowej nauki o państwie, władzy i władców

poddanych. Swe lekcje opiera bowiem autor Rozważań… wyłącznie na

tej konstatacji, a nie na obserwacji pojedynczych i przypadkowych po-

staci historycznych. Zabieg taki pozwala mu na formułowanie ogólnych

sądów dotyczących człowieka, aktualnych zawsze i wszędzie.

Prócz tego, że niezmienna, natura ludzka jest także skrzywiona. Ozna-

cza to, że egoizm i zło są naturalnymi składnikami czło wieka. A prócz

tego, „(…) można o ludziach w ogóle powiedzieć, że są niewdzięczni,

zmienni, kłamliwi, unikający niebezpiecz eństw i chciwi zysku; gdy im

czynisz dobrze, wszyscy są ci oddani, ofi arują ci swą krew i mienie, życie
i

dzieci, kiedy potrzeba jest daleko, lecz ociągają się, gdy potrzeba zbliży

się do ciebie”

. Cóż moglibyśmy dodać do jasnych słów Machiavellego?

Taki oto jest człowiek: zły i niezmienny.

Podobne spojrzenie na naturę ludzką musiało pociągnąć za sobą kry-

tykę chrześcijaństwa. Która bowiem rozsądna teoria mówiłaby o potrze-

bie litości czy miłosierdzia w obliczu tych wszystkich człowieczych przy-

war? Kierować się dobrocią można byłoby w Utopii, nie zaś w świecie

„nędzy i płaczu”, w jakim przyszło nam żyć. A zatem do wymienionych

wcześniej kategorii, dołączyć być może należy również krytykę chrześci-

jańskiego Kościoła, którego nauki wydały się Machiavellemu sprzeczne,

N. Machiavelli, Książę…, s. 68.

IOTR

OJTYCZKA

więc fałszywe i niebezpieczne, z prawdziwą naturą człowieka. Antropo-

logia Florentyńczyka stoi u podstaw, jeśli nie wszystkich, to z pewnością

większości jego nauk.

4. Etyka „Księcia”

Kolejność punktów powinna być prawdopodobnie inna – z etyki bo-

wiem, czyli z obserwacji, wypływają rady dla księcia. P unkt ten jednak

sytuujemy dalej, jako ż e stanowić ma on r ównież swego rodzaju pod-

sumowanie, ogólną r efl eksję na temat wielkiego traktatu. I stotna jest

także waga poruszanej tu problematyki, która wydaje się lżejsza, aniżeli

materia krótko omówiona powyżej. Nie zależy to bynajmniej od opinii

piszącego te słowa, lecz historii. Znacznie większą bowiem uwagę zwró-

ciła ona na prakty czny wymiar dzieła, niż na kw estię etyki. Moralność

bądź immoralizm traktatu były zazwyczaj tematami wtórnymi względem

analiz pragmatycznych rad dawanych władcom. Biorąc pod uwagę kon-

dycję ludzkiej natury, której zawsze bliżej do przedkładania praktycznej

korzyści nad teoretycznymi dociekaniami, fakt ten nie dziwi.

Różnie defi niowano etykę. Sporów, jak wiadomo, jednoznacznie nie

rozstrzygnięto. Chcąc jednakże skreślić kilka słów o etyce „Księcia”, mu-

simy wpierw orzec, co dla nas kr yje się pod tym pojęciem. O tóż etyka

występuje w dwóch podstawowych odmianach: deskryptywnej oraz nor-

matywnej. Co do pierwszej z nich wątpliwości zazwyczaj nie ma. Etyka
to

opis – z tym większość się zgodzi; to beznamiętna obserwacja, która,

niczym lustro, odbijać ma życie człowieka. W zwierciadle tym widzimy

zarówno siebie, jak i cały świat, a do wejrzenia w odbicie nikt nas nie

przymusza – jedynie rozum bądź sumienie. Etyka powiada jak mędrzec:

„jeśli chcesz, pokażę ci, czym jest ży cie. Jeśli nie chcesz – nie uczynię

tego. Wybór należy do ciebie ”. Tak zwraca się ona do dor osłych ludzi,

nie narzucając im siłą swoich rad – i to zasadniczo różni ją od morali-

zatorstwa. Tyle na temat etyki deskr yptywnej. Etyka normatywna bu-

dzi zdecydowanie większe kontrowersje i wciąż stanowi zarzewie sporu.

Pokrewna jest bowiem owemu „wzgardzonemu” przez jej przeciwników

kaznodziejstwu czy moralizatorstwie; dla zwolennikó w jednak funkcja

normatywna stanowi istotę starej nauki. Albowiem, powiadają oni, ety-

ka to również sędzia: war tościuje, rozsądza i kierunkuje; taki jej sens,

SIĘCIA

ACHIAVELLEGO

że mówi nam, jak ży ć i po co. Wierząc w autorytet i uznając, że opis
to za

mało, przyjmujemy zarówno deskryptywną, jak i normatywną rolę

etyki. Zgadzamy się z tymi, którzy zwykli twierdzić, iż explicite warto

zakreślać granice dobra i zła, a także śmiało głosić o wartości danego czy-

nu. Z takiej też perspektywy pobieżnie pr zyjrzymy się XVI-wiecznemu

traktatowi.

punktu widzenia etyki deskryptywnej Książę to dzieło doskonałe.

Jego wielkość w tym względzie na tym się zasadza, iż dobr ze obrazu-

je naturę człowieka. Machiavelli ośmielił się „patrzeć diabelstwu prosto
w

twarz” i bez złudzeń mówić o ludziach i ich nikczemnościach. Słuszne

było nie tylko stwier dzenie, iż natura nasza od początku jest spacz ona;

także lekcje o niezmiennym charakterze naszego człowieczeństwa uznać

należy za cenne i roztropne. Notabene, interesująco opis ten koreluje z fi -

lozofi ą innego genialnego pesymisty – Ar tura Schopenhauera. Antybe-

hawioralny nastrój dzieł tych dwóch pisarzy, a więc nie tylko uznanie

człowieka za istoty z natury złej, lecz także niezdolnej do jakiejkolwiek

zmiany, uznać należy za rozsądny. „Machiavelli, który na pozór bynaj-

mniej nie zajmuje się spekulacjami fi lozofi cznymi, dochodzi dzięki prze-

nikliwej ostrości swego tak wyjątkowego rozumu do głębokiej doprawdy

wypowiedzi, która zakłada intuicyjne poznanie całej konieczności, z jaką

przy danym charakterze i motywach pojawia się wszelkie działanie. Za-

czyna od niej pr olog do komedii Clizia: »Gdyby na świat po wrócili ci

sami ludzie, tak jak wracają te same pr zypadki, to nigdy nie upłynę-

łoby sto lat bez tego, b yśmy znowu spotkali się raz em, robiąc całkiem
to samo, co teraz«”

Nie możemy zatem w pełni zgodzić się z Bohdanem Suchodolskim,

który pisze, że „człowiek [według Machiavellego] staje się istotą kształto-

waną w określony sposób przez społeczną rzeczywistość. Jego moralność

zaś staje się postacią społecznego zacho wania, społecznego ob yczaju.
Z

perspektyw metafi zycznych i religijnych człowiek zostaje przeniesiony

perspektywy społeczne”

. Człowiek Machiavellego zostaje wprawdzie

„wtłoczony” w pewną „społeczną r zeczywistość”, która jest jednak za-

zwyczaj, bez względu na czas, bardzo podobną „rzeczywistością”; zawsze

podobni bowiem są ludzie, któr zy ową rzeczywistość tworzą. W pew-

nym więc sensie Suchodolski nie myli się, pisząc, ż e „człowiek staje się

A. Schopenhauer, Parerga i Paralipomena, Kęty 2006, s. 215.

B. Suchodolski, Narodziny nowożytnej…, s. 313.

IOTR

OJTYCZKA

istotą kształtowaną w określony sposób przez społeczną rzeczywistość”.

Istotnie, człowiek podlega formo waniu, zdanie to jednak sugeruje, że

owo „kształtowanie” może odbywać się na r óżne sposoby, a to stanowi

już pogląd fałszywy. Problem bowiem w tym, że „urabianie jednostki”

odbywa się zawsze bardzo podobnie, gdyż człowieka formują inni ludzie,

których natura pozostaje niezmienna. Prawdą jest i to, że „z perspektyw
metafi

zycznych i religijnych człowiek zostaje przeniesiony w perspekty-

wy społeczne”, należy jednak zaznaczy ć, że owe społeczne perspektywy

pozostają zasadniczo niezmienne (są bowiem efektem niezmiennej natu-

ry człowieka, o której mówi Florentyńczyk).

Również tyrania potrzebuje opisu (co czyni choćb y Arystoteles w Po-

lityce

). O zjawisku tym S tagiryta mówi jednak inacz ej niż M achiavelli

w Księciu

. Grek przedstawia tyranię z pozycji przyrodnika, jako beznamięt-

ny obserwator. Machiavelli zaś bardziej przypomina etyka – treść Księcia

nie poprzestaje bowiem na opisie, mając także charakter pouczający.

Dobrze zlokalizowana choroba (w etyce deskryptywnej) otrzymała złe

lekarstwo (etyka normatywna). Humanista celnie opisał naturę ludzką,

dał słuszną lekcję o świecie i jego kondycji, także trzeźwo rozprawiał na

temat niezmienności. Jaką zaś na to wszystko dał radę? „Żyjąc w świecie

kłamstwa, sam kłam, gdyż prawda cię zgubi; żyjąc wśród wstydu i niesła-

wy, waż się na czyny podłe, które zapewnią ci chwałę; otaczając się ludź-

mi bez cnoty, sam pozostań nieprawy”. W XVIII rozdziale Florentyński

sekretarz taką oto daje Księciu radę: „Z apewne gdyby wszyscy ludzie

byli dobrzy, ten przepis nie byłby dobry, lecz ponieważ są oni nikczemni
i

nie dotrzymywaliby ci wiary, więc ty także nie jesteś zobowiązany im jej

dotrzymywać”

. I dalej powiada: „(…) konieczne jest umieć dobr ze tę

naturę [lisa] upiększać i być dobrym kłamcą i obłudnikiem”

. Podobne

cytaty moglibyśmy tu mnożyć.

Stosowanie nadzwyczajnych środków w celu osiągnięcia określone-

go rezultatu politycznego bynajmniej nie było pomysłem Machiavelle-

go. Teoretyczne usprawiedliwienia podobnych wykroczeń pojawiały się

dużo wcześniej (by wspomnieć choćby o „szlachetnym kłamstwie” Pla-

tona). To, co jednak z decydowanie oburza czytelnika Księcia, to reko-

mendacja powszechnego używania tychże oszustw i przebiegłości w celu

osiągnięcia władzy (bądź jej utrzymania). Mało tego – Machiavelli twier-

N. Machiavelli, Książę…, s. 70.

Ibidem, s. 70.

SIĘCIA

ACHIAVELLEGO

dzi, że „spryt lisa” to warunek konieczny szczęśliwości państwa. Dobry

władca (w znaczeniu chrześcijańskiej, a więc słabej moralności) niemal

na pewno skaże swych poddanych na niepowodzenia, których uniknęli-

by z pewnością, gdyby władał nimi król chytry i przebiegły.

Choć dzieła ukazujące nikczemną naturę człowieka są często warto-

ściowe i dobre, jak choćb y „Maksymy i rozważania moralne” La R o-

chefoucauld, to jednak z tego powodu, że stają one w obronie ludzkiej

godności oraz tych okruchów człowieczego ducha, którego czystość przy-

padła w udziale niewielkiemu procentowi całej ludzkości. Krytyki takie

są wtedy azylem bądź antidotum na zło świata; są miejscem, w którym

wrażliwy czytelnik może współdzielić swe rozczarowanie z roztropnym

autorem – są miejscem wspólnego ich przekleństwa. Książe, choć trafnie

ujmuje ludzką naturę, przypomina raczej podręcznik jakby wyłącznie dla

utylitarnego celu pisany, lecz nawet jeśli tylko taka idea przyświecała Ma-

chiavellemu w pisaniu, to i tak można sprawiedliwie kor zystać z wyło-

żonych w traktacie pouczeń – „oto jak myślą nasi wrogowie”, potrafi my

sobie powiedzieć

5. Ocena „Księcia”

Ostatecznie oceniam Machiavellego (powtarzam: Machiavellego z Księ-
cia

) negatywnie (jako ż e prym w hierarchii tego, co istotne, wieść ma

nie wiedza, i z pewnością nie sukces, lecz etyka); oceniam go jako po-

litycznego immoralistę, któr y niesłusznie próbuje dowieść, że polityka

funkcjonuje autonomicznie – zgodnie jedynie z własną logiką, zupełnie

poza światem, „poza dobrem i złem”. Machiavelli zdaje się mówić, że tu

(tj. w granicach polityki) cnota znaczy zupełnie co innego, niż w świecie

niepolitycznym (o ile taki świat istnieje). P rowadzi to do relatywizmu,

degenerującego ludzi, kulturę i świat w ogóle. Za fałszywe uznaję tak-

że twierdzenie, jakoby ocenie podlegać miał wyłącznie rezultat. „Sukces

usprawiedliwia się sam” – choć takie stanowisko przeważa, z całą stanow-

czością należy je odrzucić jako cyniczne i niesprawiedliwe. W klasycznej

etyce to intencje były tym, co stanowić miało o ocenie podmiotu. Taki

też pogląd uznać należy za słuszny i konserwować go nie tylko w imię

Por. C. Nanke, Przedmowa tłumacza…, s. 18.

IOTR

OJTYCZKA

Prawdy, lecz także dla dobra ludzkości. Kolejny fałsz to przekonanie, że

tylko zło potrafi zwyciężać. Nie podważamy wszelako ani jednym sło-

wem racji, iż walka czy utr zymanie państwa w prawie to rzecz nadzwy-

czaj trudna (być może nawet nieosiągalna), odpierając tym samym zarzu-

ty utopizmu. Podzielamy bowiem pesymistyczny ogląd natury ludzkiej
i

zgadzamy się z twierdzeniem, że we krwi człowieczej więcej płynie sma-

ru, aniżeli czystej cieczy, i że masa łatwiej zło niż dobro wybierze. Mimo
to

metody „Księcia” uznać należy za szkaradne przede wszystkim dlatego,

że „prawdziwego władcę” utożsamiać należy nie z masą, lecz z „nadczło-

wiekiem”. Zarzucić ktoś by mógł, że źle odczytaliśmy dzieło, albo wiem

„idealizujemy” – wszak mowa w „Księciu” nie o tym, jaki władca powi-

nien być, lecz jaki jest. Podnieść należy wówczas weto, gdyż niesłusznie

powiada się, że taki książę jest. Taki książę bywa, można nawet dodać –
zazwyczaj bywa.

Nie jednak zawsze. Obraz Machiavellego pomija praw-

dziwych mężów stanu, których historia na przestrzeni swych lat gościła.

Dlatego słusznie zwalcza Księcia Fryderyk II, pisząc: „Ci, któr zy wyda-

li o panujących ostateczny wyr ok, zostali bez wątpienia wpr owadzeni
w

błąd przykładami kilku złych książąt, współczesnych Machiavellemu

cytowanych przez autora, tudzież ży ciem niektórych tyranów, którzy

byli hańbą ludzkości. P roszę owych krytyków, aby wzięli na uwagę, ż e

urok tronu jest tak potężny, iż aby mu się oprzeć, trzeba posiadać cno-

tę więcej niż przeciętną, nic więc dziwnego, ż e wśród tak znacznej licz-

by książąt znajdzie się i zły między dobrymi. Z pomiędzy Imperatorów

rzymskich, wśród których byli tacy Neronowie, Kaligulowie, Tyberyju-

szowie, świat przypomni sobie z radością uświęcone przez cnotę imiona

Tytusów, Trajanów i Antoninów”

. Jeśli traktat Machiavellego miałby

uchodzić za podręcznik dla przeciętnego, chytrego głupca, chcącego wy-

łącznie poznać smak władzy, zapewne należałoby ocenić dzieło F loren-

tyńczyka wysoko. Gdyby jednak sięgnął po nie mąż stanu, z pewnością

rozprawiłby się lub odrzucił Księcia (na pewno zaś jego „techniczną” stro-
nę) jako sofi

styczny poradnik tyrana.

Fryderyk II Wielki, Anti-Machiavel, Lwów–Warszawa 1920, s. 105. Fryderyk II

dodawał: „Książę Machiavellego jest w dziedzinie moralności tem samem, czem

dzieło Spinozy w dziedzinie wiary. Spinoza podkopał podstawy wiary, zmierza-

jąc zarówno do ob alenia gmachu religji. Machiavelli skaził politykę i pragnął

zniszczyć zasady zdrowej moralności. (…) ośmielam się wziąć ludzkość w obronę

przeciwko temu potworowi, który czyha na jej zgubę, ośmielam się przeciwstawić

rozum i sprawiedliwość sofi zmatowi i zbrodni” – ibidem, s. 103.

SIĘCIA

ACHIAVELLEGO

Ocena „Księcia” nie może jednak pozostawać jednowymiarowa. Poza

wymową „techniczną”, bodaj najistotniejszą, traktat posiada bez wątpie-

nia także walory czysto intelektualne. Do takich należy choćby właściwa

interpretacja człowieka jako istoty z natury złej oraz niezmiennej. M a-

chiavelli był sceptyczny wobec poglądów, wedle których człowiek uczy

się i wyciąga odpowiednie wnioski ze swego postępowania. Współcze-

sna mania resocjalizowania wszystkich i wszystkiego z pewnością byłaby

mu obca; za słuszny ten sąd należą się Florentczykowi pochwały. Warto

dodać, że sceptycyzm Machiavellego antycypował pogląd Hobbesa oraz

jego teorię ludzkiej natur y, z której to fi lozof ten wy ciągnął poważne
i inter

esujące konsekwencje.

Krytyka chrześcijaństwa Niccolò Machiavellego bądź co bądź takż e

nie była pusta. Te z kolei uwagi zapowiedziały krytyki żyjącego czterysta

lat później Fryderyka Nietzschego, który równie ostro wypominał chrze-

ścijaństwu dekadencki nastrój. Tęsknota autora Rozważań… za czasami

rzymskiego męstwa i pogańskiej witalności kryje w sobie ziarno prawdy.

Chrześcijaństwo osłabiło, z pewnością zaś z niewieściło europejski oby-

czaj, tłamsząc „kult życia” pogan. Wskazując na to, Machiavelli potwier-

dził swą bystrość i umiejętność obserwacji.

Sprawa kolejna to przełomowe zastosowanie „empirycznej metody”

do opisania politycznych zjawisk. Słusznie powiada się tu o przełomie,

gdyż praca Machiavellego istotnie była rewolucyjna. Rewolucje mają zaś
to

do siebie, bez względu na nasz osobisty do nich stosunek, że zaznacza-

ją na osi historii najbardziej widoczne punkty, stając się linią demarkacyj-

ną, rozdzielającą epoki. Być może „Książę” sprawił, że polityka naszych

czasów jest machiaweliczna, choć nie sądzę. Być może traktat ten czyścił

sumienie władców, którzy zbrodnie swe dzięki lekturze humanisty łatwo

mogli usprawiedliwiać „dziejową koniecznością”. Jednakże nie rozpatru-

jąc konsekwencje dzieła, należy uznać je za wielkie oraz pr zełomowe,

gdyż bezsprzecznie rozpoczęło ono nową kartę fi lozofi i polityki, która

głosi, by „ludzkie sprawy po ludzku trakto wać”, dostrzega, że zła pra-

gnąc, nieraz czynimy dobro, a dobra chcąc, nierzadko czynimy zło, i od-

krywa, jak często etyka nie idzie w parze z polityką.

Na końcu zaś ostatnia r zecz, najważniejsza. Dzięki niej bo wiem

traktat Machiavellego stał się dziełem ponadczaso wym, uniwersalnym
i

odpowiadającym każdemu czasowi. Nieśmiertelną sławę zapewnił so-

bie Książę tym, iż mówi on o władzy nie na podstawie konkretnej wizji

człowieka. Natura ludzka jest stała, dlatego też obserwacje Machiavellego

IOTR

OJTYCZKA

zawsze pozostaną celne. „Zmieniły się r ealia polityki, – pisz e Krzysztof

Tur – ale to, co Machiavelli mówi o jej zasadach, wcale się nie zestarzało
i

zapewne nigdy nie z estarzeje. »Wyprzedził on nowoczesnych teorety-

ków politycznych o trzysta lat«. Zapewne dzięki temu, iż racjonalnie wy-

wodził politykę nie z doktryn i »idei«, lecz z niezmiennych cech ludzkiej

psychiki, które są istotnym czynnikiem spraw czym dążenia do władzy,

panowania nad innymi, do bogactwa, pr zywileju i bezkarności w dzia-

łaniu”

. To niewątpliwe osiągnięcie, które stawia traktat Machiavellego

wśród największych dzieł świata.

K. Tur, Wstęp, [w:] N. Machiavelli, Myśli cynicznych, Białystok 1993, s. 7.

Document Outline