© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Spis treści:

II.

Prawa autorskie i prawa pokrewne w polskim prawie

Zakres prawa autorskiego

Autorskie prawa osobiste

Ochrona autorskich praw osobistych

Autorskie prawa majątkowe

Przeniesienie majątkowych praw autorskich

Ochrona autorskich praw majątkowych

Ograniczenie ochrony majątkowego prawa autorskiego

Prawa pokrewne

Ochrona praw pokrewnych

Bibliografia

Netografia

Słowa

kluczowe:

przedmiot-podmiot,

dzieło-utwór,

indywidualny

charakter,

uzewnętrznienie, prawa osobiste-majątkowe-pokrewne, nadzór autorski, zawinione-

niezawinione naruszenie, obrót-nabywca, pierwokup, ograniczenie praw twórcy,

wyczerpanie prawa, artystyczne wykonanie, wideogram-fonogram, okresy ochronne.

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

II.

Prawa autorskie i prawa pokrewne w polskim prawie

Zakres prawa autorskiego

Najistotniejszym elementem kaŜdej regulacji prawnej, w tym równieŜ omawianej ustawy,

jest określenie zakresu (podmiotowego i przedmiotowego), jej obowiązywania oraz

wyjaśnienie terminów w niej uŜywanych. w tym przypadku najpierw wyjaśnienia wymaga

przedmiot prawa. Ustawa w art. 1.1. określa, Ŝe „Przedmiotem prawa autorskiego

jest kaŜdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony

w jakiejkolwiek postaci, niezaleŜnie od wartości, przeznaczenia i sposobu

wyraŜenia” dając tym samym definicje utworu, tj. pojęcia, którym posługuje się

w dalszej części.

Tak definiowany utwór musi spełniać określone warunki. Zdaniem ustawodawcy takie

warunki wypełniają dzieła: wyraŜone słowem, symbolami matematycznymi, znakami

graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy

komputerowe — do tych ostatnich nie stosuje się przepisów art. 16 pkt 3-5, art. 20,

art. 23, art. 231, art. 27, art. 28, art. 30, art. 331-335, art. 49 ust. 2, art. 56, art. 60

i art. 62., art. 77); plastyczne; fotograficzne; lutnicze; wzornictwa przemysłowego;

architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne; muzyczne i słowno-

muzyczne;

sceniczne,

sceniczno-muzyczne,

choreograficzne

i pantomimiczne;

audiowizualne (w tym filmowe).

Jest to jednak wyliczenie przykładowe, nie enumerycznie, co oznacza, Ŝe pojęcie utworu

nie zamyka się na podanych przykładach, lecz moŜe być rozszerzone na inne, w ustawie

niewymienione, byleby spełniało kryteria art. 1.1 ustawy. JeŜeli byłyby wątpliwości, co do

uznania dzieła chronionego prawem autorskim za utwór definiowany w ustawie to

rozstrzygnięć dokona sąd.

Np. Sąd NajwyŜszy uznał za przedmiot prawa autorskiego m.in.: kolekcję afiszy lub

ogłoszeń, katalogi, rozkłady kolejowe, ksiąŜki kucharskie, wzory i formularze, informator

o porcie, instrukcję obsługiwania maszyny itp.

(wg Barta, Markiewicz, 2006: 19)

Określając zakres prawa autorskiego i praw pokrewnych ustawodawca uznał, Ŝe prawem

tym powinny być chronione utwory, które zostały opublikowane po raz pierwszy na

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo równocześnie na tym terytorium i za granicą,

lub które zostały opublikowane po raz pierwszy w języku polskim, lub które są chronione

na podstawie umów międzynarodowych, w zakresie, w jakim ich ochrona wynika z tych

umów (art. 5.2–4).

Ustawodawca dał duŜą swobodę interpretacyjną uznania czegoś za utwór, aczkolwiek nie

oznacza to całkowitej dowolności. MoŜe to być dzieło skończone, ale niekoniecznie. MoŜe

to być np. fragment utworu (niekoniecznie skończonego), charakteryzujący się pewną

zamkniętą sekwencją i noszący znamiona indywidualizmu. Dzieło, jeŜeli ma być

chronione prawem autorskim, musi spełniać jeszcze pewien dodatkowy warunek,

a mianowicie: mieć indywidualny charakter. Ustawodawca nie określa, co rozumie przez

„indywidualny charakter”, uznając, Ŝe określeniem tego terminu winna zająć się

praktyka. Nie chciał tego zrobić najprawdopodobniej dlatego, iŜ róŜnorodność utworów

moŜe być tak wielka, Ŝe aŜ niemoŜliwa do zdefiniowania w ustawie.

Według R. Golata (2005: 30) przez „indywidualny charakter” naleŜy rozumieć osobiste

piętno, jakie nadaje utworowi twórca, a ponadto utwór powinien cechować się

„niepowtarzalnością”.

Natomiast zdaniem autora niniejszego b-wykładu o indywidualnym charakterze

utworu moŜna mówić wówczas, gdy w nim (utworze) istnieje zauwaŜalny wkład

intelektualny charakteryzujący się odtworzeniem koncepcji twórcy. W tym ujęciu

wkład intelektualny, to nic innego jak nadanie jakiejś idei autora (czyli „zmaterializowanie

w utworze”) zmaterializowanej postaci, która wskazuje na odrębność czy oryginalność

zrealizowanego pomysłu. Tylko dokładne przeanalizowanie badanego utworu moŜe dać

odpowiedź na pytanie, czy utwór ma „indywidualny charakter” i czy brak jest w nim

zapoŜyczeń wykluczających ową indywidualność. Jakby nie rozumieć i interpretować tego

pojęcia i tak ostatecznego rozstrzygnięcia, w sprawach spornych, dokona sąd.

Sama idea (pomysł?), procedury czy odkrycia, metody i zasady działania oraz koncepcje

matematyczne nie są objęte ochroną. RównieŜ nie stanowią przedmiotu prawa

autorskiego:

−

akty normatywne lub ich urzędowe projekty;

−

urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole;

−

opublikowane opisy patentowe lub ochronne;

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

−

proste informacje prasowe. (art. 4)

Ustawa nie wprowadza ograniczenia podmiotowego, tj. co do osoby, którą moŜna uznać

za twórcę utworu. MoŜe nią być kaŜda osoba fizyczna, która nie musi na dodatek spełnić

jakichkolwiek wymogów formalnych, aby jej dzieło było chronione ustawą o prawach

autorskich. Oznacza to, Ŝe swojego dzieła nie musi zgłaszać w jakiejkolwiek instytucji ani

teŜ uzyskiwać jakichkolwiek zaświadczeń. Do tworzenia dzieła nie są równieŜ potrzebne

jakieś kwalifikacje wynikające z prawa. Oznacza to równieŜ, Ŝe twórcą utworu

chronionego prawem moŜe być niewykształcony, niepełnoletni czy ubezwłasnowolniony

człowiek, bez względu na wiek czy pochodzenie społeczne lub preferencje religijne itp.

Osoba np. pisząca poezję czy prozę, domorosły malarz bez wykształcenia plastycznego

lub teŜ osoba, malująca obrazy odbiegające od kanonów malarstwa (tzw. prymitywista),

tworząc utwór, pomimo tego, iŜ nie zastanawia się nad ochroną dzieła, to jednak

automatycznie z mocy prawa ją ma.

Podobną jak twórca ochronę otrzymuje z mocy prawa współtwórca utworu. Wówczas

posiadają oni wspólne prawo do dzieła. w takiej sytuacji kaŜdy ze współtwórców moŜe

wykonywać prawo autorskie do swojej części utworu mającej samodzielne znaczenie, ale

do wykonywania prawa autorskiego do całości utworu potrzebna jest zgoda wszystkich

współtwórców.

Domniemywa się, Ŝe twórcą (lub współtwórcą) jest osoba, której nazwisko w tym

charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu, lub której autorstwo podano do

publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem

utworu.

Utwór nie musi być ukończony, ale niezbędnym warunkiem zapewnienia ochrony jest

jakieś jego uzewnętrznienie (art. 1.2 „Utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od

chwili ustalenia, chociaŜby miał postać nieukończoną”). Musi być on w jakiś sposób

ukazany, Ŝe powstał. Pozostawienie utworu jako pomysłu „w głowie” twórcy nie rodzi

Ŝadnego prawa do ochrony. Prawa autorskie powstają więc w momencie tzw. „ustalenia

dzieła” (art. 1.3). Ustalenie dzieła to stworzenie moŜliwości dowiedzenia się o nim przez

inne, niŜ twórca osoby. MoŜe się to odbyć równieŜ w formie jakiejkolwiek prezentacji

utworu.

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Ustawa określa teŜ podmiotowy, jeśli chodzi o obywatelstwo twórcy, zakres

obowiązywania. Ogranicza go do: obywateli polskich, obywateli państwa członkowskiego

Unii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym

Handlu (EFTA) — stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym (art. 5.1, 5.1 ze

zn.1).

W tym miejscu naleŜy dokonać pewnego rozróŜnienia, które ma istotne znaczenie przy

stosowaniu praw wynikających z ustawy. Zakresem praw autorskich objęte są: autorskie

prawa osobiste i autorskie prawa majątkowe.

Autorskie prawa osobiste

Autorskie prawa osobiste zawierają w sobie prawo do: autorstwa utworu;

oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania

go anonimowo; nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego

wykorzystania; decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;

nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Dotyczą one zawsze i wyłącznie twórcy. Nikt oprócz twórcy nie ma do nich prawa. Ich

czas trwania jest nieograniczony, co oznacza, Ŝe nawet po śmierci naleŜą one do twórcy.

Twórca moŜe na wypadek śmierci określić, kto ma go reprezentować w zakresie praw

autorskich. JeŜeli twórca nie wyraził swojej woli to małŜonek, a w jego braku kolejno:

zstępni, rodzice, rodzeństwo. Zstępni rodzeństwa są teŜ uprawnieni do wykonywania

autorskich praw osobistych zmarłego twórcy (zob. art. 78).

Prawo do autorstwa utworu to jedno z autorskich praw osobistych. Powstaje ono

w momencie jego uzewnętrznienia w jakikolwiek sposób. Jest to ochrona przed

twierdzeniem kogokolwiek, Ŝe jest autorem określonego utworu. JeŜeli ktoś

nieuprawniony twierdzi, Ŝe jest twórcą utworu to dokonuje pewnego rodzaju kradzieŜy

prawa do autorstwa, określanego często słowem plagiat.

Plagiat to inaczej kradzieŜ, dokonana w jakiejkolwiek formie, cudzego utworu

lub jego części i przedstawienie go pod własnym nazwiskiem.

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Z prawem do autorstwa wiąŜe się inne prawo osobiste tj. prawo do oznaczenia utworu

swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo teŜ udostępnienie go anonimowo.

Autor ma prawo do pokazania, Ŝe to właśnie on stworzył utwór natomiast nieznaczący

jest sposób tego pokazania, czyli oznaczenie. Oznacza to, Ŝe zawsze autorskie prawa

osobiste będą chronione bez względu na to, czy utwór był w jakikolwiek sposób

podpisany, czy teŜ jest on anonimowy.

Prawo do autorstwa oraz do jego oznaczania chroni twórczość autora, jego dorobek

zawodowy oraz umoŜliwia uzyskanie odpowiedniego, poprzez identyfikację dzieł

(utworów), statusu społecznego. Wszystko to powoduje, Ŝe ochrona tego prawa ma

istotne znaczenie indywidualne i społeczne.

Z prawa do nienaruszalności treści i formy utworu wynika zakaz dokonywania

jakichkolwiek zmian w dziele bez zgody jego autora. Twórca dzieła, materializując

opracowaną koncepcję, uznaje, Ŝe określona jego forma jest najlepsza, najbardziej

oryginalna i właściwa dla jego (twórcy) osobowości. Tak więc jakakolwiek zmiana dzieła

moŜe być uznana przez twórcę za zmniejszenie artystycznej wartości, a przez to

i przyniesienie uszczerbku w ocenie dzieła. Dokonanie zmian jest oczywiście moŜliwe, ale

tylko wówczas, gdy twórca zmiany takie zaakceptuje, uznając, Ŝe opinia o jego

twórczości nie zostanie owymi zmianami nadszarpnięta lub teŜ, jak to bywa często,

akceptuje zmiany na skutek odpowiedniej gratyfikacji.

Jest jednak pewien wyjątek od tej zasady. a mianowicie dotyczy on następcy prawnego,

nabywcy autorskich praw majątkowych, który bez zgody twórcy moŜe dopuścić zmiany,

jeŜeli są one spowodowane oczywistą koniecznością, a twórca nie miałby słusznej

podstawy im się sprzeciwić. Dotyczy to równieŜ utworów, których czas ochrony

autorskich praw majątkowych upłynął (art. 49.2). Jest to „krzyŜowanie się osobistego

prawa poszanowania integralności dzieła oraz majątkowego prawa decydowania o

korzystaniu i rozpowszechnianiu dzieła zaleŜnego” (Barta, Markiewicz 2006: 45).

Istotne trudności powstają, przy interpretacji tego prawa, w przypadku róŜnego rodzaju

zmian wynikających z inscenizacji, wykorzystania dzieła do scenariuszy filmowych itp.

przeróbek. Bywa bowiem i tak, Ŝe twórca, aczkolwiek zgodził się na pewnego rodzaju

zmiany czy dostosowanie utworu do potrzeb ekranizacji, po zobaczeniu efektu

końcowego jest zawiedziony i raczej nie chce uchodzić za jego twórcę. Powstało, w takim

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

przypadku, pewne nowe dzieło, oparte na pierwotnym utworze, ale odbiegające od

oryginalnego w taki sposób, Ŝe autor oryginału nie chce, aby było z nim identyfikowane.

Nowe dzieło jednak powstało, poniesiono koszty, które nie powinny zostać utracone.

Rozwiązaniem w takiej sytuacji jest ugoda, z której wynika albo współautorstwo nowego

dzieła albo teŜ stwierdzenie przed jego rozpowszechnieniem, iŜ jest to nowe dzieło

stworzone na „motywach” utworu, o podanym tytule i ze wskazaniem innego autora tego

nowego dzieła.

Prawo do rzetelnego wykorzystania utworu, to kolejne prawo wynikające z autorskich

praw osobistych. Rzetelne wykorzystania utworu to m.in. ukazywanie jego lub

dokonywanie dozwolonych zmian bez przekłamań, tj. w taki sposób, który uniemoŜliwi

wprowadzenie kogokolwiek w błąd, co do zamiaru twórcy. Z tego wynika, Ŝe nie moŜe

być ono ani zniekształcone ani uŜyte w sposób odbiegający od intencji, która była

podstawą jego tworzenia, ani wykorzystane do celów niezgodnych z moralnością twórcy.

Prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności równieŜ

wynika z autorskich praw osobistych. Twórca, po ukończeniu, utworu i jego podpisaniu

(lub teŜ nie podpisaniu) moŜe rozwaŜać moŜliwość udostępnieniu utworu publiczności. O

publicznym udostępnieniu moŜna mówić dopiero wówczas, gdy utwór staje się moŜliwy

do zobaczenia przez bliŜej nieokreśloną grupę ludzi. To znaczy kaŜdy, nawet w sposób

przypadkowy (czyli niezamierzony), ale takŜe po celowym zajęciu lub wykupieniu

miejsca, staje się świadkiem prezentacji utworu.

W rozumieniu ustawy: utworem opublikowanym jest utwór, który za zezwoleniem twórcy

został zwielokrotniony i którego egzemplarze zostały udostępnione publicznie (art. 6.1).

O publicznym udostępnieniu, biorąc pod uwagę poprzednie stwierdzenia, moŜna mówić

w sytuacji udostępnienia utworu w Internecie.

Prezentacja utworu w miejscu dostępnym jedynie dla ściśle określonej grupy osób, nie

jest publicznym udostępnieniem utworu. Nie daje to jednak prawa innym osobom do

niepublicznego rozpowszechniania dzieła. Oznacza tylko tyle, Ŝe twórca, w kaŜdym czasie,

od stworzenia utworu, moŜe uznać, iŜ nadaje się ono do publicznego rozpowszechnienia.

Ma on do tego prawo pierwszeństwa. Potem, po skorzystaniu z takiego prawa

pierwszeństwa, jest moŜliwe dalsze upublicznianie, w róŜny sposób, dzieła przez innych,

oczywiście bez naruszenia jego (twórcy) innych praw osobistych oraz autorskich praw

majątkowych.

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Ostatnim z tej grupy autorskich praw jest moŜliwość sprawowania nadzoru nad

sposobem korzystania z utworu. Nadzór nad sposobem korzystania z dzieła przez

twórcę moŜe być realizowany jedynie w przypadku posiadania przez niego wiedzy o

wykorzystaniu jego dzieła (taką wiedzę ma twórca w przypadku przeniesienia

majątkowych praw autorskich lub w przypadku udzielenia licencji) oraz o udostępnianiu,

przez

uprawnionych

korzystania

z dzieła,

efektów

dopuszczalnych

zmian

i wykorzystań. Aby posiadanie takiej wiedzy było realne ustawodawca nałoŜył na

korzystającego

z utworu

obowiązek

umoŜliwienia

twórcy

i to

jeszcze

przed

rozpowszechnieniem utworu, przeprowadzenie nadzoru autorskiego.

JeŜeli wniesione przez twórcę, w związku z nadzorem, zmiany w utworze są niezbędne

i wynikają z okoliczności od twórcy niezaleŜnych, koszty ich wprowadzenia obciąŜają

nabywcę autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcę. Gdyby twórca nie

przeprowadził nadzoru autorskiego w odpowiednim terminie, uwaŜa się, Ŝe wyraził zgodę

na rozpowszechnianie utworu.

Za wykonanie nadzoru autorskiego nie przysługuje twórcy dodatkowe wynagrodzenie. Ale

taka moŜliwość (dodatkowe wynagrodzenie) moŜe zostać stworzona na podstawie

podpisanej umowy lub wynikać z istniejącego odrębnego przepisu prawnego (np. moŜe

przysługiwać twórcy utworu plastycznego prawo do sprawowania odpłatnego nadzoru

autorskiego).

Sprawowanie nadzoru autorskiego nad utworami architektonicznymi i architektoniczno-

urbanistycznymi regulują odrębne przepisy:

−

art. 60.1-5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych;

−

art. 12 ust. 1 i 7; art. 18 ust. 3 prawa budowlanego (ustawa z dn. 7 lipca 1994 r.

Dziennik Ustaw z 2003 r. nr 207 poz. 2016);

−

rozporządzenie ministra infrastruktury z dn. 18 maja 2005 r. w sprawie

samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie (Dz.U. nr 96 poz. 817).

Trzeba tylko pamiętać, Ŝe nabycie od twórcy egzemplarza projektu architektonicznego

lub architektoniczno-urbanistycznego obejmuje prawo zastosowania go tylko do jednej

budowy. Oczywiście ta zasada moŜe być zmieniona zindywidualizowaną umową.

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Inwestor moŜe zobowiązać projektanta do sprawowania nadzoru autorskiego. Tak więc

nadzór ten moŜe być realizowany w ramach określonych umowami autorskimi pomiędzy

klientami a architektami, którzy zrealizowali określone projekty. Zakres sprawowania

nadzoru autorskiego jest ustalony umową cywilno-prawną (wzór takiej umowy jest

dostępny w Krajowej Izbie Architektów).

W ramach nadzoru tylko architekt, który projektował obiekt architektoniczny ma prawo,

na Ŝądanie klienta (inwestora), dokonywać stosownych do potrzeb klienta zmian. Zmiany

bez jego zgody lub wiedzy skutkują zarzutem naruszenia prawa autorskiego.

JeŜeli uprawniona osoba, ale nie twórca, posiada oryginał utworu jest ona obowiązana

udostępnić go twórcy w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne do wykonywania prawa

autorskiego.

Oryginalnymi egzemplarzami utworu w rozumieniu art. 19 ust. 3 są: egzemplarze

wykonane osobiście przez twórcę; kopie uznane za oryginalne egzemplarze utworu, jeŜeli

zostały wykonane osobiście, w ograniczonej ilości, przez twórcę lub pod jego nadzorem,

ponumerowane, podpisane lub w inny sposób przez niego oznaczone.

Z prawa autorskiego wynika moŜliwość skontrolowania, czy oryginał utworu jest

faktycznie takim jego egzemplarzem, który został stworzony przez twórcę. Czyli, Ŝe

twórca utworu, pomimo tego, Ŝe stracił prawo do oryginalnego egzemplarza, ma prawo

do skontrolowania, czy istotnie dany egzemplarz zawiera utwór stworzony przez niego,

a tym samym, czy upubliczniany jest on w formie niezmienionej. Nabywca oryginału

moŜe jednak domagać się od twórcy odpowiedniego zabezpieczenia oraz wynagrodzenia

za korzystanie (art. 52.3).

Ochrona autorskich praw osobistych

Ochronę autorskich praw osobistych umieściła ustawa o prawie autorskim i prawach

pokrewnych w rozdziale ósmym. Przekroczenie przepisów dotyczących naruszenia praw

osobistych moŜna dokonać w sposób niezawiniony i zawiniony.

O niezawinionym naruszeniu prawa autorskiego traktuje art. 78.1., który przewiduje,

Ŝe twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagroŜone cudzym działaniem, moŜe

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Ŝądać zaniechania tego działania. w razie dokonanego naruszenia moŜe takŜe Ŝądać,

aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do

usunięcia jego skutków, w szczególności, aby złoŜyła publiczne oświadczenie o

odpowiedniej treści i formie. Natomiast w przypadku naruszenia zawinionego sąd moŜe

przyznać twórcy odpowiednią sumę pienięŜną tytułem zadośćuczynienia za doznaną

krzywdę lub na Ŝądanie twórcy zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę

pienięŜną na wskazany przez twórcę cel społeczny.

Jest jednak pewne ograniczenie w ochronie praw osobistych. Ograniczenie dotyczy

twórców programów komputerowych. Ochrona ta nie obejmuje prawa decydowania o

pierwszym publicznym udostępnieniu utworu, prawa do zachowania jego integralności

i prawa nadzoru nad sposobem korzystania (zob. art. 77 ustawy o prawie autorskim

i prawach pokrewnych).

Jak wcześniej wspomniano, osobiste prawa autorskie nie wygasają po śmierci

twórcy. Są one nadal chronione, a do twórcy (przed jego śmiercią) naleŜy określenie

osoby, która moŜe ze stosownym powództwem wystąpić. Gdyby twórca nie określił takiej

osoby, to wówczas prawa powoda będą posiadali z mocy prawa: małŜonek, zstępni,

rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa. Gdyby tak określone osoby z takim

powództwem nie wystąpiły lub ich nie było, uprawnienie w tym zakresie będzie posiadało

stowarzyszenie twórców właściwe ze względu na rodzaj twórczości lub organizacja

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, która zarządzała

prawami autorskimi zmarłego twórcy.

NiezaleŜnie od ochrony przewidzianej w ustawie o prawie autorskim i…, osobistym

prawom autorskim pewną ochronę przyznaje równieŜ kodeks cywilny (ustawa z dnia 23

kwietnia 1964 r. kodeks cywilny Dz. U. z dnia 18 maja 1964 r. ostatnia zmiana

2007.12.31; Dz.U.06.164.1166). Na mocy art. 439 kc

Art. 439 kc: Ten, komu wskutek zachowania się innej osoby, w szczególności wskutek

braku naleŜytego nadzoru nad ruchem kierowanego przez nią przedsiębiorstwa lub

zakładu albo nad stanem posiadanego przez nią budynku lub innego urządzenia, zagraŜa

bezpośrednio szkoda, moŜe Ŝądać, aŜeby osoba ta przedsięwzięła środki niezbędne do

odwrócenia groŜącego niebezpieczeństwa, a w razie potrzeby takŜe, by dała odpowiednie

zabezpieczenie.

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

moŜna domagać się, aby osoba, która moŜe narazić twórcę na bezpośrednią szkodę,

podjęła działania zmierzające do zaniechania albo nawet dała niezbędne zabezpieczenie

jako gwarancję, Ŝe naraŜenie takie nie nastąpi. Natomiast na podstawie art. 24 § 1-

§ 3. kc osoba, której dobro osobiste zostaje zagroŜone cudzym, bezprawnym działaniem,

moŜe Ŝądać zaniechania tego działania.

W razie dokonanego naruszenia moŜna takŜe Ŝądać, wykonania czynności potrzebnych do

usunięcia skutków tego naruszenia. MoŜe to zrobić w róŜnej formie. Kodeks cywilny

wymienia jako jedną z nich: złoŜenie oświadczenia o odpowiedniej treści i w odpowiedniej

formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie moŜe on (twórca) równieŜ Ŝądać

zadośćuczynienia pienięŜnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pienięŜnej na wskazany cel

społeczny.

JeŜeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa,

poszkodowany moŜe Ŝądać jej naprawienia na zasadach ogólnych. Regulacje

przewidziane w kc moŜna stosować niezaleŜnie od przepisów przewidzianych gdzie

indziej, w szczególności w prawie autorskim oraz w prawie wynalazczym (zob. ustawa

prawo własności przemysłowej). Ponadto art. 23 kc uzupełnia, Ŝe dobra osobiste

człowieka

w tym

równieŜ

twórczość

naukowa,

artystyczna,

wynalazcza

i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezaleŜnie od ochrony

przewidzianej w innych przepisach.

Art. 23 kc: Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć,

swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji,

nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska,

pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezaleŜnie od ochrony przewidzianej w innych

przepisach.

Ustawa o prawie autorskim... wprowadziła ochronę autorskich praw osobistych w postaci

norm karnych, mających za zadanie nie tylko oddziaływanie prewencyjne, ale równieŜ

i stosowanie kar za ich (osobistych praw autorskich) łamanie. Np. art. 115. 1.-3.

przewiduje odpowiedzialność za przywłaszczenie sobie autorstwa oraz za wprowadzenie

w błąd, co do autorstwa cudzego utworu albo artystycznego wykonania. Karane jest

równieŜ rozpowszechnianie bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy cudzego

utworu w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania czy artystycznego wykonania.

Ponadto karze podlega kaŜdy, kto publicznie zniekształca utwór, artystyczne wykonanie,

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

fonogram, wideogram lub nadanie (podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo

pozbawienia wolności do lat 3).

Naruszenie osobistych praw autorskich w celu uzyskania korzyści materialnej w inny

sposób niŜ określono to powyŜej podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo

pozbawienia wolności do roku. Karane jest równieŜ uniemoŜliwienie lub utrudnienie

wykonywanie prawa do kontroli korzystania z utworu, artystycznego wykonania,

fonogramu lub wideogramu (art. 119 ustawy o prawie autorskim… — podlega grzywnie,

karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku).

Autorskie prawa majątkowe

Autorskie prawa majątkowe zostały określone w rozdziale trzecim (oddział drugi)

omawianej ustawy o prawie autorskim...

Zgodnie z art. 17. twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu

i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za

korzystanie z utworu.

Twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu, czyli do odnoszenia

z niego korzyści w postaci wynagrodzenia lub innej. Korzyść z utworu moŜna uzyskać

sprzedając go, wynajmując, wystawiając publicznie czy zwielokrotniając, przy

zastosowaniu róŜnych technik itp. Korzyść moŜna osiągnąć równieŜ w postaci

niematerialnej (np. moŜe być to sława, chwała, szczególny szacunek, udogodnienia

niematerialne).

Pola eksploatacji utworu to sposób, w jaki moŜna utwór wykorzystać. Ustawa niektóre

z nich wymienia w art. 50. i tak:

−

W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu — wytwarzanie określoną

techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu

magnetycznego oraz techniką cyfrową.

−

W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór

utrwalono — wprowadzanie do obrotu, uŜyczenie lub najem oryginału albo

egzemplarzy.

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Uwaga: wprowadzeniem utworu do obrotu jest publiczne udostępnienie jego

oryginału albo egzemplarzy drogą przeniesienia ich własności dokonanego przez

uprawnionego lub za jego zgodą.

−

W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niŜ określony w pkt 2

— publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie

i reemitowanie, a takŜe publiczne udostępnianie utworu w taki sposób, aby kaŜdy

mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.

Uwaga: Rozpowszechnionym utworem jest utwór, który za zezwoleniem twórcy

został w jakikolwiek sposób udostępniony publicznie. Reemitowaniem utworu jest

jego rozpowszechnianie przez inny podmiot niŜ pierwotnie nadający, drogą

przejmowania w całości i bez zmian programu organizacji radiowej lub

telewizyjnej oraz równoczesnego i integralnego przekazywania tego programu do

powszechnego odbioru.

Ale to nie są wszystkie „pola eksploatacji”. Chodzi tu nie tylko o moŜliwości, które są

obecnie znane, ale i takie, które, jeszcze nie są znane, a moŜe je stworzyć postęp

techniczny.

Z autorskich praw majątkowych wynikają materialne uprawnienia przysługujące twórcy

utworu. MoŜna te uprawnienia traktować jako przychody (wynagrodzenie) za korzystanie

z utworu. Twórca mając prawo do rozporządzania utworem ma prawo do wynagrodzenia

z róŜnego rodzaju tytułów.

Korzyści mogą dotyczyć: zawarcia umowy sprzedaŜy (cena sprzedaŜy) oryginału, jak

równieŜ z tytułu dokonywanej przez osoby uprawnione, odsprzedaŜy (wynagrodzenie)

sprzedanego juŜ oryginału.

OdsprzedaŜą w rozumieniu art. 19 ust. 1 i art. 19 ze zm. 1 jest kaŜda sprzedaŜ

następująca po pierwszym rozporządzeniu egzemplarzem przez twórcę.

NiezaleŜnie od powyŜszych moŜliwości uzyskania kapitałowego usatysfakcjonowania

twórcom przysługuje prawo do otrzymywania odpowiednich kwot, przewidzianych ustawą

z tytułu:

−

produkcji lub importu magnetofonów, magnetowidów i innych podobnych

urządzeń; kserokopiarek, skanerów i innych podobnych urządzeń reprograficznych

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

umoŜliwiających

pozyskiwanie

kopii

całości

lub

części

egzemplarza

opublikowanego utworu; czystych nośników słuŜących do utrwalania, w zakresie

własnego uŜytku osobistego, utworów.

−

zwielokrotniania utworów dla własnego uŜytku osobistego osób trzecich, za

pomocą

urządzeń

reprograficznych,

w ramach

prowadzonej

działalności

gospodarczej.

Procedura korzystania z wpływów otrzymywanych od producentów, importerów czy teŜ

od posiadaczy urządzeń reprodukcyjnych wykonujących usługi na rzecz osób trzecich

została określona w art.:20 i art. 20(1). Są teŜ tam ustalone procentowe wielkości

wpływów oraz procentowe wskaźniki rozdziału wpływających kwot do stowarzyszeń

reprezentujących twórców (tzw. organizacje zbiorowego zarządzania); artystów

wykonawców; producentów fonogramów, jak i wydawców.

NiezaleŜnie od tych wpływów wymienionych powyŜej właściciele autorskich praw

majątkowych otrzymują gratyfikacje, za pośrednictwem (lub bez pośrednictwa, jeŜeli

podpisali odrębne umowy) stowarzyszeń ich reprezentujących z tytułu:

−−−−

Nadawania opublikowanych drobnych utworów muzycznych, słownych i słowno-

muzycznych przez organizacje radiowe i telewizyjne;

−−−−

Reemitowania przez operatorów sieci kablowych w sieciach kablowych utworów

nadawanych w programach organizacji radiowych i telewizyjnych wyłącznie na

podstawie umowy zawartej z właściwą organizacją zbiorowego zarządzania

prawami autorskimi (art. 21.1 i 21 ze zn.1.1).

−−−−

Publicznego udostępniania utworów w taki sposób, aby kaŜdy mógł mieć do nich

dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym (w tym przypadku równieŜ

potrzebna jest reprezentacja stowarzyszenia), jeŜeli się to łączy z osiąganiem

korzyści majątkowych.

Uwaga: z tym przepisem łączy się m.in. obowiązek opłat, za wykorzystanie

programów radiowych (np. muzyki) w sklepach, zakładach fryzjerskich i innych

zakładach usługowych czy handlowych.

Z rozporządzaniem utworem wiąŜe się moŜliwość dowolnego nim dysponowania.

Twórca moŜe go np.: cytować, zamieszczać w róŜnych publikatorach (utworem

opublikowanym jest utwór, który za zezwoleniem twórcy został zwielokrotniony i którego

egzemplarze zostały udostępnione publicznie) lub prywatnie go udostępniać (np. uŜyczać

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

— uŜyczeniem egzemplarzy utworu jest ich przekazanie do ograniczonego czasowo

korzystania, niemające na celu bezpośredniego lub pośredniego uzyskania korzyści

majątkowej) określonym przez siebie osobom, czy teŜ wprowadzić do obrotu itp. Twórca

moŜe decydować równieŜ, w jaki sposób i komu oraz za ile udostępni swój utwór. Tak

więc w zakresie „rozporządzania” leŜy i zarządzanie utworem.

Przeniesienie majątkowych praw autorskich

Ustawa bardzo szeroko traktuje zagadnienia przeniesienia majątkowych praw autorskich.

Prawa te mogą przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia lub na podstawie umowy,

albo teŜ na zasadzie nabycia ich poprzez przejęcie utworu przez pracodawcę lub teŜ

w odmienny sposób (np. przejęcie przez producenta praw do fonogramu czy

wideogramu). „Inne osoby” mogą dowolnie nimi rozporządzać, jeŜeli umowa tego nie

zabrania. Umowa o korzystanie z utworu, to licencja.

Umowa o przeniesienie majątkowych praw autorskich moŜe być kształtowana

dowolnie pod warunkiem, Ŝe nie będzie sprzeczna z prawem. Stronami umowy są twórca

i nabywca. KaŜda ze stron moŜe odstąpić od umowy lub ją wypowiedzieć. MoŜe teŜ Ŝądać

od drugiej strony zwrotu wszystkiego, co ta otrzymała z tytułu umowy. Gdyby ustawa tę

kwestię rozwiązywała — w określonych sytuacjach, inaczej niŜ chciałyby to zrobić strony

— oczywiście strony umowy musiałyby się dostosować do ustawowego rozwiązania (zob.

pierwszy e-wykład, normy imperatywne).

Umowa zobowiązująca do przeniesienia autorskich praw majątkowych przenosi na

nabywcę, z chwilą przyjęcia utworu, prawo do wyłącznego korzystania z utworu na

określonym w umowie polu eksploatacji. MoŜliwe jest inne ukształtowanie umowy w tym

zakresie (wyjątek: nabycie od twórcy egzemplarza projektu architektonicznego lub

architektoniczno-urbanistycznego obejmuje prawo zastosowania go tylko do jednej

budowy).

Ustawa w trosce o korzyści twórcy wprowadza pewne wymogi (i ograniczenia), jakim

powinna odpowiadać umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych. Przede

wszystkim umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga zachowania

formy pisemnej (pod rygorem niewaŜności).

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Ponadto twórca zachowuje wyłączne prawo, aczkolwiek moŜe być ono ograniczone

umową, zezwalania na wykonywanie zaleŜnego prawa autorskiego, mimo Ŝe w umowie

są postanowiono o przeniesieniu całości autorskich praw majątkowych.

ZaleŜne prawa są to prawa, które posiadają osoby nabywające, np. autorskie prawa

majątkowe. Nazwa bierze się stąd, Ŝe nabywcy mają prawa niesamodzielne; ich

wykonywanie jest uzaleŜnione od zezwolenia autora dzieła oryginalnego.

Treść umowy, oprócz podstawowych danych twórcy i nabywcy, wskazania utworu musi

wyraźnie określać pola eksploatacji. Nie jest dopuszczalne stwierdzenie, Ŝe umowa

dotyczy „wszystkich pól eksploatacji”. Nie moŜe ona równieŜ określać, nawet

uogólniająco, tych pól eksploatacji, które nie są znane w momencie zawierania umowy.

Gdyby takie zapisy się w niej znalazły, z mocy prawa staje się ona niewaŜna (art. 41.3).

Jeśli w umowie nie określono sposobu korzystania z utworu, powinien on być zgodny

z charakterem i przeznaczeniem utworu oraz przyjętymi zwyczajami.

Twórca moŜe w zbiorowej publikacji swych utworów umieścić utwory, o których

publikację zawarł odrębną umowę. Z tego tytułu nabywca lub licencjobiorca nie moŜe

dochodzić od twórcy Ŝadnych roszczeń nawet wtedy, gdy otrzymali od twórcy prawo

wyłączne. Jest ono w takim wypadku ograniczone, ale i jednocześnie chronione, gdyŜ

umowa o zbiorowe wydanie utworów raczej nie powinna obejmować prawa publikacji

poszczególnych utworów.

Ustawa dopuszcza jednak moŜliwość takiej publikacji poprzez

odpowiednie sformułowanie umowy (art. 62.2).

Umowa licencyjna, czyli umowa o korzystanie z utworu, musi być zawarta na piśmie

(pod rygorem niewaŜności). Ustawa wymienia dwa rodzaje umów licencyjnych: umowę

licencyjną wyłączną i umowę licencyjną niewyłączną.

Licencja wyłączna zastrzega, ze wszystkimi tego konsekwencjami (np. moŜliwość

dochodzenia roszczeń przez licencjobiorcę w przypadku naruszenia jego praw

wynikających z licencji), wyłączność korzystania z utworu w określony sposób.

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Licencja niewyłączna nie ogranicza udzielenia przez twórcę upowaŜnienia innym

osobom do korzystania z utworu na tym samym polu eksploatacji. Licencjobiorca, jeŜeli

tego nie zastrzeŜono w umowie, moŜe upowaŜnić inną osobę do korzystania z utworu

w zakresie uzyskanej licencji.

Licencja uprawnia do korzystania z utworu w okresie pięciu lat na terytorium państwa,

w którym licencjobiorca ma swoją siedzibę. MoŜna w umowie określić inny okres, jak

i zakres i miejsce korzystania z utworu. Licencję udzieloną na okres dłuŜszy niŜ pięć lat

uwaŜa się, po upływie tego terminu, za udzieloną na czas nieoznaczony. JeŜeli licencji

udzielono na czas nieoznaczony, twórca moŜe ją wypowiedzieć z zachowaniem terminów

umownych (tj. takich, jakie przewidziano w podpisanej umowie), a w ich braku na rok

naprzód, na koniec roku kalendarzowego. Umowa moŜe w tym zakresie postanawiać

inaczej. Po wyznaczonym ustawowo lub umownie terminie umowa licencyjna wygasa.

Nabycie autorskich praw majątkowych przez pracodawcę następuje w momencie

przejęcia utworu stworzonego przez pracownika, wykonującego swoje obowiązki

w ramach umowy o pracę. Owe przejęcie następuje w granicach wynikających z celu

umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Mając na uwadze poprzednie stwierdzenie,

pracodawca nabywa równieŜ prawo własności materiału, na którym utwór wykonano.

Prawa majątkowe do programu komputerowego stworzonego przez pracownika w wyniku

wykonywania obowiązków ze stosunku pracy przysługują równieŜ pracodawcy (o ile

umowa o pracę nie stanowi inaczej — art. 74.3).

Z umowy o pracę w zakresie nabycia autorskich praw majątkowych przez pracodawcę

moŜe wynikać obowiązek rozpowszechnienia przejętego utworu. JeŜeli pracodawca nie

wywiąŜe się z tego obowiązku w okresie dwóch lat od nabycia utworu, twórca moŜe

wyznaczyć pracodawcy na piśmie odpowiedni termin na rozpowszechnienie utworu. Po

jego bezskutecznym upływie prawa uzyskane przez pracodawcę wraz z własnością

przedmiotu, na którym utwór utrwalono, powracają do pracownika-twórcy.

W sytuacji, gdy pracodawcą jest instytut naukowy przysługuje mu pierwszeństwo

opublikowania utworu naukowego pracownika, który stworzył ten utwór w wyniku

wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Strony mogą jednak umówić się inaczej.

Twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia.

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Instytucja naukowa moŜe, bez odrębnego wynagrodzenia, korzystać z materiału

naukowego zawartego we wspomnianym utworze oraz udostępniać ten utwór osobom

trzecim, jeŜeli to wynika z uzgodnionego przeznaczenia utworu lub zostało postanowione

w umowie. Pierwszeństwo opublikowania wygasa, jeŜeli w ciągu sześciu miesięcy od

dostarczenia utworu nie zawarto z twórcą umowy o wydanie utworu albo, jeŜeli w okresie

dwóch lat od daty jego przyjęcia utwór nie został opublikowany (zob. art. 12 i 14).

Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyŜszym przysługuje pierwszeństwo

w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. JeŜeli uczelnia nie opublikowała pracy

dyplomowej w ciągu 6 miesięcy od jej obrony, student, który ją przygotował, moŜe ją

opublikować, gdy praca dyplomowa nie jest częścią utworu zbiorowego.

W pewnym sensie pracodawcą dla twórców utworu audiowizualnego jest producent.

Domniemywa się, Ŝe producent utworu audiowizualnego nabywa, na mocy umowy o

stworzeniu utworu albo umowy o wykorzystaniu juŜ istniejącego utworu, wyłączne prawa

majątkowe do eksploatacji tych utworów w ramach utworu audiowizualnego jako całości.

Przy twórcach pozostaje jednak prawo do wynagrodzenia.

Z umową o przeniesienie autorskich praw majątkowych lub udzieleniem licencji związane

jest wynagrodzenie (ustawa się teŜ posługuje określeniem „cena” zamiast

wynagrodzenie).

Wynagrodzenie jest ustalone umową, ale moŜe być i tak, Ŝe umowa przewiduje

przeniesienie tych praw nieodpłatnie. W sytuacji, gdyby wykorzystywano utwór na polu

eksploatacji nieprzewidzianym umową, twórcy przysługuje odrębne wynagrodzenie za

korzystanie z utworu na kaŜdym odrębnym polu eksploatacji. Umowa moŜe być

renegocjowana

w razie

raŜącej

dysproporcji

między

wynagrodzeniem

twórcy

a korzyściami nabywcy autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcy (art. 44).

JeŜeli z umowy wynika, Ŝe wynagrodzenie twórcy zaleŜy od wysokości wpływów

z korzystania z utworu, twórca ma prawo do otrzymania informacji i wglądu

w niezbędnym zakresie do dokumentacji mającej istotne znaczenie dla określenia

wysokości tego wynagrodzenia. Gdyby wynagrodzenie twórcy określono w umowie

procentowo od ceny sprzedaŜy egzemplarzy utworu, a cena ta ulega podwyŜszeniu,

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

twórcy naleŜy się umówiony procent od egzemplarzy sprzedanych po podwyŜszonej

cenie.

Wynagrodzenie naleŜy się współtwórcom programu audiowizualnego pomimo tego,

Ŝe całość majątkowych praw do utworu posiada producent.

Współtwórcami utworu audiowizualnego są osoby, które wniosły wkład twórczy w jego

powstanie, a w szczególności: reŜyser, operator obrazu, twórca adaptacji utworu literackiego,

twórca stworzonych dla utworu audiowizualnego utworów muzycznych lub słowno-muzycznych

oraz twórca scenariusza.

Współtwórcy utworu audiowizualnego oraz artyści wykonawcy są uprawnieni do:

−

wynagrodzenia proporcjonalnego do wpływów z tytułu wyświetlania utworu

audiowizualnego w kinach;

−

stosownego wynagrodzenia z tytułu najmu egzemplarzy utworów audiowizualnych

i ich publicznego odtwarzania;

−

stosownego wynagrodzenia z tytułu nadawania utworu w telewizji lub poprzez

inne środki publicznego udostępniania utworów;

−

stosownego wynagrodzenia z tytułu reprodukowania utworu audiowizualnego na

egzemplarzu przeznaczonym do własnego uŜytku osobistego.

Korzystający z utworu audiowizualnego wypłaca wynagrodzenie z powyŜszych tytułów za

pośrednictwem właściwej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub

prawami pokrewnymi.

Wynagrodzenie za korzystanie z polskiego utworu audiowizualnego za granicą lub

zagranicznego utworu audiowizualnego w Polsce moŜe być ustalone ryczałtowo.

Umowa moŜe zawierać inne postanowienia nieprzewidziane w ustawie, jednak nie mogą

być one z nią sprzeczne.

W ustawie przewidziano pewne zabezpieczenia dla innej niŜ twórca strony umowy tj. dla

zamawiającego (nabywcy). Postanowienia te zobowiązują m.in. twórcę do dostarczenia

(wykonania) utworu w wyznaczonym umową terminie, a jeŜeli termin nie został

określony to niezwłocznie po ukończeniu utworu. Zamawiający utwór, w przypadku nie

otrzymania

w wyznaczonym

terminie,

moŜe

wyznaczyć

następny

wszak

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

z zastrzeŜeniem, iŜ w przypadku jego nie dochowania, od umowy będzie miał prawo

odstąpić. Ponadto w przypadku stwierdzenia usterek w utworze, zamawiający moŜe

wyznaczyć twórcy termin do ich usunięcia, a w sytuacji ponownego jego nie dotrzymania

od umowy odstąpić lub Ŝądać obniŜenia umówionego wynagrodzenia.

Twórca moŜe się od zarzutu popełnienia usterek uwolnić, jeŜeli udowodni, iŜ usterki

powstały z powodu zaistnienie okoliczności, za które on nie odpowiada. Jednak

w przypadku nie dochowania terminu w usuwaniu usterek lub w przypadku ich

niezawinionego powstania twórca zachowuje prawo do 25% umówionego wynagrodzenia.

Roszczenia wynikające z tego rodzaju sytuacji (jak wyŜej) wygasają z chwilą przyjęcia

utworu, co będzie oznaczało, Ŝe utwór przyjęty spełnia oczekiwania zamawiającego.

w kaŜdym razie, zamawiający ma prawo po dostarczeniu utworu, w okresie ustalonym

umownie lub korzystając z art. 55 ustawy o prawie autorskim... w okresie kolejnych

sześciu miesięcy opowiedzieć się, czy utwór przyjmuje, czy nie przyjmuje oraz czy Ŝąda

określonych poprawek lub zmian. Po tym terminie uwaŜa się, Ŝe utwór został przyjęty

bez zastrzeŜeń.

Ustawa dopuszcza odstąpienie lub wypowiedzenia przez twórcę umowy ze względu na

swoje istotne interesy twórcze. Nie określa ona, jakie interesy twórcy naleŜy uznać za

„istotne”.

W takiej sytuacji przewiduje się dwie moŜliwości:

−−−−

Powstaje ustawowe prawo pierwokupu dla nabywcy lub licencjobiorcy, który

został naraŜony na odstąpienie lub wypowiedzenie umowy przez twórcę. Prawo

pierwokupu obowiązuje twórcę w przeciągu dwóch lat od daty odstąpienia lub

rozwiązania umowy ze względu na istotne interesu twórcy.

−−−−

Natomiast jeśli odstąpienie od umowy lub jej wypowiedzenie następuje po

przyjęciu utworu, skuteczność odstąpienia lub wypowiedzenia moŜe być przez

drugą stronę umowy uzaleŜniona od zabezpieczenia kosztów poniesionych przez

nią w związku z zawartą umową. Nie moŜna jednak Ŝądać zwrotu kosztów, gdy

zaniechanie rozpowszechniania jest następstwem okoliczności, za które twórca nie

ponosi

odpowiedzialności

(zasady

tej

nie

stosuje

się

utworów

architektonicznych i architektoniczno-urbanistycznych, podobnie przy art. 57).

Ponadto ustawa przewiduje jeszcze trzy interesujące sposoby zabezpieczenie autorskich

praw majątkowych, a mianowicie:

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

−

JeŜeli nabywca lub licencjobiorca, który zobowiązał się do rozpowszechniania

utworu (z czym oczywiście wiąŜe się wynagrodzenie dla twórcy; utworem

rozpowszechnionym jest utwór, który za zezwoleniem twórcy został w jakikolwiek

sposób

udostępniony

publicznie),

nie

przystąpi

rozpowszechniania

w umówionym terminie, twórca moŜe odstąpić od umowy lub ją wypowiedzieć.

MoŜe teŜ domagać się naprawienia szkody po bezskutecznym upływie

dodatkowego, nie krótszego niŜ sześć miesięcy, terminu. JeŜeli termin, dotyczący

rozpowszechniania utworu nie był ustalony umową, to twórcy przyznane jest

prawo do odstąpienia od umowy lub jej rozwiązania w ciągu dwóch lat od

przyjęcia utworu przez nabywcę lub licencjobiorcę.

−

Gdyby publiczne udostępnienie utworu nastąpiło w nieodpowiedniej formie albo ze

zmianami, którym twórca mógłby słusznie się sprzeciwić, moŜe on po

bezskutecznym wezwaniu do zaniechania naruszenia odstąpić od umowy lub ją

wypowiedzieć. Twórcy przysługuje w takim przypadku prawo do wynagrodzenia

określonego umową.

−

JeŜeli wskutek okoliczności, za które nabywca lub licencjobiorca ponosi

odpowiedzialność, utwór nie został udostępniony publiczności, twórca moŜe się

domagać, zamiast naprawienia poniesionej szkody, podwójnego wynagrodzenia

w stosunku do określonego w umowie o rozpowszechnienie utworu, chyba Ŝe

licencja jest niewyłączna. Wówczas takiego prawa twórca nie ma.

Uwaga: w przypadku licencji niewyłącznej licencjodawca ma prawo udzielania

dalszych licencji na danym polu eksploatacji. O licencji wyłącznej mówimy, gdy

umowa zastrzega wyłączność korzystania z utworu w określony sposób.

Ochrona autorskich praw majątkowych

Ochrona autorskich praw majątkowych przewiduje moŜliwość Ŝądania od osoby, która te

prawa naruszyła: zaniechania naruszania; usunięcia skutków naruszenia; naprawienia

wyrządzonej szkody (zob. art. 79–80). Odpowiedzialność sprawcy naruszenia wynika

z przepisów prawa cywilnego oraz z przepisów ustawy o prawie autorskim....

Prawo cywilne przewiduje odpowiedzialność osób za czyny niedozwolone. Jest oczywiste,

Ŝe kaŜdy, kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia

(art.415 kc). Jednak, w przypadku ochrony praw majątkowych, nie ma znaczenia wina

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

osoby naruszającej majątkowe prawo autorskie. To znaczy, Ŝe czynu tego moŜna

dokonać z winy umyślnej, nieumyślnej lub w ogóle wina moŜe nie występować.

Wina to stosunek psychiczny sprawcy do czynu określający świadomość sprawcy o

dokonaniu czynu niedozwolonego. Wina umyślna jest to działanie albo zaniechanie,

winę nieumyślną określa się wspólnym mianem niedbalstwa. Niedbalstwo moŜna

zarzucić temu, kto nie dochował naleŜytej staranności w sytuacji, gdy powinien i zarazem

mógł zachować się prawidłowo.

Z prawa cywilnego wynika równieŜ odpowiedzialność, oprócz sprawcy naruszenia

majątkowych praw autorskich, równieŜ i tego, kto inną osobę do wyrządzenia szkody

nakłonił albo był jej pomocny, jak równieŜ ten, kto świadomie skorzystał z wyrządzonej

drugiemu szkody (art. 422 kc). Natomiast, gdy kilka osób ponosi odpowiedzialność za

szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym, ich odpowiedzialność jest solidarna (zob.

art. 441 § 1 –§ 3 kc czy art. 353–365).

Odpowiedzialność solidarna określa moŜliwość

egzekwowania całości naleŜności od kaŜdego ze sprawcy lub od kilku jak równieŜ

i równocześnie od wszystkich. Wybór zaleŜy od uprawnionego do egzekucji.

Ustawa o prawie autorskim określa teŜ wysokość odszkodowania w postaci:

sum pienięŜnych:

−

w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku, gdy naruszenie

jest zawinione

−

trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia

byłoby naleŜne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie

z utworu;

−

poprzez wydanie uzyskanych korzyści, wynikających z naruszenia

majątkowych praw autorskich;

−

zapłaty przez osobę, która naruszyła autorskie prawa majątkowe,

odpowiedniej sumy pienięŜnej, nie niŜszej niŜ dwukrotna wysokość

uprawdopodobnionych

korzyści

odniesionych

przez

sprawcę

z dokonanego naruszenia, na rzecz Funduszu Promocji Twórczości, gdy

naruszenie jest zawinione i zostało dokonane w ramach działalności

gospodarczej wykonywanej w cudzym albo we własnym imieniu, choćby na

cudzy rachunek.

stosownej publikacji tzn.:

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

−

jednokrotnego

albo

wielokrotnego

ogłoszenia

w prasie

oświadczenia

odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie;

−

podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego

w rozpatrywanej sprawie, w sposób i w zakresie określonym przez sąd.

Dopuszcza się równieŜ i mniej dotkliwe odszkodowania w sytuacji, gdy naruszenie jest

niezawinione, a zaniechanie naruszania lub usunięcie skutków naruszenia byłoby dla

osoby naruszającej niewspółmiernie dotkliwe. Wówczas na wniosek osoby naruszającej

prawo i za zgodą uprawnionego sąd moŜe zasądzić zapłatę stosownej sumy pienięŜnej na

rzecz uprawnionego. Ponadto sąd moŜe orzec przepadek lub zniszczenie przedmiotów

słuŜących do naruszenia autorskich praw majątkowych.

Ograniczenie ochrony majątkowego prawa autorskiego

Ograniczenia majątkowego prawa autorskiego wynikają z: ustalonego okresu

istnienia,

wyczerpania

prawa,

dozwolonego

uŜytku

osobistego,

rozpowszechniania, moŜliwości cytowania, oraz następują z róŜnych innych

regulacji wymienionych w ustawie.

Wszystkie te ograniczenia majątkowego prawa autorskiego powodują, iŜ ustawa

wprowadza pewien zakres dozwolonego uŜytku z utworu bez potrzeby zezwolenia jak

równieŜ bez stosownych opłat (w niektórych przypadkach dozwolonego uŜytku autorowi

przysługuje wynagrodzenie. O tym, w jakich to następuje okolicznościach, decyduje

ustawa, wymieniając te okoliczności). Dozwolony uŜytek nie moŜe naruszać normalnego

korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy (art. 35).

Ograniczenia czasowe „(…) zakreślają czas istnienia praw majątkowych. Po jego

upływie prawa te wygasają. W praktyce oznacza to, Ŝe dobra niematerialne znajdujące

się wcześniej w wyłącznej dyspozycji określonych podmiotów, z chwilą wygaśnięcia praw

majątkowych do nich, nikomu juŜ nie przysługują, ale przechodzą do domeny publicznej.

Zatem osoby zainteresowane eksploatacją danego programu będą mogły z niego

swobodnie korzystać. Swoboda ta polega na braku konieczności uzyskiwania zezwolenia

na korzystanie, natomiast nie oznacza dowolności w stosowaniu innych przewidzianych

prawem formalności, np. co do konieczności przestrzegania autorskich praw osobistych,

które wygaśnięciu nie podlegają i które mogą być chronione nawet przez wiele lat po

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

śmierci twórcy programu” (źródło: Witryna internetowa BLIZT e-business, prawo,

technologie).

Autorskie prawa majątkowe gasną z upływem siedemdziesięciu lat. Od tej zasady

ustawa moŜe przewidywać wyjątki. Czas trwania autorskich praw majątkowych liczy się

w latach pełnych następujących po roku, w którym nastąpiło zdarzenie, od którego

zaczyna się bieg terminów określonych w ustawie. A zdarzenia i terminy te są określone

w następujący sposób:

−

od śmierci twórcy;

−

od śmierci ostatniego z Ŝyjących współtwórców;

−

od daty pierwszego rozpowszechnienia, w odniesieniu do utworu, którego twórca

nie jest znany;

Uwaga: JeŜeli bieg terminu wygaśnięcia autorskich praw majątkowych rozpoczyna

się od rozpowszechnienia utworu, a utwór rozpowszechniono w częściach,

odcinkach, fragmentach lub wkładkach, bieg terminu liczy się oddzielnie od daty

rozpowszechnienia kaŜdej z wymienionych części (art. 37).

−

od daty rozpowszechnienia utworu w odniesieniu do utworu, do którego autorskie

prawa majątkowe przysługują z mocy ustawy innej osobie niŜ twórca;

−

od daty jego ustalenia, gdy utwór nie został rozpowszechniony, ale w odniesieniu

do utworu, do którego autorskie prawa majątkowe przysługują z mocy ustawy

innej osobie niŜ twórca;

−

od śmierci najpóźniej zmarłej z wymienionych osób: kompozytora muzyki

skomponowanej do utworu audiowizualnego, głównego reŜysera, autora

scenariusza, autora dialogów — w odniesieniu do utworu audiowizualnego.

Wyczerpanie prawa polega na wyłączeniu uprawnień twórcy (nabywcy) do

majątkowego prawa autorskiego poprzez utratę prawa dalszej kontroli nad korzystaniem

z egzemplarza dzieła po jego pierwszym wprowadzeniu do obrotu. Warunkiem takiego

wyłączenia jest legalne (czyli ze zezwoleniem uprawnionego podmiotu) wprowadzenie

egzemplarza do obrotu. Tak więc istotą „wyczerpania prawa” jest moŜliwość obrotu,

zapisanego na róŜnych nośnikach, egzemplarza utworu.

Wyczerpanie prawa powstaje jedynie w odniesieniu do egzemplarza dzieła.

Zinterpretować to moŜna w ten sposób, Ŝe skoro kupiliśmy egzemplarz dzieła, to równieŜ

moŜemy nim obracać, czyli sprzedawać, uŜyczać itp. Wykluczona jest jednak zawodowa

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

odsprzedaŜ oryginalnych egzemplarzy utworu plastycznego lub fotograficznego,

rękopisów utworów literackich i muzycznych.

Zawodową odsprzedaŜą są wszystkie czynności o charakterze odsprzedaŜy dokonywane,

w ramach prowadzonej działalności, przez sprzedawców, kupujących, pośredników oraz

inne podmioty zawodowo zajmujące się handlem dziełami sztuki lub rękopisami utworów

literackich i muzycznych.

Dokonywanie takiej zawodowej odsprzedaŜy zobowiązuje do przyznania wynagrodzenia

twórcy

lub

jego

spadkobiercom

w wysokości

określonej

w art.

19.1.wszak

z zastrzeŜeniem, Ŝe w przypadku ceny sprzedaŜy niŜszej niŜ równowartość 100 euro

obowiązek wynikający z art. 19.1 nie istniałby oraz nie byłoby takiego obowiązku

w przypadku odsprzedaŜy zawodowej innych niŜ oryginalne egzemplarze utworu.

Oryginalnymi egzemplarzami utworu są: egzemplarze wykonane osobiście przez twórcę;

kopie uznane za oryginalne egzemplarze utworu, jeŜeli zostały wykonane osobiście,

w ograniczonej ilości, przez twórcę lub pod jego nadzorem, ponumerowane, podpisane

lub w inny sposób przez niego oznaczone.

Do nieoryginalnych naleŜy zaliczyć wszystkie takie egzemplarze utworu, które nie

spełniają warunków ustawowej definicji, tj. róŜnego rodzaju „podróbki”, „pirackie”

wydania itp. Byłoby to trudne do wyegzekwowania przez twórcę lub stowarzyszenie,

a jednocześnie byłoby to sprzeczne z prawem, gdyŜ byłoby to ciągnięcie korzyści

z przekroczenia prawa jako, Ŝe taka produkcja jest nielegalna.

Z interpretacji tych norm wynika, Ŝe zasada wyczerpania prawa nie dotyczy utworów

przekazywanych w inny sposób (np.: Internet, TV czy radio). To znaczy nie stosuje się do

tego rodzaju przenoszenia zasady wyczerpania prawa.

Przeniesienie własności egzemplarza utworu nie powoduje przejścia autorskich praw

majątkowych do utworu (moŜna to zmienić umową, czyli, Ŝe będzie powodowało

przeniesienie praw autorskich do utworu — art. 52.1). Prawo do programu

komputerowego ulega wyczerpaniu na ogólnych zasadach (czyli w taki sam sposób, jak

do utworów literackich).

W kontekście zasięgu terytorialnego obowiązywania zasady wyczerpania prawa moŜna

mówić o „wyczerpaniu krajowym”, „wyczerpaniu regionalnym” lub „wyczerpaniu

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

światowym”. Oczywiście w przypadku Polski moŜemy mówić przede wszystkim o

wyczerpaniu krajowym i regionalnym, jako Ŝe Polska jest członkiem Unii Europejskiej. Nie

moŜna bowiem przeoczyć, Ŝe w ustawie o prawie autorskim znalazł się zapis dotyczący

wyczerpania prawa na terenie UE (art. 51.3). Następuje ono na skutek wprowadzenia do

obrotu oryginału albo egzemplarza utworu na tym terytorium, co równocześnie powoduje

wyczerpanie prawa do zezwalania na dalszy obrót takim egzemplarzem na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej (z wyjątkiem jego najmu lub uŜyczenia). Wyczerpanie szersze

obowiązuje na terytorium kaŜdego kraju przyjmującego zasadę międzynarodowego

wyczerpania. Oznacza to moŜliwość wyczerpania prawa tylko tam, gdzie wewnętrzne

przepisy

krajowe

dopuszczają

taką

zasadę.

Polska

nie

wprowadziła

zasady

międzynarodowego wyczerpania.

Dozwolony uŜytek osobisty to kolejny wyjątek od zasady ochrony majątkowych praw

autorskich. Ustawodawca dopuścił owe wyłączenie ochrony ze względów społecznych,

dzięki czemu umoŜliwiono szerokiej rzeszy odbiorców dzieła do poznania jego walorów

artystycznych czy wizualnych. Gdyby tego nie uczyniono wielu ludzi nie poznałoby nigdy

wielu dzieł z przyczyn materialnych, jak równieŜ dzieła te nie stałyby się przyczynkiem do

rozwoju społecznego (np. w zakresie kultury, sztuki, nauki).

Zgodnie z ustawowym przyzwoleniem wolno, bez zezwolenia twórcy, nieodpłatnie:

−

Korzystać z juŜ rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego uŜytku

osobistego, w tym równieŜ do korzystania z pojedynczych egzemplarzy utworów

przez

krąg

osób

pozostających

w związku

osobistym,

w szczególności

pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego.

Uwaga: Przepis ten nie upowaŜnia do budowania według cudzego utworu

architektonicznego

i architektoniczno-urbanistycznego

oraz

korzystania

z elektronicznych baz danych spełniających cechy utworu, chyba Ŝe dotyczy to

własnego uŜytku naukowego niezwiązanego z celem zarobkowym.

−

Korzystać z utworu poprzez przejściowe lub incydentalne zwielokrotnianie

utworów, niemające samodzielnego znaczenia gospodarczego, a stanowiące

integralną i podstawową część procesu technologicznego oraz mające na celu

wyłącznie umoŜliwienie: przekazu utworu w systemie teleinformatycznym

pomiędzy osobami trzecimi przez pośrednika lub zgodnego z prawem korzystania

z utworu.

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Wyjściem poza dozwolony uŜytek osobisty będzie, aczkolwiek równieŜ dozwolone,

rozpowszechnianie za pomocą anteny zbiorowej oraz sieci kablowej utworów

nadawanych przez inną organizację radiową lub telewizyjną drogą satelitarną albo

naziemną, jeŜeli następuje to w ramach równoczesnego, integralnego i nieodpłatnego

rozpowszechniania programów radiowych lub telewizyjnych i przeznaczone jest do

oznaczonego grona odbiorców znajdujących się w jednym budynku lub w domach

jednorodzinnych obejmujących do 50 gospodarstw domowych (nie moŜe się to łączyć

z uzyskaniem korzyści majątkowych).

Podobnie ustawa traktuje rozpowszechnianie w celach informacyjnych w prasie, radiu

i telewizji juŜ rozpowszechnionych, aktualnych sprawozdań o wydarzeniach czy takich

samych (tj. aktualnych) artykułów politycznych, gospodarczych czy religijnych (chyba Ŝe

zostało wyraźnie zastrzeŜone, Ŝe ich dalsze rozpowszechnianie jest zabronione — art. 25)

i innych (szczegółowy zakres w art. 25). Za korzystanie z utworów (aktualne artykuły na

tematy polityczne, gospodarcze lub religijne, aktualne wypowiedzi i fotografie

reporterskie), twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia — czyli wprawdzie zezwolenie

nie jest konieczne, ale w przypadku wykorzystania takich utworów przysługuje

uprawnionemu prawo do wynagrodzenia.

Ośrodki informacji lub dokumentacji mogą sporządzać i rozpowszechniać własne

opracowania dokumentacyjne oraz pojedyncze egzemplarze, nie większych niŜ jeden

arkusz wydawniczy, fragmentów opublikowanych utworów. Jednak gdyby robiono to

odpłatnie samemu

twórcy lub za pośrednictwem organizacji jego reprezentującej naleŜy

się wynagrodzenie.

Wolno ponadto rozpowszechniać:

−

Utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach, placach lub

w ogrodach, jednakŜe nie do tego samego uŜytku. Oznacza to, Ŝe

rozpowszechnianie

jest

wprawdzie

dozwolone,

ale

nie

moŜe

być

rozpowszechnianie w celach, dla których utwory takie znalazły się na drogach,

placach, ulicach itp. Tak więc, gdyby utwór słuŜył celom reklamowym stojąc przy

drodze, to juŜ jego w takich samych celach (tj. reklamowych) dalej

rozpowszechniać go nie wolno (dotyczy to oczywiście innych osób niŜ uprawnione,

np. posiadacza licencji).

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

−

Utwory wystawione w publicznie dostępnych zbiorach, takich jak: muzea, galerie,

sale wystawowe, lecz tylko w katalogach i w wydawnictwach publikowanych dla

promocji tych utworów, a takŜe w sprawozdaniach o aktualnych wydarzeniach

w prasie i telewizji, jednakŜe w granicach uzasadnionych celem informacji.

−

W encyklopediach i atlasach — opublikowane utwory plastyczne i fotograficzne,

o ile nawiązanie porozumienia z twórcą celem uzyskania jego zezwolenia napotyka

trudne do przezwycięŜenia przeszkody. Twórcy przysługuje wówczas prawo do

wynagrodzenia.

Do tej grupy ograniczeń autorskiego prawa majątkowego moŜna zaliczyć ustawowe

pozwolenie na nieodpłatne wykonywanie publicznie rozpowszechnionych utworów

podczas ceremonii religijnych, imprez szkolnych i akademickich lub oficjalnych

uroczystości państwowych (jeŜeli nie łączy się z tym osiąganie pośrednio lub

bezpośrednio korzyści majątkowych i artyści wykonawcy nie otrzymują wynagrodzenia),

z wyłączeniem imprez reklamowych, promocyjnych lub wyborczych.

Utworem rozpowszechnionym jest utwór, który za zezwoleniem twórcy został

w jakikolwiek sposób udostępniony publicznie.

Ustawa zapewnia moŜliwość cytowania. Cytat to dosłowne przytoczenie czyichś słów.

w pracy naukowej cytat to nie tylko wierne przytoczenie słów autora, ale równieŜ

i własna przeróbka tekstu, która wprawdzie odbiega od oryginału, jednak jego zasadniczy

sens utrzymuje. Cytat w prawie autorskim rozumiany jest jako urywek utworu/-ów lub

drobne utwory w całości. Utwór musi być jednak wcześniej rozpowszechniony.

Przeniesienie cytatu twórcy do własnego utworu jest obwarowane pewnymi

ograniczeniami. Art. 29 ustawy o prawie autorskim wprowadza moŜliwość nieodpłatnego

posługiwania się cytatem, bez zezwolenia autora jedynie w zakresie uzasadnionym

wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości. Wyjaśnia

teŜ, Ŝe w celach dydaktycznych i naukowych wolno zamieszczać rozpowszechnione

drobne utwory lub fragmenty większych utworów w podręcznikach i wypisach oraz wolno

zamieszczać drobne utwory lub fragmenty większych utworów w antologiach. Jednak

w przypadku

zamieszczania

takich

utworów

w podręcznikach,

wypisach

oraz

w antologiach twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia.

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

Pewien kłopot sprawia moŜliwość cytowania fragmentu wziętego z utworu muzycznego.

Istnieje wprawdzie zezwolenie ustawodawcy na cytowanie utworu w ramach określonych

„prawami gatunku twórczości”, ale trudno jest wyznaczyć zakres owego cytowania. MoŜe

się on zapewne ograniczać do pewnej (krótkiej) frazy, ale z pewnością owa fraza nie

moŜe rzutować na treść ani koncepcje utworu. Na pewno nie moŜe to być parafraza

całkowicie zbudowana na dziele twórcy (oczywiście coś takiego spotyka się w muzyce, ale

zawsze jest to związane z zezwoleniem autora, albo przynajmniej nabywcy majątkowego

prawa autorskiego).

Ustalenie, czy w określonym utworze muzycznym znajduje się — niezgodnie z zasadami

cytowania — inny utwór wymaga duŜego trudu w sytuacji, gdy zapoŜyczenie samo, od

razu nie jest słyszalne. Ale nawet i w sytuacji wydawałoby się oczywistej, do celów

dowodowych

wymagana

byłaby

ekspertyza,

która

musiałaby

wykazać

czy

w kwestionowanym utworze są np. te same sekwencje dźwięków i to samo tempo.

Oznacza to, Ŝe naleŜałoby dokonać opisu podobieństw i róŜnic pomiędzy obydwoma

utworami tj. oryginalnym i kwestionowanym.

Cytując utwór naleŜy pamiętać, aby go oznaczyć w taki sposób, by twórca jego oraz sam

utwór, stał się rozpoznawalny. Od cytatu naleŜy odróŜnić tzw. powołanie się na określoną

myśl autora zawartą w utworze. Wówczas, jeŜeli nie jest podawana w wersji oryginalnej,

wystarczy zaznaczenie, iŜ opieramy się na pewnej koncepcji, tezie lub hipotezie

określonego twórcy.

W przypadku wykorzystania fragmentu utworu we własnym dziele oraz nie wskazania

autora cytatu miejsca skąd on został wzięty naraŜamy się przynajmniej na podejrzenie

kradzieŜy. KradzieŜ fragmentu lub całości utworu nazywany jest plagiatem. Plagiat

występuje we wszystkich dziedzinach twórczości chronionych prawem autorskim —

moŜna więc wyróŜnić plagiat np. muzyczny, w literaturze czy malarstwie.

Inne ograniczenia w ochronie majątkowego prawa autorskiego trudno jest ująć

w jednym usystematyzowanym pojęciu, gdyŜ nie mają one wspólnych cech. i tak:

−−−−

Biblioteki, archiwa i szkoły mogą: udostępniać nieodpłatnie, w zakresie swoich

zadań statutowych, egzemplarze utworów rozpowszechnionych; sporządzać lub

zlecać

sporządzanie

egzemplarzy

rozpowszechnionych

utworów

w celu

uzupełnienia, zachowania lub ochrony własnych zbiorów; udostępniać zbiory dla

© WyŜsza Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

celów badawczych lub poznawczych za pośrednictwem końcówek systemu

informatycznego (terminali) znajdujących się na terenie tych jednostek (art. 28).

Zezwolenie to związane jest z umoŜliwieniem wykorzystania utworów do celów

naukowych

i dydaktycznych.

Ponadto

z uwagi

moŜliwość

utraty

rozpowszechnionych utworów (np. wypoŜyczony egzemplarz moŜe nie wrócić do

biblioteki z róŜnych powodów) moŜna zapobiec utracie egzemplarza ze zbioru,

poprzez

jego

dodatkowe

sporządzenie

(np.

poprzez

jego

skopiowanie

i udostępnianie skopiowanego utworu zamiast posiadanego).

−−−−

Wolno korzystać z juŜ rozpowszechnionych utworów dla dobra osób

niepełnosprawnych, jeŜeli to korzystanie odnosi się bezpośrednio do ich

upośledzenia, nie ma zarobkowego charakteru i jest podejmowane w rozmiarze

wynikającym z natury upośledzenia — art. 33(1). Jest to umoŜliwienie osobom

niepełnosprawnym bezpłatnego korzystania z określonego utworu w celach nie

tylko rehabilitacyjnych, ale równieŜ umoŜliwiających im przystosowanie do

warunków społecznych, w których Ŝyją. z przepisu nie wynika, Ŝe z takich

utworów moŜe korzystać wyłącznie niepełnosprawny. Jest to równieŜ umoŜliwienie

osobom opiekującym się niepełnosprawnymi lub je leczącym do korzystania

z takich utworów, aby tylko korzystanie z tych utworów odnosiło się do

niepełnosprawnych i było bezpłatne.

−−−−

Wolno korzystać z utworów dla celów bezpieczeństwa publicznego lub na

potrzeby postępowań administracyjnych, sądowych lub prawodawczych oraz

sprawozdań z tych postępowań — art. 33(2).

−−−−

Wolno w celu reklamy wystawy publicznej lub publicznej sprzedaŜy utworów

korzystać z egzemplarzy utworów juŜ rozpowszechnionych, w zakresie

uzasadnionym promocją wystawy lub sprzedaŜy. JeŜeli mamy np. zezwolenie na

sprzedaŜ egzemplarzy utworu juŜ rozpowszechnionego to demonstrując

egzemplarz moŜemy pokazać, co sprzedajemy np.

poprzez odtworzenie utworu

muzycznego na stoisku gdzie sprzedajemy rozpowszechnione egzemplarze tego

utworu

Nie moŜe to jednak słuŜyć do innego handlowego wykorzystania, np. do

zachęcenia kupowania środków czyszczących, czy obuwia

— art. 33(3).

−−−−

Wolno korzystać z utworów w związku z prezentacją lub naprawą

sprzętu. Chodzi tu oczywiście o sprawdzenie, po lub w trakcie dokonywania

reperacji, czy reperowany sprzęt w ogóle lub we właściwy sposób, np. odtwarza

utwór chroniony prawem. Jest to sprawdzenie prawidłowości działania sprzętu

przy uŜyciu egzemplarza utrwalonego w jakikolwiek sposób. MoŜliwe jest teŜ np.

prezentowanie walorów sprzedawanych odbiorników RTV czy odtwarzaczy przy

uŜyciu określonego utworu audiowizualnego po to, by pokazać jak dobrze ten

sprzęt działa — art. 33(4).

−−−−

Wolno korzystać z utworu w postaci obiektu budowlanego, jego rysunku, planu lub

innego ustalenia, w celu odbudowy lub remontu obiektu budowlanego — art.

33(5). Oczywiście nie znając planu czy rysunku obiektu architektonicznego często

byłoby niemoŜliwe jego odtworzenie w ramach odbudowy, naprawy czy

regeneracji. w związku z tym do tych celów korzystanie z określonego utworu nie

wymaga zgody i jest bezpłatne.

−−−−

Producent moŜe bez zgody twórców utworu audiowizualnego dokonywać

tłumaczeń na róŜne wersje językowe. Jest to prawo producenta, ale jednocześnie

ograniczenie dla współtwórców utworu w zakresie tłumaczeń.

Odrębne regulacje znalazły się w ustawie o prawie autorskim w zakresie wyłączeń

z ochrony autorskich praw majątkowych w zakresie programów komputerowych.

Ustawa wprowadza duŜe ograniczenia, ale często je warunkuje róŜnymi zachowaniami

korzystających bez zezwolenia. I tak:

−−−−

Z ochrony przyznanej programowi komputerowemu wyłączone zostały idee

i zasady będące podstawą jakiegokolwiek elementu programu komputerowego,

w tym podstawa łączy.

−−−−

Nie wymaga zezwolenia uprawnionego: sporządzenie kopii zapasowej, jeŜeli jest

to niezbędne do korzystania z programu komputerowego. Kopia ta jednak nie

moŜe być uŜywana równocześnie z programem komputerowym (jeŜeli umowa nie

stanowi inaczej).

−−−−

Z ochrony wyłączono obserwowanie, badanie i testowanie funkcjonowania

programu komputerowego w celu poznania jego idei i zasad przez osobę

posiadającą prawo korzystania z egzemplarza programu komputerowego, jeŜeli,

będąc do tych czynności upowaŜnioną, dokonuje ona tego w trakcie

wprowadzania, wyświetlania, stosowania, przekazywania lub przechowywania

programu komputerowego.

−−−−

Nie wymaga zezwolenia zwielokrotnianie kodu lub tłumaczenie jego formy

jako trwałego lub czasowego zwielokrotnienia programu komputerowego w całości

lub w części jakimikolwiek środkami i w jakiejkolwiek formie. W zakresie,

w którym

dla

wprowadzania,

wyświetlania,

stosowania,

przekazywania

i przechowywania programu komputerowego niezbędne jest jego zwielokrotnienie,

czynności te wymagają zgody uprawnionego.

−−−−

Zezwolenie nie jest potrzebne do tłumaczenia, przystosowywania, zmiany

układu lub jakichkolwiek innych zmian w programie komputerowym,

zachowaniem praw osoby, która tych zmian dokonała, jeŜeli jest to niezbędne

do uzyskania informacji koniecznych do osiągnięcia współdziałania niezaleŜnie

stworzonego programu komputerowego z innymi programami komputerowymi.

Muszą być jednak spełnione następujące warunki: czynności te dokonywane są

przez licencjobiorcę lub inną osobę uprawnioną do korzystania z egzemplarza

programu komputerowego bądź przez inną osobę działającą na ich rzecz;

informacje niezbędne do osiągnięcia współdziałania nie były uprzednio łatwo

dostępne dla licencjobiorcy lub innej osoby uprawnionej do korzystania

z egzemplarza programu komputerowego bądź przez inną osobę działającą na ich

rzecz. Czynności te odnoszą się tylko do tych części oryginalnego programu

komputerowego, które są niezbędne do osiągnięcia współdziałania.

Brak potrzeby uzyskania zezwolenia nie oznacza jednak pełnej moŜliwości w korzystaniu

z programów komputerowych. Wprowadza się dodatkowo pewne ograniczenia. Oto one:

informacje, które moŜna było uzyskać na podstawie powyŜej opisanego zachowania, przy

braku potrzeby uzyskania zezwolenia, nie mogą być wykorzystane do innych celów niŜ

osiągnięcie współdziałania niezaleŜnie stworzonego programu komputerowego. Nie mogą

być one teŜ przekazane innym osobom. Nie jest teŜ moŜliwe wykorzystanie tego rodzaju

braku ograniczenia do rozwijania, wytwarzania lub wprowadzania do obrotu programu

komputerowego o istotnie podobnej formie wyraŜenia lub do innych czynności

naruszających prawa autorskie.

Ochrona przyznana bazom danych spełniającym cechy utworu nie obejmuje

programów komputerowych uŜywanych do sporządzenia lub obsługi baz danych

dostępnych przy pomocy środków elektronicznych.

Prawa pokrewne

Druga część ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych zajmuje się prawami

pokrewnymi. Prawa pokrewne nie mieszczą się w zakresie praw autorskich, ale będąc jak

gdyby ich pochodną są do nich podobne (stąd nazwa „pokrewne”) i dlatego teŜ znalazły

się w jednej ustawie.

Ustawa do praw pokrewnych zalicza:

prawa do artystycznych wykonań przez aktorów, recytatorów, dyrygentów,

instrumentalistów, wokalistów, tancerzy i mimów oraz innych osób, które

w sposób twórczy przyczyniają się do powstania określonego wykonania;

prawa do fonogramów i wideogramów;

prawa do nadań przez organizacje radiowe i telewizyjne;

prawa do pierwszych wydań;

prawa do wydań naukowych i krytycznych.

Ad. a

Przepisy mają zastosowanie, do tych artystycznych wykonań, które: dokonane zostały

przez obywatela polskiego albo osobę zamieszkałą na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej lub dokonane zostały przez obywatela państwa członkowskiego Unii Europejskiej

lub państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) — stron

umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, lub zostały ustalone po raz pierwszy na

terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, lub zostały opublikowane po raz pierwszy na

terytorium

Rzeczypospolitej

Polskiej,

lub

są

chronione

podstawie

umów

międzynarodowych, w zakresie, w jakim ich ochrona wynika z tych umów (art. 90).

Ustawodawca uznał, Ŝe kaŜde artystyczne wykonanie utworu lub dzieła sztuki ludowej

pozostaje pod ochroną niezaleŜnie od jego wartości, przeznaczenia i sposobu wyraŜenia.

OdróŜnił przy tym utwór od dzieła sztuki ludowej. Najprawdopodobniej chodziło mu o

zaakcentowanie odrębności utworu, jako wytworu określonego twórcy od dzieła sztuki

ludowej, które to dzieło jest często stworzone przez nieznanego człowieka lub wręcz jest

skomponowane przez zespół ludzi, niemoŜliwych do zidentyfikowania oraz kolejnych

wykonawców ludowych, którzy dane dzieło ludowe przetwarzali, interpretowali aŜ

doprowadzili do określonego, finalnego ustalenia. Zidentyfikowanie twórcy tego dzieła nie

jest wprawdzie moŜliwe, ale istniejące dzieło moŜna wykonywać. Najprawdopodobniej,

dlatego ustawodawca wyodrębnił wykonanie dzieła ludowego jako oddzielnego

przedmiotu ochrony prawami pokrewnymi.

Wykonanie to nic innego jak próba odtworzenia zamiaru autora. Jednak trudno jest

wiedzieć, jaką interpretację utworu sam autor dla danego dzieła przewidział.

Są wprawdzie czasami autowykonania, które jednak niekoniecznie muszą być wzorem do

naśladowania juŜ chociaŜby dlatego, Ŝe świetny twórca nie musi być świetnym

wykonawcą, a nadto z uwagi na zmianę odczuć ludzkich w miarę ich rozwoju duchowego.

Dlatego

uznano,

Ŝe

kaŜde

działania

aktorów,

recytatorów,

dyrygentów,

instrumentalistów, wokalistów, tancerzy i mimów oraz innych osób w sposób twórczy

przyczyniających się do powstania wykonania są uznane za artystyczne wykonania.

Ustawodawca nie wymienił wyczerpująco wszystkich osób, które mogłyby dokonać

artystycznego wykonania. Tak, więc ich katalog pozostaje otwarty. Jedynym warunkiem

jest, aby przyczynili się oni w sposób twórczy do powstania wykonania. Ze słowem

„twórczy” wiąŜe się oczywiście jakaś osobista interpretacja utworu aczkolwiek nie

umoŜliwia to zmian treści utworu bez zgody właściciela praw autorskich (art. 85.1.2.).

Przepis nie wyjaśnił, co rozumieć naleŜy przez „artystyczne wykonanie”. Czy jest to

wykonanie przez artystę zawodowego, tj. posiadającego określone uprawnienia do

wykonywania zawodu, czy teŜ „artystyczne wykonanie” to wykonanie mające

niepowtarzalny charakter cechujące się nie tylko doskonałym odtworzeniem czegoś, ale

ukazanie, w trakcie odtwarzania, pewnej koncepcji nigdzie dotychczas nie spotykanej?

Wydaje się, Ŝe w zamiarze ustawodawcy nie było ograniczanie „artystycznego

wykonania” do wykonania utworu przez osoby zaliczające się, dzięki pewnym formalnym

uprawnieniom, do zawodu artysty. Wniosek taki wypływa ze sformułowania zawartego

w art. 85.2. „(...) są w szczególności (...)”. Oznacza to, Ŝe oprócz oczywistych zawodów

aktorskich tam wymienionych dopuszcza się i inne osoby byleby wykazały się pewnym

artyzmem wykonania. Ponadto zezwala ustawodawca na zastosowanie art. 1.4 ustawy do

praw pokrewnych, czyli uznaje równieŜ, Ŝe artystyczne wykonanie nie jest uzaleŜnione od

spełnienia jakichkolwiek wymogów formalnych (zob. art. 101 ustawy o prawie

autorskim).

Artystyczne wykonanie nie niesie ze sobą zagroŜeń wynikających z ochrony praw

pokrewnych do momentu, gdy nie zostało utrwalone na jakimś nośniku umoŜliwiającym

odtworzenie owego skonkretyzowanego wykonania. Oglądający lub słuchający owego

wykonania odbierają pewne określone wraŜenia, ale po jego zakończeniu pozostaje u

nich jedynie ogólne doznanie i nastrój. Nikt nie jest w stanie tego wraŜenia czy nastroju,

wynikającego z wykonania, odtworzyć. Skoro jest to takie ulotne, więc nikt nie moŜe

wykorzystać w Ŝaden sposób owego artystycznego wykonania. Ustawowe zapisy

dotyczące praw pokrewnych nie zostaną, więc ani naruszone ani tym bardziej

uruchomione w celu zabezpieczenia roszczeń materialnych.

Inaczej stanie się, gdy artystyczne wykonanie zostanie utrwalone na jakimś nośniku.

Wówczas kaŜde odtworzenie będzie wiązało się z pewnymi konsekwencjami.

Artyście wykonawcy przysługuje, w granicach określonych przepisami ustawy, wyłączne

prawo do:

−

Ochrony dóbr osobistych, w szczególności w zakresie:

wskazywania go jako wykonawcy, z wyłączeniem przypadków, gdy pominięcie jest

zwyczajowo przyjęte; decydowania o sposobie oznaczenia wykonawcy, w tym

zachowania anonimowości albo posłuŜenia się pseudonimem; sprzeciwiania się

jakimkolwiek wypaczeniom, przeinaczeniom i innym zmianom wykonania, które

mogłyby naruszać jego dobre imię.

−

Korzystania z artystycznego wykonania i rozporządzania prawami do niego na

następujących polach eksploatacji: w zakresie utrwalania i zwielokrotniania —

wytwarzania określoną techniką egzemplarzy artystycznego wykonania, w tym

zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową; w zakresie obrotu egzemplarzami,

na których artystyczne wykonanie utrwalono — wprowadzania do obrotu,

uŜyczania lub najmu egzemplarzy, w zakresie rozpowszechniania artystycznego

wykonania w sposób inny niŜ określony powyŜej; nadawania, reemitowania oraz

odtwarzania, chyba Ŝe są one dokonywane za pomocą wprowadzonego do obrotu

egzemplarza, a takŜe publicznego udostępniania utrwalenia artystycznego

wykonania w taki sposób, aby kaŜdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i

w czasie przez siebie wybranym.

−

wynagrodzenia

korzystanie

z artystycznego

wykonania

lub

rozporządzanie prawami do takiego wykonania określone w umowie albo

przyznane w przepisach ustawy.

−

Do stosownego wynagrodzenia w przypadku nadawania, reemitowania lub

odtwarzania artystycznego wykonania za pomocą wprowadzonego do obrotu

egzemplarza.

Specyfiką wykonań artystycznych, od których zaleŜy ochrona praw pokrewnych, jest, jak

to juŜ wspomniano powyŜej, konieczność utrwalenia określonego wykonania. Rzadko

zdarza się, aby takiego utrwalenia dokonał sam artysta, chociaŜ takich przypadków teŜ

nie moŜna wykluczyć. Dokonuje więc tego jakaś osoba, która jest odpowiednio sprzętowo

i finansowo wyposaŜona. Jest to sprawca utrwalenia artystycznego wykonania, który

oprócz wykonawcy jest zainteresowany, z jakiegokolwiek bądź powodu (np. finansowych

czy zachowań kulturowo-archiwalnych), utrwaleniem pewnych doznań artystycznych na

jakimś trwałym nośniku. Natomiast osobą, która posiada moŜliwości sprzętowe, ale

przede wszystkim, finansowe jak i organizacyjne jest producent. Producentem jest osoba

fizyczna lub osoba prawna, lub jednostka organizacyjna (o której mowa w art. 33

§ 1 kc,

tj. jednostka nie posiadająca osobowości prawnej, ale mająca zdolność do czynności

prawnych), która podejmuje inicjatywę, faktycznie organizuje i ponosi odpowiedzialność

za kreatywny, organizacyjny i finansowy proces produkcji utworu audiowizualnego

(ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji Dz.U. 04.253.2531 ost. zm.

2007.04.21, zm. Dz.U. 07.61.411 — art. 1).

Skoro producent moŜe być finansowo zainteresowany utrwaleniem artystycznego

wykonania jakiegoś dzieła to jest oczywiste, iŜ powinien mieć moŜliwość dysponowania

utrwalonym artystycznym wykonaniem. Wykonawca z kolei jest osobą, która chciałaby

osiągnąć satysfakcję nie tylko osobistą, ale i materialną wynikająca z jego ponad

zwyczajnych umiejętności. Tworzy się więc moŜliwość realizacji wspólnych interesów

producenta i wykonawcy. Jakkolwiek interesy owe są zbieŜne w chęci uzyskania

wynagrodzenia to jednak napotykają one na pewne trudności w realizacji dotyczące

wysokości osiąganych zysków wynikających ze współpracy wykonawcy z producentem.

Ustawa mówiąc o producencie utworu audiowizualnego daje kompromisowe

rozwiązanie owych sprzeczności, wynikających z róŜnego zainteresowania materialnego

tych osób. Sprzeczność taka moŜe najlepiej zostać rozwiązana umową, która określi

zasady przeniesienia prawa do utworu audiowizualnego. Gdyby nie określono zakresu

praw w umowie, to wówczas, z mocy prawa producent uzyskałby pełne prawa do

rozporządzania i korzystania z wykonania na wszystkich polach eksploatacji.

Wykonywanie praw do artystycznych wykonań jest ograniczone w sposób podobny jak

prawa autorskie majątkowe tzn. wynikają owe ograniczenia z art. 23–35 ustawy prawno-

autorskiej i są to ograniczenia wynikające z tzw. dozwolonego uŜytku. Ponadto jest teŜ

ograniczenie powstające w przypadku wprowadzenia do obrotu oryginału albo

egzemplarza utworu na terytorium Europejskiego Obszaru Gospodarczego, poniewaŜ

wyczerpuje ono prawo do zezwalania na dalszy obrót takim egzemplarzem na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej, z wyjątkiem jego najmu lub uŜyczenia.

Domniemywa się, iŜ twórcą artystycznego wykonania jest osoba, której nazwisko w tym

charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu, lub której autorstwo podano do

publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób.

Organizacjom radiowym i telewizyjnym wolno przy pomocy własnych środków i dla

własnych nadań utrwalać artystyczne wykonanie utworu/-ów w celu zgodnego z prawem

korzystania z nich. Utrwalenia te powinny być zniszczone w terminie miesiąca od dnia

wygaśnięcia uprawnienia do nadania utworu.

Wyjątkiem od tej zasady jest nie

stosowanie się do utrwaleń dokonanych przy przygotowywaniu własnych audycji

i programów mających wyjątkowy charakter dokumentalny, i które zostaną umieszczone

w archiwum.

Zastanawiające jest, dlaczego ustawodawca uŜył określenia „organizacje radiowe

i telewizyjne”. Przy czym nie wyjaśnił zakresu tego pojęcia, aczkolwiek wypowiada je

w kontekście „stowarzyszenia”. Nie uŜył słowa przedsiębiorca, które byłoby niewątpliwie

wygodniejsze w określeniu zakresu jednostek uprawnionych do nadawania programów

radiowo-telewizyjnych (problem ten zostanie rozwaŜony w trzecim e-wykładzie).

Wykonawcy przysługuje ochrona dóbr osobistych oraz prawo do korzystania z praw do

artystycznego wykonania i rozporządzania prawem do niego przez lat pięćdziesiąt licząc

od zakończenia roku, w którym artystyczne wykonanie ustalono. JeŜeli jednak w tym

czasie nastąpiła publikacja utrwalonego wykonania lub jego publiczne odtworzenie, okres

ochrony liczy się od tych zdarzeń, a gdy miały miejsce obydwa — od tego z nich, które

miało miejsce wcześniej.

Ad. b

Prawa do fonogramów i wideogramów

Fonogramem jest pierwsze utrwalenie warstwy dźwiękowej wykonania utworu albo

innych zjawisk akustycznych. Wideogramem jest pierwsze utrwalenie sekwencji

ruchomych obrazów, z dźwiękiem lub bez, niezaleŜnie od tego, czy stanowi ono utwór

audiowizualny (art. 94. 1–2).

Zachodzi tutaj podobna sytuacja, jak w przypadku artystycznych wykonań. Najczęściej

jest ktoś, kto chce utrwalić jakiś utwór w formie fonogramu lub wideogramu. Ta osoba

musi być do takiego przedsięwzięcia przygotowana organizacyjnie i finansowo. Jak

pamiętamy jest nią producent. JeŜeli nie jest on jasno określony to domniemywa się, Ŝe

producentem fonogramu lub wideogramu jest osoba, pod której nazwiskiem lub firmą

(nazwą) fonogram lub wideogram został po raz pierwszy sporządzony.

Producentowi fonogramu lub wideogramu przysługuje wyłączne prawo do rozporządzania

i korzystania z fonogramu lub wideogramu w zakresie: zwielokrotniania określoną

techniką; wprowadzenia do obrotu; najmu oraz uŜyczania egzemplarzy; publicznego

udostępniania fonogramu lub wideogramu w taki sposób, aby kaŜdy mógł mieć do niego

dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.

Prawa twórców i artystów wykonawców są w takim przypadku zachowane, co oznacza, Ŝe

pozostają przy twórcach autorskie prawa osobiste oraz przy twórcach

i wykonawcach istnieją majątkowe prawa pokrewne, co w tym wypadku skutkuje

prawem do wynagrodzenia.

W przypadku nadawania, reemitowania lub odtwarzania wprowadzonego do obrotu

fonogramu lub wideogramu równieŜ i producentowi przysługuje prawo do stosownego

wynagrodzenia.

Organizacjom

radiowym

i telewizyjnym

wolno

wykorzystywać

nadawania

opublikowane drobne utwory utrwalone na fonogramach lub wideogramach wyłącznie na

podstawie umowy zawartej z organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi,

chyba Ŝe prawo do nadania utworów zamówionych przez organizację radiową lub

telewizyjną przysługuje jej na podstawie odrębnej umowy z twórcą. Twórca moŜe

w umowie z organizacją radiową lub telewizyjną zrzec się pośrednictwa organizacji

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Zrzeczenie to wymaga zachowania formy

pisemnej pod rygorem niewaŜności.

Operatorom sieci kablowych wolno reemitować w sieciach kablowych utwory nadawane

w programach organizacji radiowych i telewizyjnych wyłącznie na podstawie umowy

zawartej z właściwą organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (zob. art.

95 zn.1 1–2 w zw. z art. 21. 1–2).

Są teŜ pewne ograniczenia wynikające z zasady dozwolonego uŜytku własnego oraz

w przypadku wprowadzenia do obrotu oryginału albo egzemplarza utworu na terytorium

Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Takie wprowadzenie do obrotu wyczerpuje prawo

do zezwalania na dalszy obrót takim egzemplarzem na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej, z wyjątkiem jego najmu lub uŜyczenia.

Prawa (przy twórcach pozostają autorskie prawa osobiste oraz przy twórcach

i wykonawcach majątkowe prawa pokrewne) wygasają — do rozpowszechniania

i korzystania z fonogramów i wideogramów oraz do wynagradzania producenta

za nadawanie, reemitowanie lub odtwarzanie wprowadzonego do obrotu fonogramu lub

wideogramu — z upływem pięćdziesięciu lat następujących po roku, w którym fonogram

lub wideogram został sporządzony. JeŜeli w tym okresie fonogram zostałby

opublikowany,

prawa,

których

wspomniano

powyŜej,

wygasają

z upływem

pięćdziesięciu lat następujących po roku, w którym fonogram został opublikowany.

Natomiast, jeŜeli w okresie pięćdziesięciu lat fonogram nie został opublikowany, a w tym

okresie został on rozpowszechniony, wspomniane prawa wygasają z upływem

pięćdziesięciu lat następujących po roku, w którym fonogram został rozpowszechniony.

JeŜeli

w okresie

pięćdziesięciu

lat

wideogram

został

opublikowany

lub

rozpowszechniony, prawa wygasają z upływem pięćdziesięciu lat następujących po roku,

w którym miało miejsce pierwsze z tych zdarzeń (art. 95).

Ad. c

Prawa do nadań programów przez organizacje radiowe i telewizyjne (zob. art.

97-99 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) jest zagwarantowane

omawianą ustawą prawno-autorską, na zasadzie wyłączności w rozporządzaniu

i korzystaniu ze swoich nadań w zakresie: utrwalania; zwielokrotniania określoną

techniką; nadawania przez inną organizację radiową lub telewizyjną; reemitowania;

wprowadzania do obrotu własnych utrwaleń; udostępniania tych utrwaleń w taki sposób,

aby kaŜdy mógł mieć do nich dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.

Ustawa nie określa sposobu nadawania, z czego wynika, iŜ moŜe on być nadawany za

pomocą dowolnych technik. Stąd wiadomo, Ŝe takiej ochrony doznają równieŜ programy

przesyłane w sieci komputerowej. Natomiast „udostępniania ich utrwaleń w taki sposób,

aby kaŜdy mógł mieć do nich dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym”

oznacza, Ŝe „dostęp do danego nagrania wiąŜe się z uiszczeniem opłaty wstępu” (Barta,

Markiewicz 2006: 110).

Omawiane prawo moŜe być realizowane przez te organizacje pod warunkiem, iŜ nie

przyniesie to szkody dla praw twórców, artystów wykonawców, producentów fonogramów

i wideogramów. Co oznacza, Ŝe ani ich prawa osobiste (np. twórcy) ani ich prawa

majątkowe (np. artyści wykonawcy) nie doznają uszczerbku.

Prawo do nadań programów przez organizacje radiowe i telewizyjne, według omawianej

ustawy, moŜe być stosowane jedynie do nadań programów tych organizacji radiowych

i telewizyjnych, które mają siedziby na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub na

terytorium Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz do tych, które są chronione na

podstawie umów międzynarodowych, w zakresie, w jakim to wynika z tych umów.

Są teŜ pewne ograniczenia prawa do nadań wynikające z zasady dozwolonego uŜytku

własnego oraz w przypadku wprowadzenia do obrotu oryginału albo egzemplarza utworu

na terytorium Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Następuje przez to wyczerpanie

prawa, dzięki czemu na dalszy obrót takim egzemplarzem na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej, z wyjątkiem jego najmu lub uŜyczenia (podobnie jak przy fonogramach

i wideogramach) nie potrzeba zezwolenia.

Prawo, do nadań programów przez organizacje radiowe i telewizyjne gaśnie z upływem

pięćdziesięciu lat następujących po roku pierwszego nadania programu.

Ad. d

Prawa do pierwszych wydań „przysługują wydawcom, po raz pierwszy publikującym

lub w inny sposób rozpowszechniającym utwór, którego czas ochrony juŜ wygasł, a jego

egzemplarze nie były jeszcze publicznie udostępnione.” (Golat 2005: 33). Przepisy

ustawy stosuje się do pierwszych wydań, których wydawcy mają swoją siedzibę lub

miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub na terytorium

Europejskiego Obszaru Gospodarczego, które są chronione na podstawie umów

międzynarodowych, w zakresie, w jakim ich ochrona wynika z zakresu tych umów — art.

99(5) 1.

Prawo to przysługuje równieŜ wobec utworów i tekstów, które ze względu na czas ich

powstania lub charakter nigdy nie były objęte ochroną prawa autorskiego.

prawem do

pierwszych wydań wiąŜe się równieŜ moŜliwość wykorzystywania ich na wszystkich

polach eksploatacji, a co za tym idzie równieŜ i na odrębnych polach eksploatacji

przewidzianych w art. 50 ustawy prawno-autorskiej.

Prawo do rozporządzania tym utworem i korzystania z niego na wszystkich polach

eksploatacji przysługuje przez okres dwudziestu pięciu lat od daty pierwszej publikacji

lub rozpowszechnienia.

Jest ono jednak ograniczone tzw. dozwolonym uŜytkiem własnym (zob. art. 23–25

ustawy prawno-autorskiej w zw. z art. 100 tejŜe ustawy) oraz w przypadku

wprowadzenia do obrotu oryginału albo egzemplarza utworu na terytorium Europejskiego

Obszaru Gospodarczego wyczerpuje prawo do zezwalania na dalszy obrót takim

egzemplarzem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z wyjątkiem jego najmu lub

uŜyczenia.

Ad. e

Prawa do wydań naukowych i krytycznych przysługuje kaŜdemu, kto po upływie

czasu ochrony prawa autorskiego do utworu lub ze względu na czas ich powstania lub

charakter nigdy nie były objęte ochroną prawa autorskiego. Jednocześnie ustawowe

rozstrzygnięcia stosuje się do wydań naukowych i krytycznych, które: zostały dokonane

przez obywatela polskiego albo osobę zamieszkałą na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej lub zostały ustalone po raz pierwszy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, lub

zostały opublikowane po raz pierwszy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, lub są

chronione na podstawie umów międzynarodowych, w zakresie, w jakim ich ochrona

wynika z zakresu tych umów.

Tak więc jeŜeli ktoś, mając na uwadze powyŜsze rozwiązania prawne, przygotował

wydanie krytyczne lub naukowe utworu, które nie jest samoistnym utworem, przysługuje

mu wyłączne prawo do rozporządzania takim wydaniem i korzystania z niego jedynie na

odrębnych polach eksploatacji określonych w art. 50.1-2. omawianej ustawy.

Prawo do rozporządzania takim wydaniem (krytyczne czy naukowe) i korzystania z niego

w określonym powyŜej zakresie przysługuje przez okres trzydziestu lat od daty

publikacji. Jest ono jednak ograniczone wspomnianym juŜ tzw. dozwolonym uŜytkiem

własnym. Ale nie jest to jedyne ograniczenie. Wprowadzenie do obrotu oryginału albo

egzemplarza utworu na terytorium Europejskiego Obszaru Gospodarczego wyczerpuje

prawo do zezwalania na dalszy obrót takim egzemplarzem na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej, z wyjątkiem jego najmu lub uŜyczenia.

Ochrona praw pokrewnych

Ochrona praw pokrewnych realizowana jest podobnie do ochrony (opisywanej powyŜej)

majątkowych praw autorskich. Przy czym ochrona przysługuje osobom uprawnionym

niezaleŜnie od spełnienia jakichkolwiek formalności. Za osobę uprawnioną do korzystania

z praw pokrewnych i ich ochrony uwaŜana jest osoba, której nazwisko w tym charakterze

uwidoczniono na egzemplarzach dzieła zaliczanego do artystycznych wykonań,

fonogramów i wideogramów oraz nadań jak równieŜ pierwszych nadań i wydań

naukowych, i krytycznych lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości

w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu. JeŜeli nie ujawniono

osoby uprawnionej do korzystania z ochrony praw pokrewnych w wykonywaniu prawa

zastępuje go producent lub wydawca, a w razie ich braku — właściwa organizacja

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.

Jako element ochrony praw pokrewnych naleŜy traktować obowiązek nałoŜony na

organizacje radiowe i telewizyjne niszczenia, w terminie miesiąca od dnia wygaśnięcia

uprawnienia do nadania utworu, wszystkich utrwaleń dokonanych zgodnie z prawem

i przy pomocy własnych środków i dla własnych nadań. Odstąpienie od tej zasady jest

moŜliwe, gdy własne audycje i programy tych organizacji mają wyjątkowy dokumentalny

charakter. Nie muszą być one niszczone, jeŜeli zostaną umieszczone w archiwum. Chodzi

o to, aby takie wyjątkowe dzieła nie zaginęły i mogły w przyszłości być odtwarzane

oczywiście z zachowaniem wszystkich konsekwencji wynikających z ustawy o prawie

autorskim i prawach pokrewnych.

Ustawodawca przewidział równieŜ przepisy karne, które mają działać odstraszająco

(prewencyjnie) równocześnie określając zagroŜenie za dokonanie, bez posiadania

odpowiednich uprawnień, takich czynów jak: rozpowszechnianie cudzego utworu;

utrwalanie lub zwielokrotnianie cudzego utworu w wersji oryginalnej lub w postaci

opracowania, artystycznego wykonania, fonogramu, wideogramu lub nadania — w celu

rozpowszechniania; nabywanie lub pomaganie w jego zbyciu albo przyjmowanie czy teŜ

ukrywanie przedmiotu podlegającego ochronie prawami pokrewnymi, a dokonuje tego

w celu osiągnięcia korzyści materialnej (paserstwo); wytwarzanie urządzenia lub ich

komponentów

przeznaczonych

niedozwolonego

usuwania

lub

obchodzenia

skutecznych technicznych zabezpieczeń przed odtwarzaniem, przegrywaniem lub

zwielokrotnianiem przedmiotów praw pokrewnych albo dokonywanie obrotu takimi

urządzeniami lub ich komponentami, albo reklamowanie je w celu sprzedaŜy lub najmu,

jak równieŜ posiadanie, przechowywanie lub wykorzystywanie, wspomnianych urządzeń

lub ich komponentów; uniemoŜliwianie lub utrudnianie wykonywania prawa do kontroli

korzystania z artystycznego wykonania, fonogramu lub wideogramu albo odmawianie

udzielenia informacji i wglądu w niezbędnym zakresie do dokumentacji mającej istotne

znaczenie dla określenia wysokości wynagrodzenia, jeŜeli wynagrodzenie twórcy zaleŜy

od wysokości wpływów z korzystania z przedmiotu praw pokrewnych (zob. art. 116–119

ustawy prawno-autorskiej).

ZagroŜenie karą wynika równieŜ z art. 115 ustawy o ochronie praw autorskich i praw

pokrewnych w przypadku przywłaszczenia sobie autorstwa albo wprowadzania w błąd co

do autorstwa całości lub części artystycznego wykonania.

Bibliografia:

Barta J., Markiewicz R. (2006): Prawa autorskie i prawa pokrewne, Wolter Kluwer.

Golat R. (2005): Dobra niematerialne. Kompendium prawne, Wydawnictwo Brandta.

Netografia:

Witryna

internetowa

BLIZT

e-business,

prawo,

technologie,

http://www.blitz.pl/show/3,1,28222274cbde3841d17a1d5b04afc21c_page.html

stan

z dn. 27.07.2008 r.