m3.indd

1. Azjatycki sukces gospodarczy

Udział państw Dalekiego Wschodu w gospodarce światowej jest coraz bardziej zna-
czący. Z tego też powodu gospodarki Chin, Japonii oraz Korei Południowej stają
się kluczowymi dla globalnego rozwoju gospodarczego. W ocenie specjalistów, do
2020 roku 8 spośród 12 największych gospodarek świata będzie znajdowało się
w regionie Azji i Pacyﬁku. Zalicza się do nich przede wszystkim gospodarki rozwi-
nięte, takie jak Australię, Nową Zelandię oraz ChRL, Japonię oraz cztery tygrysy
azjatyckie: Hongkong, Singapur, Koreę Południową oraz Tajwan. Do rozwĳających
się gospodarek zaliczane są gospodarki, które przechodzą proces industrializacji:
Malezja, Indonezja i Chińska Republika Ludowa.

Sukces, jaki osiągnęły państwa Azji w dużej mierze polegał na dobrej organizacji
(czego przykładem jest Japonia) oraz możliwości pozyskania taniej siły roboczej
(tak jak w Chińskiej Republice Ludowej). Z tego też powodu wielki kapitał chętnie
inwestował w tym regionie świata, czego najlepszym przykładem stał się fakt, że
gospodarki te zajmują kluczowe miejsca wśród innych państw (patrz rys. 1).

1.1. Japoński sposób zarządzania

Po zakończeniu II wojny światowej Japonia stanęła przed poważnym wyzwaniem
— stan gospodarki oraz zniszczenia wojenne w zdecydowany sposób uniemożli-
wiały zdobycie dominującej pozycji w świecie gospodarczym. Japończycy odnieśli
jednak sukces dzięki opracowaniu własnych metod zarządzania:
— kanban,
— kaizen,
— QFD,
— 5S.

Metoda

kanban

została opracowana przez japońskich menedżerów na początku lat

50. XX wieku. W języku japońskim słowo kanban oznacza czystą kartkę papieru.
Głównym zadaniem tej metody jest zmniejszanie, czy wręcz wyeliminowanie, ma-

Rysunek 1

Bezpośrednie inwestycje

zagraniczne w wybranych

państwach w 1997 r.

Źródło: Global Policy Forum. Wi-

tryna internetowa.

http://www.glo-

balpolicy.org/socecon/ffd/fdi/ta-

bles/fdimain.htm

, stan z 12 wrze-

śnia 2006 r.

gazynowania towarów. Odnosi się to zarówno do magazynowania przedproduk-
cyjnego, międzyoperacyjnego oraz poprodukcyjnego. Zaletą tego systemu jest to,
że wszystkie materiały od dostawców i do klientów dostarczane są na czas. Głów-
nym celem metody kanban jest wyeliminowanie straty czasu oraz marnotrawstwa,
co zostało określone za pomocą siedmiu określeń:
— żadnych braków,
— żadnych opóźnień,
— żadnych zapasów,
— żadnych kolejek,
— żadnych zastojów,
— żadnych niepotrzebnych operacji,
— żadnych przemieszczeń.

Głównym elementem systemu kanban są karty kanban. Na kartach odnotowywane
są zlecenia produkcyjne oraz opis zawartości półproduktów. Za pomocą tego sys-
temu przekazywane są informacje o zapotrzebowaniu na dany półprodukt w cza-
sie procesu produkcyjnego. W systemie kanban zlecenie produkcyjne zostaje prze-
kazane na koniec linii produkcyjnej. Pracujący na ostatnim stanowisku potrzebuje
półproduktu, który jest produkowany na poprzednim stanowisku. W tej fazie pół-
produkty pobierane są z pojemnika na stanowisku poprzednim. Karta kanban jest
odczepiana w chwili pobrania półproduktu i następnie przekazana na stanowisko,
z którego je pobrano. W ten sposób sygnalizuje się wykorzystanie półproduktu
i zlecenie otrzymania kolejnego. Pracownik, który znajduje się na pierwszym sta-
nowisku linii produkcyjnej w pustym pojemniku zawiesza kartę kanban, po czym
rozpoczyna produkcję. Czasem pracownicy odczepiają karty kanban i przekazu-
ją na poprzednie stanowisko dopiero po wyczerpaniu zapasu półproduktu. Takie
działanie obniża nieco efektywność pracy, ale czasem jest konieczne ze względu na
prawidłową identyﬁkację półproduktu.

1.2. Sukces japońskich metod zarządzania

Sukces japońskich ﬁrm, takich jak Honda czy Sony, tłumaczy się stosowaniem sztu-
ki i ﬁlozoﬁi zarządzania

kaizen

. W dosłownym znaczeniu oznacza to ‘nieustanne

poprawianie i ulepszanie’. W każdym przedsiębiorstwie dąży się do ciągłego do-
skonalenia miejsca pracy, organizacji pracy oraz wdrażania nowych technologii. Za
twórcę tego modelu zarządzania uznaje się Masaaki Ima, który w 1986 roku wydał
pracę poświęconą kaizen.

Według zasad tej ﬁlozoﬁi człowiek, który funkcjonuje w danej społeczności
(w rodzinie, organizacji czy ﬁrmie) wymaga ciągłego doskonalenia. Każde działa-
nie człowieka wymaga dążenia do doskonałości. Przykładowo, pracownik ﬁrmy
jest uświadamiany, iż jego zadaniem jest codzienne udoskonalanie funkcjonowania
ﬁrmy. Zatem ﬁlozoﬁa kaizen łączy całą kadrę w proces doskonalenia ﬁrmy, co jest
naczelnym zadaniem każdego pracownika. Każdy z pracowników ma za zadanie
analizę zasad funkcjonowania ﬁrmy, co pozwala na ciągłe doskonalenie metod pra-
cy. Tym samym przedsiębiorstwo może uniknąć błędów i niedoskonałości w funk-
cjonowaniu na rynku. Ważne z punktu widzenia funkcjonowania ﬁrmy jest dosko-
nalenie metodą „małych kroków” — ewolucji, nie zaś rewolucji. Za doskonalenie
zasad działania ﬁrmy odpowiedzialna jest kadra menedżerska. Ciągłe ulepszanie
techniką „małych kroków” powoduje, że rezultaty kaizen nie są widoczne od razu,
a dopiero po pewnym czasie.

Kolejną metodą zastosowaną w japońskim systemie zarządzania jest tzw.

QFD

(z ang. Quality Function Deployment). Metoda ta została opracowana w Japonii
w latach 60. XX w., a w latach 80. zyskała także popularność w Stanach Zjedno-
czonych. Głównym celem QFD jest przetwarzanie informacji zdobytych na ryn-
ku wśród konsumentów na język techniczny, którego używają twórcy produktów.
Dzięki tej metodzie ustala się dane techniczne produktów oraz proces i parame-
try produkcji. Narzędzie, jakim jest QFD pozwala na przełożenie wymagań ryn-
kowych na zbiór warunków, koniecznych do produkcji danego produktu. Tym sa-
mym projekt produktu jest racjonalny, uwzględnia wymagania rynkowe. Metodę
tę stosują ﬁrmy działające w branży przemysłowej, informatyce, bankowości i służ-
bie zdrowia oraz w wielu innych. Choć metoda QFD wymaga dużych nakładów
czasu i pracy, przynosi oczekiwane efekty — pewność satysfakcji klienta, mniejszą
liczbę zmian w konstrukcji i procesie produkcyjnym, krótszy czas powstania pro-
duktu, niższe koszty uruchomienia produkcji. Technicznie metoda QFD polega na
wypełnianiu diagramu tzw. domu jakości (ang. quality house). W diagramie znaj-
dują się pola, które zostają zdeﬁniowane, ich liczba jest różna — zależnie od celu,
stopnia skomplikowania czy charakteru zadania.

Efektem wieloletniej praktyki i doświadczeń japońskich ﬁrm jest również metoda

, zwana również systemem 5S bądź praktykami 5S. Metoda 5S dotyczy porząd-

ku i dyscypliny na stanowisku pracy — ich wprowadzania, a następnie utrzymania.
Celem nadrzędnym tej metody jest wprowadzenie harmonĳnej pracy, doskonale-
nie, działania projakościowe, a zatem zwiększenie efektywności produkcji. Nazwa
wywodzi się od pierwszych liter pięciu japońskich wyrazów — nazw określających
pięć podstaw (ﬁlarów), na których oparta jest ta metoda:
— selekcja (jap. seiri) — zaleca się oczyszczenie stanowiska pracy ze wszystkich

zbędnych narzędzi czy instrukcji i pozostawienie tylko tych, które są niezbędne
do wykonania danych czynności,

— systematyka (jap. seiton) — zaleca się oznakowanie części oraz narzędzi, a także

określenie konkretnego miejsca ich przechowywania; przedmioty używane czę-
ściej powinny znajdować się najbliżej, w zasięgu ręki,

— sprzątanie (jap. seiso) — zaleca się systematyczne sprzątanie, czyszczenie, ukła-

danie oraz usuwanie odpadów produkcyjnych ze stanowiska pracy oraz jego
otoczenia,

— schludność (jap. seiketsu) — zaleca się utrzymanie stanowiska pracy w ciągłym

porządku, a zatem codzienne wykonywanie selekcji, systematyki oraz sprzątania,

— samodyscyplina (jap. shisuke) — zaleca się wyćwiczenie u pracowników nawyku

przestrzegania wcześniej wymienionych zasad.

Pierwsze trzy instrukcje określają sposób zaprowadzenia porządku w miejscu pra-
cy, kolejne dwie służą utrzymaniu i doskonaleniu metod zarządzania. Metoda 5S
jest metodą prostą i tanią we wprowadzaniu, a ponadto łatwą do zrozumienia i za-
akceptowania przez pracowników. Dzięki zastosowaniu tej metody praca staje się
efektywniejsza i mniej męcząca, szybko przynosi wymierne korzyści.

1.3. Chiński wzrost gospodarczy i inwestycje bezpośrednie

Gospodarczy sukces Chińskiej Republiki Ludowej rozpoczął się wraz z okresem re-
form Deng Xiaopinga. Zainicjowane w 1978 r. otwarcie na świat i cztery moderni-
zacje: rolnictwa, przemysłu, obrony narodowej oraz oświaty i edukacji, przyniosły
niespotykany dotąd sukces. Stało się to możliwe przede wszystkim z uwagi na tanią
siłę roboczą i gospodarkę proeksportową oraz szybki wzrost gospodarczy. Szczy-

towym punktem był rok 1992, kiedy to chiński produkt krajowy brutto wzrósł
o 14,2% w stosunku do roku poprzedniego. W kolejnych latach odnotowano spa-
dek tendencji, choć chiński PKB rokrocznie od 2001 roku notuje wzrost powyżej
9% (patrz rys. 2).

Kapitał zagraniczny chętnie inwestuje w Chinach z uwagi na udogodnienia podatko-
we i stworzenie specjalnych stref ekonomicznych (Special Economic Zone, chin. Jin-
gji tequ). Mimo tego, powołując się na dane Agencji ds. Inwestycji Zagranicznych,
należy wskazać, że w ciągu ostatnich lat dynamika wzrostu inwestycji zagranicznych
w Chinach wyraźnie spada. Najmniej korzystny były niewątpliwie rok 1999, kiedy
to zrealizowane inwestycje bezpośrednie zmalały w stosunku do 1998 r. o 11,3%,
w kolejnych latach — 2000–2002 — inwestycje rosły o kolejno 1%, 15,1% i 12,5%.
Mimo że w 2003 r. zakontraktowany kapitał zagraniczny osiągnął wartość
115,1 mld USD i wzrósł o 39,0% w stosunku do roku 2002, to jednak realnie zre-
alizowane inwestycje zwiększyły się tylko o 1,4%, osiągając poziom 53,5 mld USD.
W 2004 r. z kolei suma zakontraktowanych inwestycji wyniosła 153,479 mld USD,
natomiast na inwestycje wydano niewiele ponad 60,7 mld USD, a w 2005 r. su-
ma zrealizowanych BIZ wyniosła 60,3 mld USD i w porównaniu z 2004 r. spadła
o 0,5% (patrz tab. 1).

Rysunek 2

Chiński wzrost gospodarczy

w latach 1989–2005 (%)

Źródło: Chinability. Witryna inter-

netowa.

http://www.chinability.

com/GDP.htm

, stan z 14 czerw-

ca 2006 r.

Rok

Inwestycje zakontraktowane

Inwestycje zrealizowane

Suma

(mln USD)

Wzrost

(%)

Suma

(mln USD)

Wzrost

(%)

1978–1982

6,010

—

1,166

—

1983

1,732

—

636,000

—

1984

2,651

53,1

1,258

97,8

1985

5,932

123,8

1,661

32,0

1986

2,834

–52,2

1,874

12,8

1987

3,709

30,9

2,314

23,5

1988

5,279

42,8

3,194

38,0

1989

5,600

5,7

3,392

6,2

1990

6,596

17,8

3,487

2,8

1991

11,977

81,6

4,366

25,2

1992

58,124

385,3

11,007

152,1

1993

111,436

91,7

27,515

150,0

1994

82,680

–25,8

33,767

22,7

1995

91,282

10,4

37,521

11,7

1996

73,277

–19,7

41,725

11,2

1997

51,004

–30,4

45,257

8,5

1998

51,102

2,2

45,463

0,5

1999

41,223

–20,9

40,319

–11,3

2000

62,380

51,3

40,715

1,0

2001

69,195

10,9

46,878

15,1

2002

82,768

19,6

52,743

12,5

1978–2002

827,809

—

446,258

—

Tabela 1

Inwestycje zagraniczne

w Chińskiej Republice Ludowej

w latach 1978–2002

Źródło: TDC Trade. Witryna inter-

netowa.

http://www.tdctrade.com/

econforum/hkcer/hkcer050201.

htm

, stan z 14 czerwca 2006 r.

2. Integracja ekonomiczna

państw regionu

Do podstawowych form ekonomicznej integracji państw Azji Wschodniej zalicza-
ne są:
— Rada Współpracy Gospodarczej Azji i Pacyﬁku (Asia–Paciﬁc Economic Coope-

ration — APEC),

— instytucje wielostronnej współpracy regionalnej, takie jak: Społeczno-Eko-

nomiczna Komisja Azji i Pacyﬁku (ESCAP), Azjatycki Bank Rozwoju (ADB),
Współpraca Gospodarcza Basenu Pacyﬁku (PBEC) oraz Rada Współpracy Go-
spodarczej Pacyﬁku (PECC),

— strefa wolnego handlu w ramach Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-

-Wschodniej (Association of South East Asian Nations — ASEAN).

Rada Współpracy Gospodarczej Azji i Pacyﬁku (APEC)

powstała w stolicy Australii

Canberze w listopadzie 1989 roku. Do głównych zadań organizacji zalicza się: zno-
szenie barier celnych, współpracę technologiczną oraz dążenie do ścisłej integracji
gospodarczej. Kolejne spotkanie 21 państw odbyło się w Stanach Zjednoczonych
w 1993 roku. W tym roku forum zyskało oﬁcjalny status. Rok później w Bagorze
w Indonezji określono cele współpracy: „otwarta przestrzeń inwestycyjna i gospo-
darcza dla państw rozwiniętych do 2010 roku, dla państw rozwĳających się do
2020 roku” (

http://www.apec.org/apec/about_apec/history.html

). Funkcjonowa-

nie APEC jest zorganizowane na dwóch poziomach:
— politycznym: coroczne szczyty przywódców państw członkowskich, na których

omawiana jest agenda na poszczególne lata; spotkania ministrów spraw zagra-
nicznych i ministrów handlu; spotkania ministrów wybranych resortów, Rady
Doradców Ekonomicznych APE oraz Forum Gospodarcze Pacyﬁku;

— roboczym: coroczne spotkania Komisji ds. Handlu i Inwestycji, Komisji ds.

Współpracy Technologicznej i Ekonomicznej, Komisji Ekonomicznej i Komisji
ds. Budżetu i Zarządzania.

Aby zrealizować Cele z Bagor każde państwo członkowskie przedstawia własny
plan działania (Invidual Action Plan), który ma prowadzić do liberalizacji zasad
handlu m.in. w sferze celnej. W tym celu podczas szczytu w Osace w 1995 r. pod-
jęto konkretne kroki. Do głównych zadań państw członkowskich zaliczono:
— szeroki zakres liberalizacji handlu i usług,
— zgodność z zasadami WTO,
— niedyskryminację partnerów handlowych i znoszenie barier we wzajemnym

handlu,

— przejrzystość systemów prawnych,
— zakaz wprowadzania interwencjonizmu państwowego w gospodarce,
— dostosowanie procesu integracji gospodarczej do poziomu poszczególnych go-

spodarek,

— zapewnienie wzajemnej współpracy.

Status obserwatorów posiadają: Sekretariat ASEAN, Rada Współpracy Gospodar-
czej Pacyﬁku i Azji oraz Sekretariat Forum Wysp Pacyﬁku.

Społeczno-Ekonomiczna Komisja Azji i Pacyﬁku (ESCAP)

została powołana do życia

na podstawie decyzji Rady Społeczno-Gospodarczej ONZ 28 marca 1947 roku.

Do roku 1974 organizacja ta działała pod nazwą Ekonomicznej Komisji dla Azji
i Dalekiego Wschodu. Główną siedzibą komisji jest stolica Tajlandii — Bangkok,
w którym  znajduje  się  Sekretariat,  realizujący  decyzje  komisji  i jej  organów  po-
mocniczych, działających w następujących obszarach: handlu międzynarodowego,
przemysłu,  technologii,  ochrony  środowiska,  rozwoju  społecznego,  rozwoju  wsi
i miast, turystyki oraz prac badawczo-rozwojowych. W ramach komisji corocznie
odbywają  się  sesje  na  szczeblu  ministrów  handlu,  podczas  których  dokonuje  się
oceny sytuacji gospodarczej oraz prognozuje nowe kierunki rozwoju gospodarcze-
go. Komisja podzielona jest na specjalistyczne komitety, które są odpowiedzialne
za poszczególne ﬁlary współpracy. Dodatkowo w stolicach niektórych państw, np.
New Delhi czy Manili, działają: Centrum ds. Transferu Technologii Azji i Pacyﬁku
oraz Komitet ds. Tajfunów.

Azjatycki Bank Rozwoju (ADB)

jako organizacja regionalna powstał w 1966 roku na

podstawie rezolucji Ekonomicznej Komisji Azji i Pacyﬁku. Główne zadania ADB to:
— udzielanie kredytów na cele inwestycyjne w przemyśle i rolnictwie oraz na roz-

wój infrastruktury,

— pomoc techniczna i doradztwo związane z realizacją projektów inwestycyj-

nych,

— udzielanie pomocy państwom w zakresie planowania i rozwoju społecznego

i gospodarczego.

Najważniejszą rolę przy powstaniu ADB odegrały Stany Zjednoczone i Japo-
nia, które wniosły największy wkład kapitałowy i posiadają po 15,73% udziałów
w ADB oraz 12,9% głosów w czasie walnych zgromadzeń banku. Dominująca po-
zycja Japonii w ADB przejawia się m.in. w tym, że na prezesa banku zawsze zostaje
wybrany Japończyk. W ramach banku współpracują 64 państwa. Główna siedziba
ADB znajduje się w stolicy Filipin — Manili, a bank posiada 19 placówek w Azji
oraz biura we Frankfurcie, Tokio i Waszyngtonie (patrz:

http://www.adb.org/Abo-

ut/members.asp

Współpraca Gospodarcza Basenu Pacyﬁku (PBEC)

została zapoczątkowana w 1967 ro-

ku.  Była  to  pierwsza  ogólnoregionalna  organizacja,  w której  dominowała  idea
„wspólnego  Pacyﬁku”. Inicjatorami tego forum były Japonia i Australia, które
w tym  okresie  przejawiały  największą  aktywność  w dziedzinie  integracji.  PBEC
jest organizacją, do której należą przedstawiciele prywatnego biznesu. W obradach
tego forum biorą udział przedstawiciele państw regionu, w tym: Chińskiej Repu-
bliki Ludowej, Meksyku, Nowej Zelandii, Tajwanu i Stanów Zjednoczonych. Idea
wolnego handlu jest dominująca, a ponadto do głównych celów zaliczono:
— wymianę informacji z zakresu wzajemnej współpracy gospodarczej,
— określanie ram współpracy,
— doradztwo rządom poszczególnych państw,
— podejmowanie działań na rzecz redukcji barier handlowych,
— promowanie rozwoju nowych technologii i ich wdrażanie,
— ochrona środowiska.

Rada Współpracy Gospodarczej Pacyﬁku (PECC)

jest organizacją pozarządową złożoną

głównie z przedstawicieli sektora prywatnego, środowisk akademickich oraz rzą-
dów 23 państw, w tym m.in.: Australii, Chińskiej Republiki Ludowej, Hongkon-
gu, Indonezji, Japonii, Kanady, Kolumbii, Republiki Korei, Rosji i Stanów Zjedno-
czonych. PECC powstała w 1980 roku z inicjatywy premierów Japonii i Australii.
W 1983 roku zatwierdzono ramy instytucjonalne organizacji, do których zaliczo-
no: Konferencję, Stały Komitet, Komitet Koordynacyjny, grupy robocze oraz komi-
tety narodowe. Do głównych funkcji PECC zaliczono:
— analizę problemów mających wpływ na regionalną współpracę handlową,
— opracowanie zaleceń i rekomendacji w zakresie współpracy ekonomicznej,

— podejmowanie działań na rzecz tworzenia nowych mechanizmów współpracy,

rozwiązywania wspólnych problemów i unikania sytuacji konﬂiktowych,

— stworzenie możliwości wyrażania wspólnych interesów na forum międzynaro-

dowym,

— promowania wspólnych interesów.

W strukturze organizacyjnej PECC najważniejsze miejsce zajmują konferencje zwo-
ływane co rok–półtora roku.

AFTA (ASEAN Free Trade Area)

jest międzynarodowym ugrupowaniem regionalnym

powstałym podczas IV szczytu państw ASEAN w 1992 roku w Singapurze. Pod-
czas spotkania przyjęte zostały trzy dokumenty, które w sposób formalno-prawny
organizowały Strefę Wolnego Handlu między państwami ASEAN:
— Ogólnopolityczna Deklaracja Singapurska,
— Ramowe Porozumienie o Umocnieniu Współpracy Ekonomicznej ASEAN,
— Porozumienie o Wspólnej Efektywnej Taryﬁe Celnej.

Najważniejszym podpisanym dokumentem było Porozumienie o Wspólnej Efek-
tywnej Taryﬁe Celnej (Common Effective Preferential Tariff — CEPT), które za-
kładało, że w przeciągu 15 lat cła na artykuły przemysłowe i przetworzone artykuły
rolne zostaną obniżone do poziomu 0–5%. Przyjęto również listę wyłączeń, która
zawierała głównie produkty przemysłu maszynowego i samochodowego. Określo-
no również reguły pochodzenia towaru, który miał być w 40% wyprodukowany
na terenie państw ASEAN. W kwietniu 1994 roku przyjęto deklarację w sprawie
szybkiej liberalizacji stawek celnych. Przyjęto, iż stawki celne powyżej 20% zosta-
ną zredukowane do poziomu 0–5% do 1 stycznia 2000 roku, natomiast niższe niż
20% do wskazanego poziomu do 1 stycznia 1998 roku. W wyniku takich zmian
w ramach AFT-y stawki celne zmniejszyły się (dla całości państw ASEAN) z 12,76%
w 1993 roku do 2,89% w 2002 roku. Ponadto do programu włączono artykuły
przemysłowe oraz przetworzone artykuły rolne. Nowi członkowie ASEAN: Kam-
bodża, Laos, Myanmar i Wietnam stopniowo zmniejszają stawki celne — Wietnam
do 2006 roku, Laos i Myanmar do 2008 roku, a Kambodża do 2010 roku.

Oddzielne porozumienie wypracowano między państwami AFT-y a Chinami
—

ACFTA (ASEAN China Free Trade Area)

. Negocjacje w sprawie utworzenia strefy

wolnego handlu do 2010 roku rozpoczęto w październiku 2001 roku. Powstanie
największej strefy wolnego handlu podzielone zostało na cztery etapy:
— Ramowe Porozumienie dotyczące współpracy gospodarczej między Chinami

a ASEAN (styczeń 2004 rok),

— Handel Towarami (lipiec 2005 rok),
— Stworzenie Mechanizmów Współpracy (koniec 2005 roku),
— Negocjacje w Sprawie Wolnego Handlu Inwestycjami i Usługami (w trakcie).

Strony negocjujące zgodziły się na zmniejszenie stawek celnych na artykuły prze-
mysłowe do 2007 roku (patrz tab. 2) oraz na artykuły żywnościowe (patrz tab. 3).

Stawki celne w Chińskiej Republice Ludowej

stawki celne według ACFTA

2005

2007

Powyżej 20%

20%

12%

Między 15% a 20%

15%

Między 10% a 15%

10%

Między 5% a 10%

5%
5%

Mniej niż 5%

Pozostają bez zmian

Tabela 2

Stawki celne na artykuły

przemysłowe według

porozumienia ACFTA

Źródło: ASEAN Secretariat. Witry-

na internetowa.

www.aseansec.

org/acfta-brochure.doc

stan z 14 czerwca 2006 r.

Stawki celne w Chińskiej Republice Ludowej

Stawki celne według ACFTA

2005

2006

Powyżej 15%

Między 5% a 15%

Mniej niż 5%

Tabela 3

Stawki celne na artykuły

rolnicze według porozumienia

ACFTA

Źródło: ASEAN Secretariat. Witry-

na internetowa.

www.aseansec.

org/acfta-brochure.doc

stan z 14 czerwca 2006 r.

3. Próby politycznej integracji

państw regionu

Nie ulega wątpliwości, że w rzeczywistości ekonomiczny potencjał państw azjatyc-
kich jest olbrzymi, jednak z politycznego punktu widzenia państwa te nie są jeszcze
w pełni zintegrowane, co świadczy o słabości regionu.

Do najważniejszych ogniw mogących stanowić potencjalne źródło integracji poli-
tycznej zalicza się forum państw ASEAN+3 oraz Szanghajską Organizację Współ-
pracy.

3.1. ARF i ASEAN+3

Próbą stworzenia mechanizmów konsultacji w ramach państw

ASEAN

było powo-

łanie Forum Regionalnego Państw ASEAN (ASEAN Regional Forum). Początki
formowania forum sięgają spotkania 26 państw członków ASEAN w Singapurze
23–25 czerwca 1993 roku. Pierwsze inauguracyjne spotkanie tego forum odbyło się
w Bangkoku 25 lipca 1994 roku. Do priorytetów cyklicznych spotkań zaliczono:
— wzmacnianie konstruktywnego dialogu i konsultacji w dziedzinie politycznej

i bezpieczeństwa,

— wzmacnianie budowy środków zaufania oraz dyplomacji prewencyjnej w celu

ograniczenia możliwości wybuchu konﬂiktu w regionie Azji i Pacyﬁku.

Po XXVII Spotkaniu Ministerialnym ASEAN w 1994 roku oświadczono: „Forum
Regionalne stanie się efektywnym forum dla promowania dialogu politycznego
i w zakresie bezpieczeństwa. I w tym zakresie państwa ASEAN będą współpraco-
wały z forum ARF w celu wypracowywania konstruktywnych rozwiązań w regio-
nie Azji i Pacyﬁku” (

http://www.aseanregionalforum.org/Default.aspx?tabid=49

Po kilku latach istnienia, 18 czerwca 2003 roku, podczas szczytu państw ASEAN
w stolicy Kambodży Phnom Penh, uznano, że — mimo istniejącego zróżnicowania
państw członkowskich — udało się osiągnąć następujące cele:
— Regionalne Forum ASEAN stało się czynnikiem dialogu wielostronnego i dwu-

stronnego oraz mechanizmem konsultacji, podejmowania wspólnych decyzji,
nieingerencji w sprawy wewnętrzne innych państw,

— wzbudzono zaufanie członków ARF w dyskusjach na temat bezpieczeństwa re-

gionalnego,

— osiągnięto zaufanie na drodze wspólnych przedsięwzięć,
— wypromowano zwyczaj dialogu i konsultacji politycznych,
— stworzono sieć informacyjną dotyczącą bezpieczeństwa narodowego, obrony

oraz spraw wojskowych.

Do państw członkowskich zaliczają się następujące państwa z regionu Azji i Pacy-
ﬁku: Australię, Brunei Darussalam, Kambodżę, Kanadę, Chiny, Unię Europejską,
Indie, Indonezję, Japonię, Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną, Repu-
blikę Korei, Laos, Malezję, Myanmar, Mongolię, Nową Zelandię, Pakistan, Papuę

Nową Gwineę, Filipiny, Rosję, Singapur, Tajlandię, Timor Leste, Stany Zjednoczo-
ne oraz Wietnam. W czerwcu 1996 roku przyjęto następujące kryteria członko-
stwa w ARF:
— zobowiązania: każdy nowy członek organizacji, który jest suwerennym pań-

stwem, musi dążyć do wspólnego osiągnięcia celów ARF, przed przystąpieniem
musi zaakceptować wszystkie poprzednie decyzje państw członkowskich, wszy-
scy członkowie ASEAN uczestniczą w ARF,

— odniesienie: wszyscy nowi członkowie zostaną przyjęci, jeśli wykażą zdolność

do promowania pokoju i bezpieczeństwa w regionie Azji Północno-Wschodniej
i Południowo-Wschodniej oraz na Pacyﬁku,

— stopniowe rozszerzanie: podejmowane kroki na rzecz rozszerzania forum muszą

uwzględniać efektywność podejmowanych przez ARF decyzji,

— konsultacje: każdy zgłaszający akcesję do ARF musi podporządkować się pań-

stwu przewodniczącemu ARF, które po konsultacjach z państwami ARF posta-
nawia — na zasadzie konsensusu — o przyjęciu państwa, a decyzja jest aprobo-
wana podczas spotkania ministerialnego.

Drugą formą tworzenia dialogu politycznego jest formuła

ASEAN+3

, w której bio-

rą udział, oprócz państw ASEAN, Chińska Republika Ludowa, Japonia oraz Ko-
rea Południowa. Ta forma dialogu politycznego została zapoczątkowana w grud-
niu 1997 roku podczas pierwszego nieformalnego spotkania przywódców państw
ASEAN  oraz  wymienionej  trójki.  W 1999  roku  zinstytucjonalizowano  tę  formę
współpracy, podpisując w stolicy Filipin Manili wspólny komunikat o współpra-
cy ASEAN+3. Państwa zobowiązały się do współpracy politycznej i gospodarczej.
Współpraca polityczna polega głównie na wymianie informacji oraz poglądów do-
tyczących  współczesnych  problemów  azjatyckich.  Państwa  ASEAN+3  prowadzą
regularne konsultacje podczas szczytów ASEAN, spotkań ministrów oraz grup ro-
boczych/eksperckich. W zakresie bezpieczeństwa formuła konsultacji obejmuje eli-
minację zagrożenia terrorystycznego oraz przestępczości zorganizowanej. Pierwsze
spotkanie między ministrami ASEAN a Chin, Japonii i Korei Południowej odby-
ło się w Hanoi w czerwcu 2003 roku. W styczniu 2004 roku podczas spotkania
w Bangkoku  państwa  przyjęły  plan  zwalczania  przestępczości  zorganizowanej
w ośmiu obszarach: terroryzmu, nielegalnego handlu narkotykami, nielegalnego
handlu ludźmi, piractwa morskiego, nielegalnego handlu bronią, „prania” pienię-
dzy, przestępstw gospodarczych, przestępstw informatycznych. Dalsze plany pod-
jęto podczas spotkania w Bandar Seri Begawan 29 września 2004 roku.

W 2002 roku państwa ASEAN+3 przyjęły cztery punkty krótkookresowej strate-
gii (do 2007 roku), które zostały przedstawione w Raporcie Końcowym:
— rozwój i pogłębianie wymiany naukowej i zwiększanie zasobów ludzkich,
— stworzenie ośrodków analitycznych, politycznych i gospodarczych,
— powołanie Forum Azji Wschodniej,
— powołanie Izby Handlowej Azji Wschodniej.

W pierwszej połowie 2005 roku przyjęto strategię średnio- i długookresową. Do
strategii tych zaliczono:
— stworzenie Forum Azji Wschodniej,
— utworzenie w ramach spotkań ministrów ﬁnansów ASEAN+3 Forum Eksper-

tów składającego się z ekspertów z poszczególnych państw,

— stworzenie ułatwień w wymianie walut państw ASEAN+3,
— stworzenie współpracy w dziedzinie ochrony środowiska morskiego,
— powołanie forum konsultacyjnego w zakresie bezpieczeństwa energetycznego.

W grudniu 2003 roku powołano Sekretariat ASEAN+3, który koordynuje współ-
pracę między państwami. W 2005 roku między państwami ASEAN a Chinami, Ja-
ponią i Koreą Południową istniało 48 mechanizmów konsultacyjnych, włączając

w to kwestie ekonomiczne, monetarne, polityczne, bezpieczeństwa, turystyczne,
rolnicze, energetyczne.

3.2. Ewolucja Szanghajskiej Organizacji Współpracy

Szanghajska Organizacja Współpracy została utworzona w 1996 roku jako niefor-
malne forum konsultacyjne między Rosją, Chinami, Kazachstanem, Kirgistanem
oraz  Tadżykistanem.  Początkowo  odwoływano  się  głównie  do  wzajemnej  niein-
gerencji oraz do ograniczenia możliwości wybuchu konﬂiktu. Podczas kolejnych
spotkań  „Szanghajskiej  Piątki”  wypracowano  mechanizmy  konsultacji,  a niebez-
pieczeństwo wybuchu konﬂiktu zostało wyeliminowane. Kluczowym dla dalsze-
go funkcjonowania forum był szczyt w Szanghaju w 2001 roku, podczas którego
do organizacji włączono Uzbekistan, a dotychczasowe nieformalne spotkania głów
państw przyjęły formę cyklicznych rozmów na wysokim szczeblu. Głównym ob-
szarem porozumienia stała się walka z międzynarodowym terroryzmem, religĳnym
ekstremizmem oraz separatyzmem. Na mocy decyzji państw SOW utworzone zo-
stało regionalne centrum do walki z terroryzmem w stolicy Kirgistanu — Biszkeku.
14 września 2001 roku podczas spotkania w Ałma Acie — ówczesnej stolicy Ka-
zachstanu — strony zdecydowały o powołaniu rządowego stałego mechanizmu kon-
sultacyjnego. Ponadto podpisano deklarację dotyczącą udogodnień w zakresie wza-
jemnego handlu. Podczas kolejnego spotkania, które odbyło się 7 lipca 2002 roku
w Sankt Petersburgu, strony opowiedziały się za stanowczym zwalczaniem terro-
ryzmu, podpisując deklarację o wzmocnieniu mechanizmów w ramach Regional-
nych Struktur Antyterrorystycznych. 15 stycznia 2004 roku podczas szczytu SOW
powołano Sekretariat z siedzibą w Pekinie. Na czele Sekretariatu stanął Zhang De-
guang,  były  ambasador  Chińskiej  Republiki  Ludowej  w Kazachstanie  i Federacji
Rosyjskiej.

W skład podstawowego mechanizmu konsultacyjnego Szanghajskiej Organizacji
Współpracy wchodzą: Rada Przywódców Państw Członków SOW, Rada Premie-
rów Państw Członków SOW, Rada ds. Koordynowania Polityk Państw Członków
SOW oraz spotkania poszczególnych ministrów, w tym ministrów spraw zagra-
nicznych i ministrów obrony narodowej.

Należy zaznaczyć, że kluczową rolę w organizacji odgrywają Chiny i Rosja. Obie
strony  w ramach  SOW  wspierają  wzajemne  wysiłki  w walce  z separatyzmem
— w chińskim Xinjiangu oraz rosyjskiej Czeczenii. Oba państwa dążą do utrzy-
mania istniejących reżimów politycznych w państwach Azji Środkowej, czego wy-
mownym przykładem była pomoc udzielona Isłamowi Karimowowi podczas próby
obalenia jego rządu w Uzbekistanie. Przykładem tego była również wizyta Kari-
mowa w Pekinie w maju 2005 roku. Wzajemną współpracę dobrze obrazują rów-
nież manewry wojskowe — „Misja Pokojowa 2005” — które miały miejsce między
12  a 26  sierpniu  2005  roku.  Wspólna  akcja  była  ważnym  sygnałem  dla  innych
uczestników  stosunków  międzynarodowych,  pokazującym  możliwość  ściślejszej
współpracy między Moskwą a Pekinem. Manewry, mimo że oﬁcjalnie twierdzo-
no, iż nie były wymierzone w żadne państwo trzecie, miały jednak podtekst anty-
amerykański. Ponadto wzięli w nich udział ministrowie obrony narodowej państw
Szanghajskiej Organizacji Współpracy, w tym: minister Tadżykistanu Sherali Cha-
irullajew,  Kirgistanu  Ismail  Isakow,  wiceminister  obrony  narodowej  Kazachsta-
nu Abai Tasbulatow oraz wiceminister Uzbekistanu R. Nĳazow. Wspólne ćwicze-
nia zostały zaproponowane przez stronę chińską podczas wizyty Siergieja Ivanowa
w Pekinie w grudniu 2004 roku.

4. Wydatki na zbrojenia

państw Azji Wschodniej

Szybki wzrost gospodarczy powoduje, że państwa Dalekiego Wschodu zwiększają
swoje budżety wojskowe, modyﬁkując armie. Wśród 10 państw najwięcej wydają-
cych na zbrojenia są trzy państwa Dalekiego Wschodu — Japonia, Chińska Repu-
blika Ludowa i Korea Południowa. Według danych z 2004 roku Japonia wydała na
zbrojenia ponad 42 mld USD, Chiny 35 mld USD, a Korea 15 mld USD (patrz tab.
4). Wśród państw, które powszechnie budzą największe zagrożenie jest Koreańska
Republika Ludowo-Demokratyczna oraz Chińska Republika Ludowa.

Państwo

Mld USD

USD per capita

Udział w wydatkach

światowych

USA

455,3

1533

Wielka Brytania

47,4

798

Francja

46,2

764

Japonia

42,4

332

Chińska Republika Ludowa

35,4

Niemcy

33,9

411

Włochy

27,8

484

Rosja

19,4

136

Arabia Saudyjska

19,3

775

Korea Południowa

15,5

323

Indie

15,1

Izrael

10,7

1627

Kanada

10,6

336

Turcja

10,1

140

Australia

10,1

507

4.1. Wzrost chińskiego budżetu obronnego

Szybkie tempo rozwoju ekonomicznego pozwoliło władzom w Pekinie na moder-
nizację chińskich sił zbrojnych. Przede wszystkim zwiększono nakłady na wydatki
związane z Chińską Armią Ludowo-Wyzwoleńczą. W 2004 roku, w porównaniu
z rokiem 1989, chiński budżet obronny wzrósł o 670%, co stanowi jeden z naj-
większych na świecie wskaźników (patrz rys. 3).

Tabela 4

Wydatki na zbrojenia

w 2004 roku

Źródło: SIPRI. Witryna interneto-

wa.

http://www.sipri.org/contents/

milap/milex/mex_major_spenders.

pdf

, stan z 13 czerwca 2006 r.

Chińskie władze zdecydowały o modernizacji sił zbrojnych przede wszystkim w sek-
torze wojsk morskich i lotnictwa wojskowego.

Głównym  dostawcą  nowoczesnego  uzbrojenia  dla  Chin  była  Federacja  Rosyjska.
Najistotniejszym  punktem  rosyjskich  dostaw  stały  się  samoloty  odrzutowe  Su-27
(łącznie 173 samoloty) oraz Su-30 MKK (łącznie 100 sztuk). W latach 1995–2003
Chiny  zakupiły  80  helikopterów  Mi-17  oraz  systemy  obrony  przeciwrakietowej
z pociskami  ziemia–powietrze  (w sumie  43  zestawy).  Ponadto  zostały  one  wypo-
sażone w ponad 4000 różnego typu pocisków. Chiny zakupiły również trzy nisz-
czyciele typu Sowriemiennĳ (ostatni w 2005 roku) oraz łodzie podwodne typu Kilo
w latach 1995–2005 (łącznie sześć sztuk) (SIPRI. Witryna internetowa.

http://www.

sipri.org/contents/armstrad/REG_IMP_CHI_89-05.pdf/download

, stan z 13 czerw-

ca 2006 r.)

Rodzaj uzbrojenia

Liczba

Data

umowy

Data dostawy

Szacowana

kwota

w mln USD

Dodatkowe wyposażenie

Helikopter Mi-17

1990–1997

1991–1999

—

Samolot transporto-
wy Ił-76

1990–1992

1991–1993

—

Samolot odrzutowy
Su-27

26
22

< 200

1992
1995
1996

1992
1996

1998–?

1000

700

2500

Pociski typu AA-10 oraz AA-11 AAMs

S-300 SA10 SAM
(system obrony
przeciwpowietrznej)

1991–19

1993–20

—

Łodzie podwodne
typu Kilo

1994

1995–1998

700

—

Niszczyciele typu
Sowriemiennĳ

1995–1999

2000

1000

Pociski typu 3M-80 Moskit ASCMs,
Uragan SAMs oraz dwa typy helikopterów
Ka-27 i Ka-28

Tor M1/SA15 SAM
(system obrony
przeciwpowietrznej)

1996

1997–2000

—

Rysunek 3

Wzrost chińskich nakładów

na zbrojenia w latach

1989–2004 w mld RMB

Źródło: FIRST. Witryna interneto-

wa.

http://ﬁrst.sipri.org/non_ﬁrst/

milex_06.php?send

stan z 12 września 2006r.

(dane dostępne po zalogowaniu)

Tabela 5

Rodzaje broni zakupione przez

Chiny od Federacji Rosyjskiej

w latach 1990–2000

A-50 AEW
(system wczesnego
reagowania)

1–4

1996

Nie

dostarczono

250–1000

—

Samolot odrzutowy
Su-30

1999

2000

Może zostać wyposażony w izraelskie
pociski Pyton-4, rosyjskie KR-1 AAMs
lub R-77 AAMs

4.2. Koreański „straszak”

Od początku lat 90. XX w. Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna straszy
społeczność międzynarodową posiadaniem broni nuklearnej oraz broni masowe-
go rażenia.

Według instytucji międzynarodowych, przywódca Korei Ludowej Kim Jong Il po-
siada broń chemiczną, w tym bakterie: Yersinia pestis (dżuma), Bacillus anthracis
(wąglik), Vibrio cholerae 01 (cholera), Salmonella typ hi oraz Clostridium botuli-
num (jad kiełbasiany) (patrz tab. 6). Wkrótce po ujawnieniu tych informacji Zgro-
madzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 140 głosami, przy 9 wstrzymujących
się i tylko jednym sprzeciwie (KRL-D), przegłosowało rezolucję wzywającą Koreę
Północną do „natychmiastowej współpracy z MAEA (Międzynarodową Agencją
Energii Atomowej — przyp. autora), w celu pełnej realizacji porozumienia o bez-
pieczeństwie nuklearnym” (Mierzejewski, 2005: 45).

12 sierpnia 1994 roku Stany Zjednoczone i Korea Północna osiągnęły porozumie-
nie. Rząd w Pyongyang zobowiązał się do zaprzestania budowy reaktora graﬁto-
wego w zamian za reaktor na lekką wodę. Waszyngton zapowiedział natomiast,
że zapewni dostawy alternatywnych źródeł energii przez następnych sześć lat, tj.
w okresie budowy reaktora na lekką wodę.

Jesienią 2002 roku, podczas wizyty zastępcy sekretarza stanu USA ds. Azji i Pacyﬁ-
ku, Jamesa Kelly’ego, Korea Północna przyznała, że rozpoczęła pracę nad drugim,
tajnym programem nuklearnym, który stanowi naruszenie Porozumienia Ramowe-
go z 1994 roku. W lutym 2003 r. władze KRL-D oﬁcjalnie poinformowały, iż urzą-
dzenia w obiektach nuklearnych zostały ponownie uaktywnione. W odpowiedzi
Waszyngton wstrzymał dostawy ropy i żywności dla Korei Północnej, twierdząc,
że mimo zawartego porozumienia dalej prowadzi badania nad bronią atomową.
Phenian odpowiedział wydaleniem inspektorów z Międzynarodowej Agencji Ener-
gii Atomowej i uruchomił ponownie reaktor w elektrowni Yongbjon. 1 sierpnia
2003 roku władze w Pyongyang zgodziły się na formułę rozmów sześciostronnych
w Pekinie, z udziałem ChRL, USA, Rosji, Japonii i Republiki Korei. Spotkanie ta-
kie odbyło się pod koniec sierpnia, ale zakończyło się ﬁaskiem. Podobny koniec
miały negocjacje przeprowadzone w lutym i maju 2004 roku.

Źródło: China’s Foreign Conventio-

nal Arms Acquisitions, 1998: 9.

Substancje

Zakłady

produkcyjne

Zdolność wytwarzania

Środki przenoszenia

Broń
biologiczna

Botulizm, cholera, dżu-
ma, dżuma gruczołowa,
gorączka krwotoczna, go-
rączka tyfoidalna, gruź-
lica, ospa, dur plamisty,
wąglik, żółta febra

Ponad 10

10–13 typów patogenów

Połowa rakiet dale-
kiego zasięgu
i ok. 30% amunicji
artyleryjskiej dostoso-
wana jest do przeno-
szenia ładunków bio-
logicznych

Broń
chemiczna

Fosgen (środek duszący),
gaz musztardowy (iperyt
— parzący), gazy parali-
tyczno-drgawkowe typu
V (VE, VG, VM i VX)
i sarin (również
paralityczno-drgawkowy)
— łącznie ok. 2500–5000
ton, w tym część
w ok. 170 tunelach

4500 ton rocznie w czasie
pokoju, 12000 ton w czasie
wojny, aczkolwiek pojawiają
się także odpowiednio licz-
by 8000 i 20000 ton

Pociski artyleryjskie
kaliber od 80 mm
wzwyż, rakiety ty-
pu Scud-B, Frog-5,
Frog-7 i ok. 30 rakiet
typu Scud-C; podob-
nie jak w przypadku
broni biologicznej
ok. 30% artylerii
i połowy rakiet dale-
kiego zasięgu dosto-
sowana jest do prze-
noszenia ładunków
chemicznych

Broń
nuklearna

Materiały rozszczepial-
ne: ilość plutonu z zawie-
rających ok. 50 ton uranu
8000 zużytych prętów
paliwowych, wystarcza-
jąca do wyprodukowania
5–6 sztuk broni jądrowej;
gotowe bomby i inne ła-
dunki: pierwszy ładunek
mógł być gotów w poło-
wie 2003 r., a na koniec
2003 r. KRL-D mogła już
posiadać od 5 do 7 ładun-
ków nuklearnych

Reaktor o mocy 5 MW
w Yongbyon potrzebu-
je ok. roku na wypro-
dukowanie takiej ilości
plutonu-239, jaka jest
potrzebna do wyprodu-
kowania bomby jądro-
wej. 2 kolejne, większe
reaktory — o mocy
50 MW i 200 MW
— mogą zostać ukoń-
czone w ciągu kilku lat;
znajdujący się w budo-
wie zakład wzbogaca-
nia rudy uranowej byłby
zdolny do wytworzenia
w ciągu kilku lat ilości
materiału wystarczającej
do produkcji 2–3 sztuk
broni jądrowej rocznie;
4 kopalnie rudy urano-
wej (2 w Pyongsan, Pak-
chon, Sunchon-Wolbing-
son). Łącznie 22 obiekty
nuklearne w 18 miejsco-
wościach

55 sztuk broni jądrowej
rocznie po oddaniu do
eksploatacji ww. 2 reak-
torów; według południo-
wokoreańskiego eksperta,
Sin Sung-taeka, KRL-D już
dysponuje ilością plutonu
wystarczającą do wyprodu-
kowania 10 małych ładun-
ków nuklearnych

Ok. 100 rakiet
Scud-B,
150 Hwasong-5,
250 Hwasong-6,
12-36 Nodong

Tabela 6

Stan posiadania broni

masowego rażenia w KRL-D

Źródło: Bayer, Dziak, 2004.

5. Konﬂikty terytorialne

Do głównych sporów terytorialnych w Azji Wschodniej należy zaliczyć spory o:
— status Tajwanu,
— wyspy Paracelskie i Spratly na Morzu Południwochińskim,
— wyspy Diaoyu/Senkaku na Morzu Wschodniochińskim.

5.1. Spór o status Tajwanu

Trudność w ocenie sytuacji Tajwanu polega w głównej mierze na tym, że wyspa nie
jest ani niepodległym państwem, ani częścią integralną Chińskiej Republiki Ludo-
wej. W 1949 roku, po zwycięstwie Komunistycznej Partii Chin Mao Zedonga nad
siłami narodowymi partii Guomingdang z Czang Kai-shekiem na czele, ten ostat-
ni uciekł na Tajwan, gdzie założył własne państwo. Początkowo, z uwagi na agresję
komunistyczną w Korei Północnej (1950–1953), Stany Zjednoczone poparły władzę
w stolicy Tajwanu — Tajpej. Przez kolejna dwadzieścia lat Czang Kai-shek był wspie-
rany przez Waszyngton, Amerykanie zmienili taktykę dopiero w czasie prezydentu-
ry Richarda Nixona (1969–1974). Z uwagi na prowadzoną politykę wobec Związku
Radzieckiego Richard Nixon i Henry Kissinger poparli Pekin, uzyskując tym sa-
mym poparcie dla polityki prowadzonej wobec Moskwy. Kartą przetargową stał się
Tajwan. 25 października 1971 roku stracił miejsce w Organizacji Narodów Zjedno-
czonych, a w Komunikacie Szanghajskim, podpisanym 27 lutego 1972 roku podczas
wizyty amerykańskiego prezydenta w Chinach, Stany Zjednoczone oﬁcjalnie uzna-
ły „jedne Chiny”, których reprezentantem była Chińska Republika Ludowa. W ko-
lejnych dwóch komunikatach chińsko-amerykańskich — w 1978 roku i 1982 roku
— Waszyngton potwierdził istnienie tylko „jednych Chin” ze stolicą w Pekinie.

Po 1949 roku między Chinami kontynentalnymi a Republiką Chińską na Tajwa-
nie dochodziło do kryzysów związanych z wydarzeniami wewnętrznymi na wyspie.
Pierwszy z kryzysów trwał od 11 sierpnia 1954 roku do 1 maja 1955 roku. Władze
w Pekinie zadeklarowały, że Tajwan zostanie wyzwolony i przyłączony do Chińskiej
Republiki Ludowej. Sytuacja stała się na tyle poważna, że Stany Zjednoczone zagro-
ziły użyciem broni atomowej, co w zdecydowany sposób skłoniło stronę chińską do
zaprzestania ostrzeliwania tajwańskich wysepek Qinmen i Mazu. Drugi kryzys taj-
wański został rozpoczęty przez Chińską Republikę Ludową 23 sierpnia 1958 roku
i trwał do 1 stycznia 1959 roku. Podobnie jak poprzednio, ostrzelano tajwańskie
wyspy  Qinmen  i Mazu.  Trzeci  kryzys  został  wywołany  przez  wizytę  tajwańskie-
go  przywódcy  Li  Denghuia  w Stanach  Zjednoczonych.  Władze  w Pekinie  uznały
to za prowokację i w odpowiedzi przeprowadziły próby pocisków krótkiego zasię-
gu w okolicach wysp Pengchiayu. W tym czasie wojska Chińskiej Armii Ludowo-
-Wyzwoleńczej w prowincji Fujian rozpoczęły mobilizację. Na początku 1996 roku
wznowiono  rozmieszczanie  pocisków  wymierzonych  w Tajwan.  Ćwiczenia  chiń-
skich sił zbrojnych prowokowały konﬂikt, gdyż pociski balistyczne w marcu 1996
roku lądowały blisko Tajpej oraz Kaixing — miasta na południu Tajwanu.

Nowym zarzewiem kryzysów stały się wybory prezydenckie na Tajwanie w 2000 ro-
ku, które wygrał proniepodległościowy przywódca partii demokratycznej Chen

Shuibian. W kolejnych wyborach w 2004 roku Chen
Shuibian wygrał ponownie i władze w Pekinie posta-
nowiły  działać.  W grudniu  2004  roku  Chińska  Re-
publika  Ludowa  zapowiedziała  możliwość  uchwale-
nia antysecesyjnego prawa, które dawało możliwości
podjęcia  dalszych  kroków  w kierunku  ograniczenia
suwerenności  Tajwanu.  14  marca  2005  roku  chiński
parlament  —  Ogólnochińskie  Zgromadzenie  Przed-
stawicieli Ludowych — przyjął antysecesyjne prawo.
Dziewięciopunktowa deklaracja zawierała kilka waż-
nych  przesłanek,  mających  daleko  idące  konsekwen-
cje. Pierwsza z nich to stwierdzenie, że dla Chin naj-
ważniejsza  jest  integralność  terytorialna  i interes
narodowy.  Druga  i najważniejsza  to  zapis  w artyku-
le  ósmym:  „w  celu  ochrony  Ojczyzny  i integralności
terytorialnej  państwo  podejmie  niepokojowe  środki
lub  inne  niezbędne  kroki”  (

http://www.stosunki.pl/

main278025520210,2,yisvp.htm

). Tym samym wła-

dze w Pekinie wskazały na konkretną możliwość in-
terwencji zbrojnej i ostatecznego przyłączenia Tajwa-
nu do Chińskiej Republiki Ludowej.

5.2. Spór o wyspy Paracelskie i Spratly

15 sierpnia 1951 r. premier Chin Zhou En-
lai,  komentując  podpisanie  preliminariów
pokojowych  między  Japonią  a Wielką  Bry-
tanią i Stanami Zjednoczonymi oświadczył,
że wyspy Paracelskie i Spratly należą histo-
rycznie  do  Chin.  W późniejszym  okresie
rząd  wietnamski  przyznawał,  że  wyspy  by-
ły  terytoriami  historycznie  chińskimi,  po-
cząwszy  od  dynastii  Song.  Sytuacja  zmie-
niła  się  jednak  po  podpisaniu  traktatów
paryskich  dotyczących  zakończenia  wojny
w Wietnamie  w styczniu  1973  r.  Władze
ChRL  rozpoczęły  kampanię  podkreślania
znaczenia  i przynależności  do  ChRL  wysp
Paracelskich, Spratly, Macclesﬁled Bank oraz
Pratas. 15 stycznia 1974 roku rybacy chińscy
wylądowali na wyspach Roberta i Duncana
w archipelagu  wysp  Paracelskich.  W odpo-
wiedzi patrol sajgoński aresztował obywateli
ChRL. 18 stycznia władze chińskie wysłał 11
okrętów wojennych i dzień później 600 żoł-
nierzy odbiło wyspę, a ChRL przejęła wpły-
wy nad archipelagami. Sam fakt zajęcia wysp
nie był jednak znaczący. Dla władz w Pekinie
atak był wypadem sondażowym, sprawdza-
jącym  reakcję  amerykańską.  Sytuacja  zmie-
niła się dopiero wiosną 1975 r., kiedy tuż przed odbiciem Sajgonu władze wiet-

Rysunek 4

Cieśnina Tajwańska

Rysunek 5

Wyspy Paracelskie i Spratly

namskie zdecydowały o zajęciu wysp Hoang Sa i Truong Sa (chińskie nazwy Xisha
i Nansha). Wywołało to dyplomatyczny kryzys między Pekinem a Hanoi. W maju
1975 r. Departament Azjatycki chińskiego MSZ zażądał od ambasady wietnam-
skiej potwierdzenia, iż dwie sporne wyspy leżały w granicach Chin. W odpowie-
dzi Departament Chiński wietnamskiego MSZ potwierdził, iż: „wyspy Hoang Sa
i Truong Sa przynależały do Wietnamu od wieku” (Rowiński, 1990: 56–57). Do
kolejnego sporu doszło 14 marca 1988 roku, kiedy to w wyniku starć chińsko-wiet-
namskich Chiny zajęły sześć pomniejszych raf.

ChRL

Wietnam

Filipiny

Czołgi

9200

2000

126

Łodzie podwodne

Niszczyciele i okręty

Samoloty patrolowe

870

Odrzutowce

5845

190

Siły zbrojne

2 930 000

572 000

106 500

Do całego obszaru wysp Paracelskich i Spratly prawo roszczą sobie: Chińska Repu-
blika Ludowa, Tajwan, Wietnam, do części Malezja i Filipiny, a w 1984 roku Bru-
nei ustanowiło eksterytorialną część w rafach Louisa w południowej część archipe-
lagu. Obszar ten może stanowić miejsce potencjalnego konﬂiktu z uwagi na fakt,
iż jest zasobny w złoża ropy naftowej. Pod dnem Morza Południowochińskiego
znajdują się pokłady ropy naftowej (ok. 7,5 mld baryłek) oraz ponad 4 tryliony m

gazu. Chcąc uniknąć konﬂiktu, państwa ASEAN w 1992 roku podpisały wspólną
deklarację dotyczącą pokojowego rozwiązania sporu. Ponadto w marcu 2005 roku
przedsiębiorstwa naftowe z Chin, Filipin i Wietnamu podpisały wspólne porozu-
mienie o eksploracji tego obszaru.

Tabela 7

Siły zbrojne państw biorących

udział w sporze o wyspy

Paracelskie i Spratly

Źródło: American University Wa-

shington D.C. Witryna internetowa.

http://www.american.edu/TED/

ice/spratly.htm

stan z 14 czerwca 2006 r.

Rysunek 6

Archipelagi Spratly

5.3. Spór o wyspy Diaoyu/Senkaku

Wyspy  Diaoyu  (nazwa  chińska)/Senkaku  (nazwa  japońska)  leżą  między  Tajwanem
a japońską wyspą Okinawa. W 1968 roku Komisja Gospodarcza ONZ ds. Azji i Da-
lekiego Wschodu opublikowała raport, w którym przedstawiła informacje o złożach
istniejących  na  tym  terenie.  Według  danych  szacun-
kowych  przyjmuje  się,  że  złoża  liczą  około  5–6  bln
m

gazu ziemnego i od 737 do 1574 mld baryłek ro-

py naftowej. Z tego też powodu państwa wysunęły
jednostronne roszczenia do obszaru. Wkrótce jed-
nak,  z uwagi  na  ocieplenie  stosunków  chińsko-ja-
pońskich i nawiązania stosunków dyplomatycznych
w 1972 roku, spór został zawieszony. Jednak szybko
rozwĳająca się gospodarka Chin potrzebowała sta-
bilnych dostaw surowców energetycznych i w sierp-
niu  2003  r.  zdecydowano  o kontrakcie  chińskich
kompanii naftowych ﬁrmy China National Offshore
Oil Corporation (CNOOC) i Sinopec z zachodnimi
koncernami na rozpoczęcie działań eksploracyjnych
w regionie  Morza  Wschodniochińskiego.  Prace  te
miały być prowadzone w archipelagach Chunxiao/
Shirakaba, Tianwaitian/Kashi czy Duanqiao/Kusunoki. Rząd w Japonii protesto-
wał, Tokio zażądało przerwania tych działań i udostępnienia wyników badań geo-
logicznych dna morskiego. Konﬂikt zaostrzył się, a ChRL kontynuowało projekt,
przyznając we wrześniu 2004 r. koncesje dwóm zachodnim koncernom naftowym
— amerykańskiemu Unocal oraz holenderskiemu Royal Dutch/Shell. W odpowie-
dzi władze japońskie przyznały koncesje na wydobycie japońskiemu przedsiębior-
stwu Teikoku Oil. Mimo to, we wrześniu 2005 roku, władze ChRL zdecydowały
o kontynuacji eksploracji obszaru Tianwaitian, wprowadzając jednocześnie łodzie
patrolowe.

Rysunek 7

Wyspy Diaoyu/Senkaku

Bibliograﬁa

1. American University Washington D.C. Witryna internetowa.

http://www.ame-

rican.edu/TED/ice/spratly.htm

, stan z 14 czerwca 2006 r.

2. ASEAN Regional Forum. Witryna internetowa.

http://www.aseanregionalfo-

rum.org/Default.aspx?tabid=49

, stan z 14 czerwca 2006 r.

3. ASEAN Secretariat. Witryna internetowa.

www.aseansec.org/acfta-brochure.

doc

, stan z 14 czerwca 2006 r.

4. Asian Development Bank. Witryna internetowa.

http://www.adb.org/About/

members.asp

, stan z 14 czerwca 2006 r.

5. Asia-Paciﬁc Economic Cooperation. Witryna internetowa.

http://www.apec.

org/apec/about_apec/history.html

, stan z 14 czerwca 2006 r.

6. Bayer J., Dziak W. J., 2004: Korea — broń masowego rażenia, Warszawa.
7. Bykow F., 1978: Powstanie chińskiej myśli politycznej i ﬁlozoﬁcznej, Warszawa.
8. Chinability. Witryna internetowa.

http://www.chinability.com/GDP.htm

, stan

z 14 czerwca 2006 r.

9. China’s Foreign Conventional Arms Acquisitions, 1998: Background and Analysis,

Congressional Research Service, Report for 106th Congress, Washington D.C.

10. Fen Youlan, 2001: Krótka historia ﬁlozoﬁi chińskiej, Warszawa.
11. Haliżak E., 1999: Stosunki międzynarodowe w regionie Azji i Pacyﬁku, War-

szawa.

12. Kunstler M., 1991: Sztuka Chin, Warszawa.
13. Menzies G., 2002: 1421 rok, w którym Chińczycy odkryli Amerykę i opłynęli

świat, Warszawa.

14. Mierzejewski D., 2005: Rosyjska ruletka z Kimem, „Stosunki Międzynarodo-

we”, nr 34–35, s. 44–47.

15. Olszewski W., 2003: Chiny. Zarys kultury, Poznań.
16. Pięć wielkich religii świata, 1987: (red.) E. Brenner-Traut, Warszawa.
17. Racjonalista. Witryna internetowa.

http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,1527

stan z 14 czerwca 2006 r.

18. Rowiński J., 1990: Morze Południowochińskie — region potencjalnego konﬂik-

tu w Azji, Warszawa.

19. SIPRI. Witryna internetowa.

http://www.sipri.org/contents/milap/milex/mex_

major_spenders.pdf

, stan z 14 czerwca 2006 r.

20. Stosunki.pl. Witryna internetowa.

http://www.stosunki.pl/ma-

in278025520210,2,yisvp.htm

, stan z 14 czerwca 2006 r.