Koncepcje pedagogiczne

Koncepcje wychowania i edukacji



Idealizm

(Sokrates, Platon, Kant i inni);



2. Realizm (Arystoteles i inni);



3. Realizm teistyczny (św. Tomasz , tomizm);



4. Naturalizm (Rousseau i inni);



5. Pragmatyzm (Dewey i inni);



6. Filozofia egzystencji (Kierkegaard, Nietzsche,
Heidegger, Sartre, Jaspers i inni);

Koncepcje edukacyjne - idealizm



IDEALIZM

– stanowisko filozoficzne, według

którego zarówno istota ludzka, jak i wszechświat
mają naturę duchową,



Idee takie jak dobro, prawda i piękno są odwieczną
częścią spójnego i niezmiennego świata (kosmosu).



Przedstawiciele

idealizmu: Sokrates, Platon, Fichte,

Kant, Hegel, Herbart, Emerson, Thoreau, Harris.

Zob. G. L. Gutek, Filozofia dla pedagogów, s. 22-23, 36-37

Idealizm

Stawia pytania:



ontologiczne (metafizyczne) -

Jaka jest natura bytu,

świata, rzeczywistości?



Epistemologiczne

– Czym jest nasza wiedza? W jaki

sposób ją zdobywamy?



antropologiczne

– czym jest człowiek? Jakie jest

jego miejsce pośród innych bytów?



aksjologiczne –

co ma wartość? jakie warunki

etyczne i estetyczne powinno spełniać nasze

zachowanie?

Sokrates (469-399 p.n.e.)



poszukiwał stałych, niezmiennych,

uniwersalnych, absolutnych

wartości: prawdy, sprawiedliwości

i piękna oraz zasad, którymi

powinni się kierować wszyscy

ludzie;



walczył z relatywizmem Sofistów.



Sofiści uważali, że zasady etyczne

są względne (relatywne), tj. zależą

od okoliczności czasu i miejsca, a

także od konkretnej sytuacji.

Pedagogika sofistów



(gr. sofos – mądry): Protagoras z Abdery, Gorgiasz z
Leontinoi (także Hippiasz, Kritiasz, Prodikos i inni)



nauczyciele wędrowni, brali pieniądze za nauczanie,



uczyli jak przemawiać (retoryka), jak używać słów i
skutecznie przekonywać (dialektyka), jak rządzić
(polityka), jak żyć (etyka), itp.



głosili relatywizm,



łamali konwencje, głosili poglądy demokratyczne,



budzili skrajne emocje i sprzeciw wielu filozofów i ludzi o
nastawieniu arystokratycznym



Uważali że człowieka można wychowywać
(kształtować), ponieważ ma on zmienną i
plastyczną naturę.

Wychowanie i kształcenie zależą od wielu czynników



zdolności jednostki,



uczenia się i ćwiczeń, rodziny, środowiska,
otoczenia politycznego,



napotkanych wybitnych jednostek,



osobowości i umiejętności nauczyciela,



czasu trwania nauczania (edukacja przez cale
życie, permanentna),



bezpośredniego kontakt z wychowankiem.

Zob. S. Sztobryn, op. cit., s. 12.



Zdobycie przez ucznia umiejętności rozmowy,
dyskusji (dialogos) i przekonywania do swoich racji,



Zdobycie wiedzy językowej, retorycznej i
praktycznej,



Zdobycie wiedzy encyklopedycznej,

Encyklopedia oznacza krąg wykształcenia (gr.

enkyklikos – tworzący krąg, paideia –
wykształcenie).



Zob. S. Sztobryn, op. cit., s. 13.

Protagoras z Ab

„miarą wszechrzeczy”

„Człowiek jest miarą wszechrzeczy”

Czy istnieje prawda powszechnie

obowiązująca?



Nie ma prawdy powszechnej.



Prawda jest inna dla każdego człowieka.



Poznanie jest względne.

Co jest przyczyną względności?



sofiści głoszą, że świat jest
lub powinien być
stworzony na „miarę”
człowieka, tj. zależny lub
dostosowany do jego
potrzeb.



każda prawda zależy od
człowieka, który ją mówi
lub stwierdza,



np. choroba jest zła dla
chorego, a dobra dla
lekarza.

Odpowiedź Protagorasa:



nie istnieje np. dobro czy zło

obiektywne;



to co jest złe dla jednego, jak choroba,

jest dobre dla innego;



kłamstwo, oszustwo, kradzież, przemoc itp.

są lub mogą być czymś dobrym, jeśli

wymagają tego okoliczności np.



- kłamstwo konieczne, tj. podanie leku

osobie, która tego nie chce,



- kradzież broni osobie, która chce popełnić

samobójstwo,



- krzywoprzysięstwo w obronie członka

rodziny.



prawda jednego człowieka
posiada wyższość nad
prawdą innego człowieka, o
ile posiada większą
użyteczność praktyczną.



nie dochodzimy nigdy do
równej siły argumentów (nie
wiadomo np. czy prawo jest
narzędziem w ręku ludzi
silnych, czy słabych czy
może jest wzajemną
gwarancją bezpieczeństwa).



Co jest najważniejsze?



najważniejsza jest walka i siła
argumentów.



wartościowe jest tylko to co
użyteczne, skuteczne w życiu,
życiowo wygodne i przydatne
(praktycyzm i pragmatyzm).



zdrowemu jedzenie wydaje się słodkie a
choremu gorzkie, ale zdrowy nie jest dlatego
mądrzejszy od chorego, ani nie ma
prawdziwszej wiedzy o jedzeniu;



on jest jedynie w lepszym, przyjemniejszym
położeniu.



Jesteśmy nieświadomi rzeczy i nie

mamy o nich prawdziwej wiedzy:

jedni nazywają rzeczy

prawdziwymi, inni lepszymi.



relatywiści uważają, że sprzeczne

poglądy są równie prawdziwe.



jeżeli jedne są lepsze od drugich, to

należy kierować się lepszymi a nie

gorszymi.



zadaniem rozumu (filozofów) jest

zmiana poglądów na lepsze.

Relatywizm etyczny i społeczny
Sofistów



normy prawne, moralne i religijne są „umowne”;



obowiązują w różny sposób, zmieniają się w

zależności od czasu i miejsca.



jeżeli są umowne to można je odrzucać,



jeżeli poglądy społeczne są umowne i względne

(zmienne), to można nimi pogardzać np. jako

„moralnością tłumu”.



możemy uznawać, że lepsze jest prawo tego, kto

jest silniejszy lub ma więcej władzy.

Kształtowanie duszy (charakteru,
osobowości) przez Sokratesa



Zadawanie dociekliwych

pytań,



Zachęcanie do

drobiazgowej analizy

siebie,



Skłanianie do

definiowania

podstawowych pojęć,



Podważanie propozycji i

pomoc w sformułowaniu

pełniejszej i

dokładniejszej definicji,

Kształtowanie duszy (charakteru, osobowości) przez
Sokratesa



Wytworzenie silnej i
osobistej więzi między
nauczycielem i uczniem,



„MODELOWANIE”



Nauczyciel ma posiadać
cechy charakteru, które
uczeń powinien
naśladować.



Żył i tworzył w okresie najwyższego rozkwitu kultury
ateńskiej (czasy władcy Peryklesa),



jeden z największych filozofów starożytnych,



wywarł wielki wpływ na myślenie europejskie,



uczeń Sokratesa, nauczyciel Arystotelesa,

PLATON (427-347 P.N.E.)
TWÓRCA ZACHODNIEJ FILOZOFII IDEALISTYCZNEJ

Dzieła Platona:



Uczta



Obrona Sokratesa



Protagoras



Fajdros



Państwo



Prawa



twórca teorii idei, systemu filozoficznego
nazywanego idealizmem obiektywnym;



autor nauk o: przyrodzie, duszy, poznaniu, państwie
i prawie, dobru i miłości;



założyciel w pobliżu Aten w ogrodzie oliwnym
poświęconym herosowi Akademosowi , szkoły
nazywanej

Akademią

(istniała ok. 1000 lat);



w Akademii nie uczono, lecz prowadzono ożywione
rozmowy, dyskusje i spory;



pozostawił wiele dzieł spisanych w formie

dialogów



Platon badał (podobnie jak filozofowie przed

Sokratesem) zależność między tym co wieczne i

niezmienne, a tym co czasowe i zmienne (płynne)

w przyrodzie i społeczeństwie;



Sofiści i Sokrates odwrócili się od badania przyrody

na rzez badań nad człowiekiem i społeczeństwem;



zajmowali się jednak dalej zależnością między tym

co niezmienne, a tym co zmienne w moralności

człowieka;



pytali czy ideały i cnoty moralne są zmienne w

czasie czy nie;



według Sofistów odpowiedź na pytanie, co jest

dobre, a co jest złe, zmienia się w zależności od

tego, w którym mieście-państwie się znajdziemy i

w jakiej epoce historycznej;

Sokrates w przeciwieństwie do Sofistów

uważał, że:



istnieją wieczne i niezmienne zasady i normy,
pozwalające określić co jest dobre i złe,



wszyscy ludzie posiadają rozum,



rozum ludzki jest wieczny i niezmienny, dlatego
ludzie mogą poznać te zasady



Platon bada zarówno to co wieczne i niezmienne w

przyrodzie (tak jak presokratycy) jak również to, co

wieczne i niezmienne w moralności i życiu społecznym

(tak jak Sokrates);



filozofii nie interesują aktualne wydarzenia, zmienne

ceny warzyw, owoców, kosmetyków czy samochodów,

wyniki zawodów sportowych czy miejsca na listach

przebojów,



starają się oni uchwycić niezmienną prawdę, piękno i

dobro, to co jest wiecznie (zawsze) prawdziwe, piękne i

dobre i nie zmienia się ciągle w czasie.

PLATOŃSKA TEORIA IDEI

Jak Platon doszedł do poglądu o istnieniu idei?



Heraklit i Demokryt pokazali, że w przyrodzie wszystko

„płynie”, ale że musi istnieć także coś, co się nie zmienia

(rozum, atomy);



Platon twierdzi natomiast, że wszystko czego możemy

dotknąć w przyrodzie „płynie”;



nie istnieją w przyrodzie żadne pierwiastki czy atomy,

które nie ulegają zniszczeniu;



wszystko co należy do świata przyrody stworzone jest z

„materiału”, który podlega rozkładowi;



wszystko jednocześnie jest stworzone według

ponadczasowej ”formy”, która jest wieczna i niezmienna;



Podobnie jak matematycy i etycy greccy nie uważał, że
istnieje tylko to, co według laików da się zobaczyć lub
dotknąć. Uważał także inne rodzaje bytu i sposoby
istnienia (liczby, proporcje, pojęcia, wzory, idee).



Spostrzegamy np. różne rodzaje traw, kwiatów i drzew,
ale wszystkie te byty określamy jako rośliny.



Platon wnioskuje dlatego, że istnieje jedna wspólna
idea, wzór „roślina”, która obejmuje swym zakresem
wszystkie rośliny i stanowi ich istotę (odróżnia je
od innych bytów: od kamieni, zwierząt, ludzi,
bogów).



To coś jak wspólny mianownik, wspólny wzór, wspólna
forma dla różnych ciastek czy bułek.

TEORIA DWÓCH ŚWIATÓW

O co chodzi w teorii dwóch światów?



Platonowi, podobnie myślicielom wcześniej, chodziło o

wyjaśnienie istoty bytu i wszelkiej rzeczywistości.



teoria dwóch światów rozwiązała wiele dotychczasowych

problemów filozoficznych;

Na pytanie w toczącym się sporze o to, czy byt jest zmienny

(Heraklit, Demokryt), czy niezmienny (Parmenides, Eleaci),

Platon odpowiada, że



BYT jest częściowo niezmienny (są nim IDEE) a częściowo

zmienny (są nim RZECZY).



1. Idee są, a rzeczy stają się,



2. Idee istnieją obiektywnie - niezależnie od tego, czy je poznajemy czy nie;

człowiek ich nie tworzy lecz jedynie je odkrywa i poznaje. (Pogląd ten to

idealizm obiektywny - najpierw jest idea, a dopiero później ten, kto ją

poznaje);



3. Idee są doskonałe, a rzeczy są realne (są niedoskonale, są cieniami idei);



4. Idee są prawzorami dla rzeczy odbiciami (mniej lub bardziej wiernymi) idei.



5. Idee są wieczne, a rzeczy czasowe;



6. Idee są niezniszczalne, a rzeczy zniszczalne;



7. Idee są niezmienne, trwają, rzeczy zmienne przemijają;



8. Idee są niematerialne, a rzeczy są materialne, fizyczne;



9. Idee są hierarchicznie uporządkowane, a rzeczy nie;



10. Idee są ogólne (abstrakcyjne), a rzeczy konkretne;



11. Idee poznajemy rozumem (duszą), a rzeczy zmysłami;



12. Wiedza o ideach jest wiedzą prawdziwą, pewną i absolutną (episteme),

wiedza o rzeczach jest wiedzą niepewną, względną, opartą na domysłach.



Za wszystkimi psami, kotami, roślinami, trójkątami, ludźmi
znajduje się odpowiednia idea: „pies”, „kot”, „roślina”,
„trójkąt” „człowiek”;

Przykłady:



różni ludzie naśladują ideę dobra lub piękna,



rożne trójkąty uczestniczą we wzorze (w idei) trójkąta, tzn.
odwzorowują go.



jeśli je naśladują lub w nich uczestniczą, to przyjmują ich
cechy (do dziś mówimy: idealne dobro, idealne piękno,
idealny trójkąt).



porządek świata rzeczy jest odwzorowaniem świata idei



ludzie tworzą rzeczy (np. budują domy) według jakichś
wzorów, planów, projektów itp.

Teoria poznania Platona

opierała się na koncepcji
„przypominania” –

anamnezy,



Człowiek ucząc się
przywołuje w pamięci
prawdy, które
spoczywają w jego
umyśle w postaci
uśpionej i
nieuświadomionej.



Koncepcja „

przypominania”

łączyła się u Platona z

przekonaniem, że każda ludzka istota posiada duszę,

która przed narodzinami zamieszkiwała duchowy świat

doskonałych form (idei).



Prawdziwa wiedza według Platona dotyczyła

niematerialnych, niezmiennych i wiecznych idei.



Ciało jest więzieniem dla duszy, która dąży do wyzwolenia

od ciała.

Edukacja i wychowanie w Państwie



Edukacja ma do odegrania istotną rolę w
określeniu roli, którą jednostka powinna
odgrywać w państwie i społeczeństwie.



W projekcie państwa Platona system
kształcenia jest narzędziem

selekcji

(zasada selekcji),

ponieważ jednym z jego

działań była ocena możliwości danego
człowieka.

Powstanie państwa:



u podstaw powstania państwa zdaniem
Platona leży słabość jednostki (a nie silny
instynkt naturalny i dążenie do tworzenia
państw).



człowiek jako indywiduum jest zdolny jedynie
do określonych czynności,



dlatego musi łączyć się z innymi jednostkami.

Funkcje pełnione w państwie

Słabość człowieka jako jednostki wyjaśnia nam i

uzasadnia nam fakt konieczności powstania
podziału pracy w społeczeństwie.

W ujęciu Platona występują 3 stany społeczne:

stan żywiących

(rolników, rzemieślników, kupców),

stan broniących

(czyli strażników i wojskowych) i

stan nauczających

(ci ostatni powinni rządzić);

Nauczający

to filozofowie sprawujący najwyższą

władzę w państwie



jako wykształceni mędrcy poznają prawdę i zdobywają
wiedzę po długim okres studiów,



odznaczają się cnotami moralnymi, intelektualnymi i
politycznymi (przywódczymi).

Wychowanie i kultura moralna w państwie



Człowiek bez państwa nie jest człowiekiem;



Jedynie w grupie człowiek staje się moralny;



Wychowanie i kultura (paideia) są podstawą
całej wspólnoty państwowej;



opierają się na wyselekcjonowaniu i
wykształceniu młodych mężczyzn,
przeznaczonych do rządzenia.

Nauka

według Platona ma trwać ok. 50 lat:

podstawowe wychowanie, podstawy matematyki,
muzyka, poezja i gimnastyka -

do 20 roku życia

;

nauki matematyczne, astronomia -

10 lat;

znajomość filozofii (metody dialektycznej) -

5 lat;

praktyczna działalność w państwie -

15 lat

, między

35 a 50 rokiem życia;

Dlaczego Platon był przeciwny własności prywatnej?

Władzę w państwie

można sprawować od 50 roku życia.

Aby umożliwić dwóm wyższym stanom (rządzącym i
wojskowym) całkowite poświęcenie się sprawom dobra
wspólnoty Platon pragnie wyłączyć z góry każde myślenie
i działanie skierowane na własną korzyści.

Służyć ma temu zakaz własności prywatnej.

Za tym pomysłem krył się być może zamiar usunięcia z

życia społecznego:



przekupstwa (korupcji),



demoralizacji rządzących i rządzonych,



dominacji pieniądza i bogactwa w rządzeniu państwem.

STOSUNEK PLATONA DO KOBIET I DZIECI



nie proponował ustanowienia wspólnej własności kobiet i

dzieci,



nie postulował poligamii czy jakiegoś społeczeństwa

komunistycznego;



kobiety i dzieci stanowią dobro wspólne wszystkich

obywateli;



należy tego dobra bronić „jak własności”;



pomysł ten ma usuwać zamiar rządzących aby nie

kierowali swej władzy i przemocy przeciwko kobietom i

dzieciom, a koncentrowali się na bezpieczeństwie

zewnętrznym;



wychowanie to poważne zadanie (dla specjalistów);



w interesie państwa leży odpowiednia selekcja i

wychowanie przez państwo najlepszych dzieci;



zalecane są publiczne (państwowe) przedszkola i szkoły.



Kobiety mogłyby rządzić, ponieważ posiadają tyle
samo rozumu co mężczyźni, jeżeli zdobędą takie samo
wykształcenie;



W dialogu „Prawa” Platon dostrzega wartość własności
prywatnej i rodziny (z ważną w niej rolą kobiety);



Rodzina ogranicza jednak zakres kobiet w sprawowaniu
władzy w państwie;



Platon posiadał pozytywny stosunek do kobiet, mają
np. takie samo prawo do wykształcenia jak mężczyźni.

Koncepcje edukacyjne - idealizm



Wychowawcy skłaniający się ku idealizmowi są
zwolennikami programu nauczania opartego na
treściach przedmiotowych, w którym kładzie się
nacisk na poznawanie prawd zawartych w
wartościowych dziełach teologicznych,
filozoficznych, historycznych, literackich oraz
artystycznych.

Zob. G. L. Gutek, Filozofia dla pedagogów, s. 36-37

Koncepcje edukacyjne - idealizm



1, Kształcenie to proces polegający na rozwijaniu
potencjału danego człowieka,



2. Uczenie się to proces odkrywania przez ucznia prawd
obecnych w jego umyśle pod wpływem stymulacji
dostarczanych przez nauczyciela.



3. Nauczyciel powinien stanowić wzorzec moralny i
kulturowy i uosabiać najwyższe wartości humanistyczne.

Zob. G. L. Gutek, Filozofia dla pedagogów, s. 37

Edukacyjne cele idealizmu pedagogicznego

Główny cel

- zachęcenie uczniów do tego, by stali się

poszukiwaczami prawdy, dobra i piękna.

Cele dalsze:



1. Proces nauczania-uczenia się powinien pomagać

uczniom w pełnym zrealizowaniu potencjału właściwego

istocie ludzkiej,



2. szkoła jako instytucja społeczna, powinna zapewnić

uczniom dostęp do wiedzy zawartej w dorobku

kulturowym ludzkości, umożliwić im zapoznanie się z

nim uczestniczenie w kulturze oraz wniesienie do niej

własnego wkładu.



3. Kształcenie powinno mieć charakter ogólny i

prowadzić do osiągnięcia osobistej doskonałości,



4. Wąskie kształcenie zawodowe nie powinno mieć

pierwszeństwa przed ogólnym.

Zob. G. L. Gutek, Filozofia dla pedagogów, s. 31

Szkoła

według założeń idealizmu pedagogicznego



Szkoła jako instytucja sprzyja postępowi,



Wiedza ludzka rozwija się i kumuluje,



Dyrektorzy szkół i nauczyciele powinni
porządkować wiedzę, opracowując liniowy
program nauczania, w którym przedmioty i
segmenty wiedzy następują po sobie i służą do
przekazywania coraz bardziej złożonych i
skomplikowanych treści,

Szkoła

według założeń idealizmu pedagogicznego



przekazuje wiedzę następnym pokoleniom

(uczniowie nabywają wiedzę w sposób

kumulatywny; wiadomości zdobyte na

kolejnym etapie dodawane są do wiedzy już

posiadanej),



umożliwia przechowywania dorobku

poprzednich generacji,



powinna przygotowywać dzieci do dorosłego

życia przekazując im dziedzictwo kulturowe.

Zob. G. L. Gutek, Filozofia dla pedagogów, s. 31-32

Program nauczania

w idealizmie powinien



być zestawem przedmiotów , które mają
charakter pojęciowy ,



zakładać istnienie jednej jednoczącej idei lub
przyczyny wszystkiego (idea dobra, Bóg),



najwyższą pozycję powinny zajmować w nim
nauki o największym stopniu ogólności  (nauki
ogólne i abstrakcyjne nie zmieniają się pod
wpływem czasu, miejsca i okoliczności, mogą
znaleźć zastosowanie w wielu sytuacjach).

Zob. G. L. Gutek, Filozofia dla pedagogów, s. 32

Aksjologiczny

wymiar edukacji idealistycznej

Nauki takie jak filozofia, teologia, matematyka, historia,

literatura oraz sztuka:



stanowią skarbnicę wartości,



przechowują w sobie moralną tradycję ludzkości,



reprezentują etyczne i kulturowe sumienie cywilizacji,



są źródłem stymulacji poznawczej dla uczniów,

Nauczanie wartości ma:



umożliwiać uczniowi zapoznanie się z godnymi do

naśladowania wzorcami i ideałami,



nauczyć wcielać wartości w życie i rozbudować je.



umożliwić poznawanie i krytyczne analizowanie

wybitnych dzieł sztuki oraz utworów literackich.

G. L. Gutek, Filozofia dla pedagogów, s. 32-33.

Metodyka idealistyczna



uczeń powinien badać zawartość swego umysłu i
znajdywać w nim prawdy wspólne wszystkim
ludziom,



proces uczenia przebiega wydajniej dzięki
pobudzaniu go przez nauczyciela i otoczenie,



uczeń kieruje się wewnętrznymi wrodzonymi
skłonnościami i zainteresowaniami,



trzeba także nakłaniać uczniów do wysiłku;



uczeń powinien poświęcić zadaniu odpowiednią ilość
wysiłku, narzucić sobie samodyscyplinę i odzyskać
zainteresowanie przedmiotem.

G. L. Gutek, Filozofia dla pedagogów, s. 33-34

Metodyka idealistyczna



Nie należy narzucać pedagogom żadnej konkretnej
metody;



najlepiej jednak stosować metodę dialogu
sokratejskiego (rozbudzania u ucznia świadomości,
pytań naprowadzających, dotyczących istotnych
problemów człowieka).



należy wytworzyć w grupie uczniów wspólnotę
zainteresowań, zmobilizować do uczestnictwa w lekcji,



należy omawiać problem konfliktów moralnych
(sumienia),



stosować analizę poszczególnych przykładów,
wartościowych wzorów i ideałów;

G. L. Gutek, Filozofia dla pedagogów, s. 33-34

Relacja nauczyciel - uczeń

Nauczyciel

Uczeń



osoba dorosła, dojrzała, z

doświadczeniem,



własny, harmonijny system

wartości,



szanuje ucznia i pomaga mu w

uświadomieniu sobie pełni

osobowości,



zaangażowany w pracy,



dysponuje szeroką wiedzą,



umie zdobyć przyjaźń i szacunek ,



budzi zapał do nauki, dba o

moralne doskonalenie ucznia,



jest wzorem osobowym

(autorytetem) godnym

naśladowania, przejmowania

jego systemu wartości.



osoba młoda,



niedojrzały,

niedoświadczony,



poszukuje wartości, tworzy

indywidualną hierarchię

wartości,



pragnie poznać świat,

innych i siebie, swoją

osobowość,



szuka pomocy nauczyciela,



wzoruje się na nauczycielu,

naśladuje postawy i

zachowania,



aktywny w procesie

nauczania