plik

Tales



Żył na przełomie VII i VI w. Był kupcem, żeglarzem, podróżnikiem. Jest uznawany za
pierwszego filozofa.



To właśnie mu przypisuje się oddzielenie nauki i wszelkiej myśli od mitologii.



Dla niego jak i dla pierwszych filozofów życie było nieodłączne od materii, jej cechą był
poruszanie się ( głosiciele tej tezy to: hilozoiści )



Wodę uważał za materię, które było początkiem przyrody, to dzięki niej istnieje wszelkie
życie

Anaksymander    jeden  z  pierwszych  filozofów  greckich,  prawdopodobnie  uczeń  Talesa  i
nauczyciel Anaksymenesa, reprezentant szkoły jońskiej. Prawdopodobnie jego dziełem jest „o
naturze”.  Anaksymander  zajmował  się  matematyką,  geografią  i  astronomią.  Twierdził,  że
zasadę  rzeczywistości  stanowi  apeiron,  czyli  bezkres.  Wszystko  albo  jest  zasadą,  albo
pochodzi od zasady. Jednocześnie, nie istnieje zasada nieskończoności. Mechanizm tworzenia
świata  polegał  zaś  według  niego  na  wyłanianiu  się  z  apeironu  przeciwieństw,  takich  jak
ciepło i zimno, suchość i wilgotność

Anaksymenes  -  presokratejski  filozof  grecki,  uczeń  Anaksymandra,  należący  do  jońskich
filozofów przyrody. Anaksymenes przejął od Anaksymandra zasadnicze jego poglądy. Zasada
przestała  być  nieokreślonym  bezkresem  (απειρον,  ápeiron),  Anaksymenes  widział  ją  jako
nieskończone powietrze, które jest pierwotną przyczyną powstania wszystkich rzeczy.

Heraklit



znalazł on arche w ogniu, który jest w nieustannym ruchu; staje się morzem, powietrzem,
ziemią i znowu ogniem.



Głosił on zmienność rzeczy – wszystko płynie, nic nie jest trwałe, cały czas jesteśmy w
nieustającym ruchu; nie ma bytu jest tylko stawanie się



Względność  rzecz  -    w  nieustannym  przepływie  zacierają  się  granice  między
przeciwieństwami;  nie  ma  nic  pewnego  istnieją  tylko  ciągłe  przejścia.  Doprowadziło
Heraklita do relatywizmu



Teoria rozumności świata (logos) - nieustająca zmienność ma swój stały porządek,
jedno prawo rządzi wszystkimi przemianami, wszechświat ma swój własny rozum.

Parmenides z Elei – c w p.n.e.

Wyszedł od przyjęcia dwóch aksjomatów uważanych za pewne:



Byt jest, a niebytu nie ma



Byt i myślenie są tożsame

Z aksjomatów tych wydedukował Parmenides całą koncepcję bytu.

Demokryt i atomiści.
Demokryt żył w granicach między 460 a 360r. Uczeń Leucypia. Był wszechstronnie

uzdolniony, interesował się prawie wszystkimi dziedzinami. Napisał wiele dzieł, jednak
wszystkie zaginęły. Przez większość czasu był zapomniany lub niedoceniany.

o Atomistyczna teoria materii – teoria bytu miała być bezsprzeczna ze zjawiskami, a także

zgodna z doświadczeniem. Takie stanowisko doprowadziło ich do poglądu, że materia
składa się z atomów, czyli:

A) niepodzielnych cząstek, które tworzą wszystkie ciała przyrody
B)  posiadają  wyłącznie  ilościowe  własności,  a  nie  jakościowe.  Jedne  od  drugich  odróżnić
możemy jedynie za pomocą: kształtu, położenia i porządku.
C) ich własnością jest ruch. Ciągle się poruszając tworzą zmienny, coraz to nowy świat.
D) Atomy poruszają się w próżni, która jest swoistym istniejącym niebytem; jest to materia
nieciągła

Sokrates (469-399)



Całe życie spędził w Atenach. Nie był bogaty, chociaż na początku posiadał znaczny
majątek, świadczy o tym że pobierał płatne nauki jak i to że służył w wojsku jako hoplita.
Uważał on, że człowiek ma prawo wydawać drugiemu rozkazy jedynie wtedy, gdy góruje
nad nim intelektualnie i miał lepszy charakter; uderzało to w bogate rody greckie, które
władzę zawdzięczały swojemu bogactwu.



Nie zostawił po sobie żadnych pism.



Poglądy etyczne:

1. Cnota jest dobrem bezwzględnym: Cnota to powszechne zalety moralne wywodzące

się z natury rzeczy. Powinna być najwyższym dobrem człowieka.

2. Cnota wiąże się z pożytkiem i szczęściem. Szczęśliwy jest jedynie ten, kto posiada

największe dobra, a największym dobrem jest cnota. To, co dobre, jest naprawdę pożyteczne.

3.Cnota jest wiedzą. Sokrates głosił, ze istnie tylko cnota-wiedza. Istnieje tylko jedna cnota,
ponieważ jeśli ktoś ma jedną ma też wszystkie.

Platon (427-347r.p.n.e.)



Urodził się w Atenach, i tu spędził większość swojego życia ( 12 lat podróżował po
świecie). Pochodził z bardzo zamożnej i szanowanej rodziny. Od dziecka był kształcony
na wzór cnót – był wybitnym sportowcem, malarzem, muzykiem i poetą. Kształcił się u
Sokratesa, później założył Akademię. Zmarł w szacunku, uważano wręcz go za pół boga.



Jego pisma - ,,Dialogi” – zachowały się w całości, chociaż istniej teza., że napisał też

księgi metafizyczne.



NAUKA O IDEACH:

1.Nowy rodzaj bytu. W pojęciach jest zawarta wiedza pewna i bezwzględna -> muszą odnosić
się do jakieś rzeczywistości.

2.Idee rzeczy. Platon wpierw uważał, że wszechświat jest dualistyczny, istnieją dwa

rodzaje  bytu:  jeden  zmienny,  realny,  poznawalny  przez  zmysły  i  drugi  wieczny,  idealny,
poznawany  przez  pojęcia.  Później  jednak  stwierdził,  że  prawdziwy  byt  musi  być  wieczny,
dlatego też tylko idee istnieją, są bytami. Rzeczy natomiast jedynie stają się, są one jedynie
cieniami zależnymi od idei. Stworzył je Bóg na wzór świata idei.

3.Natura idei. Platon wiedział, że idee nie są ani tworami, fizycznymi ani

psychicznymi. Rozważał dwie możliwości: idee w sensie logicznym, bądź religijnym.
Pierwszy typ to coś idealnego, służącymi jako wzór dla działania i poznania, ale istniejącym
jedynie dla umysłu. Drugi rodzaj poznania idee uważa za coś realnego, ale nam niepojętnego,
coś nie ziemskiego, ale boskiego.



NAUKUA O DUSZY:

1.Funkcje biologiczne duszy. Platon przyjął po filozofach-przyrody pogląd, że dusza

jest czynnikiem życia. Odrzucił jednak pogląd, że jest ona rodzajem materii. Dla Platona
dusza była substancją przeciwną materii. Jest to czynnik, który sam wprowadza siebie w ruch

o NAUKUA O PRZYRODZIE:

1.Celowość świata. Świat przyrody zawiera w sobie coś z doskonałości idei. Demiurg

(stwórca świata) uczynił świat możliwie najlepszy; czymś żywym, uduchowionym,
rozumnym, pełnym harmonii.

o NAUKA O POZNANIU

1.Poznanie rozumowe. Istnieją dwa rodzaje poznania: zmysłowe i rozumowe. O rzeczy

można widzieć, ale nie można o nich myśleć, idei nie widzimy ale o nich myślimy.

Arystoteles - jeden z trzech, obok Platona i Sokratesa największych filozofów greckich.
Stworzył opozycyjny do platonizmu i równie spójny system filozoficzny, który bardzo silnie
działał na filozofię i naukę europejską, a jego chrześcijańska odmiana zwana tomizmem była
od XIII w. i jest po dziś dzień oficjalną filozofią Kościoła Katolickiego. Arystoteles dokonał
trichotomicznego podziału nauk:



teoretyczne - których celem jest formułowanie wiedzy dla niej samej (metafizyka,
fizyka i matematyka)



praktyczne - których celem jest formułowanie wiedzy dla osiągnięcia doskonałości
moralnej (etyka, polityka)



pojetyczne (wytwórcze) - których celem jest formułowanie wiedzy, za pomocą której
można wytwarzać określone przedmioty.

Plotyn ok. 203 – 269\270 p.n.e.

Autor „Ennead”; twórca neoplatonizmu.

Jedno

Umysł

Dusza

Ciało

Materia

(Absolut) (hipostazy, emanacje Absolutu)

System emanacyjny:

Punktem  wyjścia  Plotyna  był  dualizm,  odczucie  olbrzymich  przeciwieństw  tkwiących  w
bycie. Celem jego (Plotyna, a nie bytu  -   ma się rozumieć...)  było  wykazanie jedności bytu,
zbudowanie monistycznego systemu.

Genetyczne ujęcie bytu: postacie bytu, jakkolwiek różne, są etapami jednego i tego samego
rozwoju. Świat realny jest wprawdzie zasadniczo różny od idealnego, a świat ziemski od
boskiego – to jednak jeden pochodzi od drugiego. (Ciekawe, który od którego?).

Istotę bytu stanowi nie trwanie, lecz stawanie się.

Jest to dynamiczne pojęcie bytu, które umożliwiło stworzenie monistycznego systemu.  Nie
ma  wielu  bytów,  lecz  jest  jeden  byt  –  rozwijający  się  i  przybierający  różnorodne
postacie.

Św. Augustyn (354-430)

na początku swego życia na stanowisku manicheizmu, potem akademickiego sceptycyzmu.

o Teoria poznania

1) Poznanie duszy. Drogą do szczęścia jest poznanie wyłącznie Boga i własnej duszy.

Poznanie  powinno  opierać  się  tezach:  a)  zmysły  podlegają  złudzeniom,  ale  nie  zawsze  b)
myśl  ma  inne  drogi  poznania  po  za  zmysłami  c)  poznanie  zjawisk,  w  przeciwieństwie  do
poznania  rzeczy,  zawsze  jest  pewne  d)  myśl  jest  faktem  najpewniejszym  –  możemy  być
pewni przeżyć wewnętrznych: tego, że istniejemy i tego, że myślimy.

2. Poznanie idei i oświecenie przez Boga. Od rzeczy skuteczniejsze jest poznanie

prawd  odwiecznych.  Umysł  może  poznawać  bez  udziału  zmysłów,  jest  on  odbiorcą  prawd
wiecznych,  istniejących  obiektywnie.  Świat  idealny  był  złączony  z  Bogiem.  Jeśli  dusza
poznaje  prawdę,  to  dzięki  temu,  że  istnieje  Bóg  i  udziela  swych  idei.  Bóg  czasami  udziela
nam łaski poprzez iluminację – umysł nagle bezpośrednio widzi prawdę. Poznanie umysłowe
ma  charakter  intuicyjny  –  dochodzi  do  prawy  wprost.  Łaska  oświecenia  jest  dana  dobrym,
którzy się do tego szkolą.

o Teocentryczna metafizyka

1) Przewaga Boga nad światem. A) Bóg jest najwyższym ,,bytem”(istnieje wyłącznie

własnej  naturze,  jest  bytem  niezależnym  (  wszystkie  inne  byty  istnieją  wyłącznie  dzięki
niemu). Bóg jest przyczyną świata, ale przyczyna stałą  –cały czas musi go utrzymywać. B)
Bóg jest najważniejszym przedmiotem poznania ( jako byt absolutny), zarazem jest przyczyną
poznania  –  udziela  praw  ludzkiemu  umysłowi.  C)  Bóg  jest  najwyższym  dobrem,  przyczyną
wszelkiego dobra i przez to właściwym celem życia.

2) Przewaga duszy nad ciałem. A) Dusza jest substancją samoistną, nie jest własnością

ciała  ani  jego  rodzajem.  Dusza,  jako  bliższa  Bogu,  jest  doskonalsza  od  ciała.  Jest
nieśmiertelna, poznając wieczne prawdy, ma udział w wieczności. B) Duszę lepiej znamy od
ciała,  jest  ona  pewna.  C)  Wyższość  duszy  nad  ciałem  skłania  do  potępienia  rozkoszami
zmysłowymi, jako rozproszeniem w dążeniu do poznania Boga.

Św. Tomasz z Akwinu (1225-1274)
Pochodził z rodu hrabiów Akwinu, studiował u benedyktynów w klasztorze Monte Cassino.

W 1243r. został dominikaninem. Całe życie poświęcił pracy naukowej. Pozostawił po

sobie trzy wielkie dzieła: 1) komentarz do Sentecyji 2) Suma filozoficzna 3) Suma
teologiczna.

Wzorem dla niego by Arystoteles. Od niego przyjął:

1) pojęcie poznania jako procesu receptywnego, na tym oparł swą

empiryczna teorię poznania

2) pojęcie dowodu – posłużyło mu do rozgraniczenia wiedzy i

wiary.

3) Pojęcie przyczynowego powiązania zdarzeń – na nich oparł

pogląd na stosunek Boga i stworzenia

4) Pojęcie aktu i potencji oraz pojęcia formy i materii, i na nich oparł

teorię duszy i ciał, psychologię i filozofię przyrody.

5) Pojęcie środka i na nim oparł swą etykę

Negował platońską filozofię Augustyna ale kontynuował jego dzieło w teologii.

Tomizm oddzielił wiedzę od wiary; rozum poznaje nie tylko rzeczy materialne ale także i

niektóre przymioty Boga. Istnieją jednak prawdy które nie są dostępne drogą rozumu,
które może przyjąć jedynie za pomocą wiary. Prawdy te przekraczają rozum, ale nigdy mu
się nie przeciwstawiają – Bóg zsyła nam prawdy objawione ale są one zgodne z prawami
przyrody, które przecież tez pochodzą od Boga.



Ogólne właściwości tomizmu:

-  dualizm między Bogiem a stworzeniem;
-  hilemorfizm, jedność ludzkiej natury( ciała i duszy)
-  empiryzm - wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia
-  obiektywizm – rzeczy zewnętrzne są nam dane bardziej bezpośrednio niż wew.
-  uniwersalizm – wyższość ogółu nad jednostką
-  realizm
-  intelektualizm – pierwszeństwo intelektu w poznaniu i działaniu

Kartezjusz (1596-1650)

o Metafizyka.

1. Metody. Kartezjusz dążył do tego aby filozofia, jak i wiedza, stała się racjonalna;

aby była ona jasna i wyrazista. Środkiem do tego ma być jej uanalitycznienie- to co proste
jest  najbardziej  proste,  a  także  aby  nauka  była  matematyczna  –  wszystko  powinno  się
opisywać  geometrycznie  i  mechanicznie.  Metoda  ta  miała  obejmować  wszystkie  nauki,  a
więc miała odtąd wiedza miała być: powszechna, racjonalna, analityczna, matematyczna.

2.Sceptycyzm metodyczny. Aby znaleźć twierdzenie bezwzględnie pewne musimy być

wobec wszystkiego podejrzliwi. Nasze widzenie świata zakłócać może: złudzenie zmysłów;
brak różnicy między jawą a snem; możliwość że jesteśmy wprowadzani w błąd przez jakąś
potężną siłę.

3. Cogito ergo sum – jeśli wątpię to myślę, myśl istnieje, mogę śnić może mnie zły

demon wyprowadzać w błąd, ale myślę. To jest fundament wiedzy, i nie znajduje się on w
świecie zewnętrznym, lecz w człowieku, nie przedmiocie, lecz w podmiocie, nie w materii,

lecz w świadomym duchu. Jeśli istnieje myśl to musi istnieć też ktoś kto myśli – istnieje jaźń,
dusza.

Spinoza (1642-1677)

Pochodził  z  rodziny  żydowskiej  osiadłej  w  Niderlandach.  Za  studiowanie  dzieł  scholastyki
oraz    nowych  nauk  przyrodniczych  został  wykluczony  ze  społeczności.  Żył  samotnie
odrzucając  propozycje  oferty  uniwersytetów.  Jego  system  łączył  w  sobie  panteistyczną
metafizykę  (  w  wykonaniu  żydowskich  przedstawicieli),  Kartezjańską  teorię  poznania  i
manicheistyczne  poglądy  nowożytnego  przyrodoznawstwa;  oraz  prądy  wolnościowymi
skupionymi wokół wolności i tolerancji.

1. Podstawy wiedzy. Poznanie Spinoza pojmował tak samo jak Kartezjusz, miarą

prawdy jest jasność i wyraźność, rozum jest jedynym źródłem prawdy, matematyka powinna
być  wzorem  nauk.  Swą  naukę  wyłożył  sposobem  geometrii  –  przyjął  pewne  definicje  i
aksjomaty,  na  podstawie  których  dowodził  pozostałych  twierdzeń.  Wierzył,  że  prawdziwa
wiedza zaczyna się od stwierdzenia, iż istnieje rzeczywistość zewnętrzna.

2. Panteizm. Potępił kartezjański dualizm na Boga i świat, duszę i ciał, myśl i

rozciągłość. Człowiek w umyśle ma idea najdoskonalszą, jest nią substancja doskonała, która
istnieje własną mocą , jest przyczyną samą w sobie. Substancja jest tylko jedna i jest nią Bóg,
ponieważ  coś  co  istniało  samo  przez  się  nie  może  być  niczym  ograniczone;  musi  być
nieskończone,  a  nieskończona  substancja  –  to  Bóg.  Poza  Bogiem  nie  ma  więcej  substancji.
Stąd  wynika,  że  wszechświat  nie  może  istnieć  poza  Bogiem,  lecz  tylko  w  Bogu.  Bóg  to
przyroda, to świat; nie posiada on osobowości i władzy nad światem.

3. Determinizm. Własności świata wywodzą się z natury Boga. Świat podlega tym

samym  prawom  logicznym,  którym  podlegają  idee  abstrakcyjne.  Koncepcja  ta  niweluje
dualizm  świata  realnego  i  idealnego.  Cokolwiek  się  dzieje  poddaje  się  wiecznym  prawom.
Nie  ma  w  świecie  przypadku  ani  wolności.  Cała  przyroda  jest  mechanizmem.  Obalenie
dualizmu wolności i mechanizmu.

LEIBNIZ (1646 –1716)

Ostatni wielki system racjonalistyczny XVII w., zbudowany przez Leibniza, wyrósł na
podłożu pluralizmu i indywidualizmu, z poczucia różnorodności i indywidualności rzeczy.

Charakterystyczną cechą jego umysłu była postawa koncyliatorska, dążność do godzenia
przeciwnych poglądów. Przekonaniem jego było, że w każdym poglądzie jest cząstka prawdy,
a intencją — te cząstki zebrać w jeden system.

o METAFIZYKA.

Wszystkie  substancje  są  jednego  rodzaju  i  żadna  z  nich  nie  ma  materialnego  charakteru.
Każde zjawisko jest indywidualne, każde różni się od każdego innego. Wszelakie  zjawiska,
jakkolwiek różnią się między sobą, są sobie bliskie, gdy zaś nie są dość bliskie, to znajdą się
zawsze  zjawiska  między  nimi  pośrednie.  Zjawiska  stanowią  szeregi  ciągłe.  Podobnie
nieświadomość jest tylko najniższym szczeblem świadomości, fałsz jest najmniejszą prawdą,
a zło najmniejszym dobrem. Ten stan rzeczy Leibniz sformułował jako prawo ciągłości (lex
coninui).  Prawo  to  pozwalało  mu  sprowadzać  do  jedności  przeciwieństwa.  W  imię  jego
przyjmował,  wprowadzał  do  psychologii  nie  świadome  stany  psychiczne,  a  także  uzupełnił
dotychczasową  matematykę,  przez    budowę  matematyki  wielkości  ciągłych  na  podstawie
liczb nieskończenie małych.

John Locke (1632-1794)

1. Nowy  (epistemologiczny) program filozofii.  Przedmiotem filozofii powinno  być  poznanie,
jego pochodzenie, pewność i zakres. Metoda badań powinna być: a) psychologiczna – należy
badać pojęcia w tej postaci, w jakiej znajdują się w ludzkim umyśle b) genetyczna  – naturę
pojęć  należy  szukać  w  pochodzeniu,  objawia  się  ona  najczęściej  w  postaci  pierwotnej.  c)
analityczna – dla zrozumienia pojęć wystarczy odnaleźć ich proste składniki.

2. Empiryczne pochodzenie wiedzy. Wiedza pochodzi wyłączenie z doświadczenia,

umysł  to  tabula  rasa.  Sprzeciwiał  się  istnieniu  idei  wrodzonych.  Nie  nabyte  wyłącznie  są
władze  umysłu.  Doświadczenie  nabywamy  na  dwóch  drogach:  doświadczając  rzeczy
zewnętrznych i doświadczając samego siebie. Locke choć był empirysta, nie był sensualistą,
ponieważ  refleksja  w  jego  mniemaniu  była  bezpośrednim  doświadczeniem  konkretnych
faktów  wewnętrznych  (  ,,zmysł  wewnętrzny”).  Obok  myślenia  i  zmysłowego  postrzegania
spostrzegania pojawiła się introspekcja (doświadczenie wewnętrzne).

George Berkeley (1685- 1753)

1. Skrajny nominalizm. W umyśle jak i po za nim nie ma nic abstrakcyjnego. Każda idea, jaką
posiadamy, jest zupełnie określona i konkretna. Nie może być ona żadna inna, ponieważ
człowiek nie umie stworzyć idei sprzecznej. Istnieją jedynie przedstawienia konkretne –
wyobrażenia.

2. Skrajny sensualizm. Rozum jest istotnie właściwy człowiekowi, ale ma za

przedmiot wyłącznie sprawy duchowe. Dla poznania ciał jedynym źródłem są zmysły. Jeśli
chodzi o ciała, to wiedzieć i postrzegać jest jedno i to samo – to tylko istnieje, czego
doświadczamy. Berkeley głosił, że w świecie nie istnieją żadne cielesne siły i związki
przyczynowe ( np. siła ciążenia).

HUME(1711-1776)

1. Wrażenia a idee. Badał nie rzeczy, a przedstawienia, które dzielił na: pierwotne i
pochodne; pierwsze nazywał wrażeniami, drugie zaś ideami. Idee pochodzą z wrażeń, idee to
kopie pierwowzorów- wrażeń.

2. Fakty a stosunki między ideami. Hume miał dwa przedmioty badań: a) stosunki

między  ideami  –  np.:  matematyka;  do  prawdy  o  niech  dochodzimy  niezależnie  od
doświadczenia, przy pomocy dedukcji, są obdarzone większym stopniem pewności; b) fakty –
aby  je  zrozumieć  niezbędne  jest  doświadczenie.  Nie  są  to  prawdy  ani  koniecznie  ani
oczywiste.  Hume  zainteresowało  jak  możemy  na  podstawie  faktu  stwierdzonego  wnosić  o
jakimś innym, nie stwierdzonym.

KANT (1724-1804)

Pomysł stanowiący osnowę krytycyzmu, polegał na tym: że nie myśl kształtuje się zależnie
od  przedmiotów,  lecz,  odwrotnie,  przedmioty  są  zależne  od  myśli.  Konsekwencją  było
upewnienie  wiedzy,  ale  zarazem  ograniczenie  jej  do  samego  tylko  doświadczenia.  Do
prehistorii krytycyzmu można zaliczyć oba wielkie prądy nowożytnej filozofii: empirystyczny
i  racjonalistyczny.  Z  jednej  strony empiryści,  jak  Locke i  Hume,  byli mu  poprzednikami  w
tym,  że  wysuwali  zagadnienie  poznania  na  czoło  filozofii  i  że  ograniczali  poznanie  do
doświadczenia.  Z  drugiej  znów  racjonaliści,  jak  Kartezjusz,  Leibniz,  Wolff  przekazali  mu
przekonanie o możności poznania apriorycznego. Urodził się w Królewcu, gdzie spędził całe
życie, które przeżył prosto, jednostajnie i jednolicie, poświęcając się pracy naukowej.

o Zagadnienie i metoda filozofii.
1. Zagadnienie sądów syntetycznych. Badania, jakie w tej sprawie zainicjował, Kant

nazwał .„transcendentalnymi” miały bowiem odnaleźć przedstawienia, które przekraczają
granice podmiotu i stosują się do przedmiotów. Kant rozróżnił dwa podziały sądów:

A) – sądy a priori - niezależne od doświadczenia, mogą mieć źródło tylko w samym

umyśle, są konieczne i powszechne.

- sądy a posteriori – oparte na doświadczeniu, przypuszczalne i względne.

B) – sądy analityczne – orzeczenie ujmuje to co i tak wynika z podmiotu, objaśniają

znaną wiedzę;

- sądy syntetyczne – dodają coś do definicji, rozszerzają wiedzę.

Kant otrzymał następujące rodzaje sądów analityczne, które są zawsze a priori (analizują
tylko pojęcia) syntetyczne a posteriori (opierają się na doświadczeniu) i syntetyczne a priori.

Sądy  syntetyczne  a  priori  stanowią  jądro  wiedzy.  Nie  potrzeba  pytać,  czy  są  możliwe,  bo
rzeczywiście  wchodzą  w  skład  naszej  wiedzy,  bo  wydajemy  sądy,  którym  przysługuje
niezaprzeczona  pewność  i  powszechność.  Pytanie  zasadnicze  Kanta  brzmiało  więc:  Jak  są
możliwe sądy syntetyczne a priori?

2. Metoda transcendentalna. Punktem wyjścia jego był fakt istnienia nauki, która

kroczy drogą ciągłego rozwoju, jest faktem ustalonym przez stulecia pracy badawczej:
krytyka filozoficzna nie może tego faktu kwestionować. Transcendentalna metoda badała

przez analizę jego wytworów: analizowała obiektywny fakt: naukę (matematyka,
przyrodoznawstwo).

o TEORIA POZNANIA.

1. Przestrzeń i czas. (Estetyka transcendentalna). Podczas gdy rozum

wytwarza  pojęcia  ogólne,  zmysły  dostarczają  nam  wyobrażeń
jednostkowych  Dostarczają  ich  przede  wszystkim  na  drodze
receptywnej,  gdy  stykają  się  bezpośrednio  z  rzeczami  i  gdy  rzeczy  je
pobudzają  Wynikiem  pobudzenia  zmysłów  przez  rzecz  jest  wrażenie.
Po wyłączeniu wrażeń zostają w nich jeszcze dwa czynniki: przestrzeń
i czas – są to czynniki a priori, powszechne i konieczne.

Fichte (1762-1814)

Był pierwszym w szeregu idealistycznych filozofów XIX w.: dokonał zwrotu od
krytycyzmu Kantowskiego do idealistycznej spekulacji. Zbudował metafizykę na pojęciu
jaźni i dając idealizmowi postać etyczną.

1. Metafizyczny program i metoda dedukcyjna. Krytyka poznania jest jedynie

zadaniem przygotowawczym do filozofii, której zadaniem było ujęcie całej wiedzy w
system oparty na jednej zasadzie. Powrócił on także do metody dedukcyjnej.

2. Epistemologiczny punkt wyjścia i idealistyczne rozwiązanie. Myśl jest pierwotna, a

byt się z niego wywodzi, ponieważ z bezmyślnego bytu nie można  wywieść świadomej
myśli.  Nie  istnieje  byt  niezależny  od  myśli,  ponieważ  poznanie  wtedy  bytu  byłoby
niemożliwe.  Rzeczy  są  przedstawieniami,  przedstawienia  zaś  zakładają  istnienie
przedstawiającej jaźni.

3. Filozofia wolności. Świat jest terenem działania. Jeśli natomiast patrzymy na świat

ze stanowiska etyki, a rzeczą szczególnej wagi jest dla nas wolność, to jedyną dla niego
drogą wg Fichta jest idealizm.

o Schelling (1775-1854)

Był on przede wszystkim romantykiem. Nie wypracował żadnej metody naukowej,
filozofię uważał, za rzecz natchnienia i geniuszu. Nie był wstanie opracować żadnego
systemu, tworzył jedynie jego szkice i przesłanki.

1. Estetyczne, przyrodnicze i religijne zabarwienia filozofii. Przejście od moralnej do

estetycznej postawy wobec świata. Sztuka została uznana za najważniejszy wytwór
człowieka. Osnowa przyroda posiada nieświadomą duszę. Wiara religijna ma ten sam
przedmiot, co filozofia, gdyż dotyczy pierwszej przyczyny, istotnej natury i twórczych sił
wszechświata.

2. Filozofia przyrody. Miała znaleźć żywy proces stawania się, w którym wyłania się

,,wnętrze przyrody”. Przyroda to siła żywa i twórcza. Ani przyroda, ani jaźń nie stanowią
pierwotnej postaci bytu; absolut jest ponad tymi przeciwieństwami, stanowi ,,absolutną

tożsamość bytu realnego i idealnego”. Byt jest jednością, ale zarazem biegunowy – stąd
bierze  się  różnorodność  rzeczy.  Zaprzeczył  istnieniu  procesów  czysto  mechanicznych,
istnieją  jedynie  siły  organiczne.  Ciała  nieorganiczne  uważał  za  wynik  zahamowania
rozwoju przyrody.

3. ,,Intellektuelle anschauung”. Wszelkie poznanie powinno płynąć z umysły, bez

korzystania ze zmysłów.

Hegel (1770-1831)

1. Idealizm ewolucyjny. Myśl jest pierwotna, a rzecz zaś jest wtórna. Byt tak, jak myśl

jest natury logicznej. Składnikiem bytu, jak i myśli jest pojęcie oraz ogólność. Byt jedynie w
całości jest absolutem, racjonalny i logiczny. Prawdą może być jedynie twierdzenie mówiące
o całości bytu. Całość bytu pomimo absolutu, jest także zmienna, ulega ewolucji – tłumaczy
to mnogość postaci. Skoro byt jest logiczny to rozwój jest także logiczny, a więc i konieczny i
rozumny. Przeto cała rzeczywistość jest rozumna.

2. Metoda dialektyczna. Każdemu prawdziwe zdaniu odpowiada nie mniej prawdziwa

sprzeczność,  Każdej  tezie  antyteza,  z  których  wyłania  się  synteza.  Myśl  nie  może  uniknąć
sprzeczności,  żadne  twierdzenie  nie  jest  całkowicie  prawdziwe.  Sprzeczność  stanowi
nieodłączną naturę rzeczywistości. Na tej podstawie Hegel, wierząc, że każda postać bytu jest
niezbędnym  ogniwem  rozwoju,  próbował  dowieść  rozwoju  z  zasady:  wszystko  ma  swoje
przeciwieństwo,  z  którego  można  stworzyć  syntezę,  ta  synteza  także  ma  swoje
przeciwieństwo itd.

Schopenhauer (1788-1860)

1. Fenomenalizm. Ze wszystkich kategorii uznawał jedynie przyczynowość, wraz z

przestrzenią i czasem, za formę aprioryczną umysłu. Te subiektywne formy pojmował za
fizjologiczne  formy  umysłu.  Schopenhauer  uważał,  że  umysł  nie  kopiuje  rzeczy,  ale
zabarwia  je  własną  naturą;  toteż  zawsze  poznawać  będziemy  jedynie  zjawiska.  Ale
zjawiska nie są prawdziwe, jest to jedynie złuda.

2. Metafizyka woluntarystyczna. Na drodze poznania obiektywnego, biorąc za punkt

wyjścia wyobrażenie, nigdy nie poznamy prawdy o przedmiotach, nigdy nie wejdziemy w
ich wnętrze. Ale my sami jesteśmy nie tylko podmiotami ale i przedmiotami do poznania.
I  przez  to  do  istoty,  do  której  nie  możemy  przejść  z  zewnątrz,  możemy  wejść  od
wewnątrz;  rzecz  sama  w  sobie,  może  sama  o  sobie  uzyskać  samowiedzę.  Samowiedza
mówi  nam,  że  jesteśmy-wolą.  Jest  to  jedyne  co  nam  bezpośrednio  wiadomo.  Wola  jest
osnową  przyrody.  Świat  jest  ,,wolą  i  wyobrażeniem”;  wewnętrzna  jego  istotę  stanowi
wola,  zewnętrznie  zaś  objawia  się  on  jako  wyobrażenie.  Poznawać  go  powinniśmy
poprzez bezpośrednią introspekcję.

Kierkegaard (1813-1855)

1. Filozofia egzystencjalna. Kierkegaard interesował się wyłącznie człowiekiem,

głównie  zaś  stosunkiem  jego  do  Boga.  Zagadnienia  jakie  sobie  stawiał  wypływały  z
niepokoju i lęku, które uważał za nieodłączne od życia. Był myślicielem subiektywnym (
chciał  znaleźć  prawdę  dla  siebie),  i  pluralistycznym  (dostrzegał  wielość  postaci  życia,  i
nieuchronny  wybór  przed  każdym  człowiekiem:  ,,albo-albo”).  Filozofii  swojej  chciał
nadać  temat  konkretne  istnienia  człowieka,  i  jego  właściwości  etyczne  i  religijne.
Filozofię taką nazywał ,,egzystencjalną”.

2. Skończoność i nieskończoność w istnieniu. Podstawową cechą istnienia ludzkiego

jest czasowość. Nie można jej ująć w formułę, ponieważ ciągle się rozwija. Jedynie myśl
można ująć w system, ale nie istnienie. Istnienie ludzkie jest zawsze skończone, a mimo to
człowiek  patrzy  przez  pryzmat  wieczności.  W  ten  sposób  wieczność  łączy  się  z
doczesnością.  I  stąd  pochodzą  największe  antynomie  człowieka,  jego  największe
cierpienie.

Nietzsche (1844-1900)

1. Relatywistyczna teoria poznania. Pod wpływem biologicznych terminów, Nietzsche

był  przekonany,  że  wszystkie  czynności  ludzi  uwarunkowane  są  potrzebami  życiowym.
Poznanie  także  służy  zadaniom  praktycznym;  prawdą  jest  dla  nas  tylko  to,  czego  życie
wymaga. Jest przeto subiektywna i względna. Umysł nieustannie fałszuje rzeczywistość,
jest  ona  nieustanną  zmiennością,  aby  zaś  ją  ująć  i  dla  celów  życiowych  zużytkować,
musimy  ją  uporządkować,  uprościć  i  utrwalić.  Nasza  prawda  w  rzeczywistości  to
złudzenie.  Obraz  ten  jest  dla  nas  prawdziwy,  bo  w  nim  żyjemy.  Każde  nasze  pojęcie
deformuje rzeczywistość, już przez to, że ją uogólnia.

2. Relatywistyczna teoria wartości. Nie ma moralności obiektywnej; każdy ma taką

jaka  mu  dla  jego  celów  życiowych  jest  potrzebna  i  jaka  odpowiada  jego  uczuciom.
Moralność  zależy  od  natury  poszczególnej  jednostki;  jest  albo  silna,  albo  słaba.
Odpowiednio istnieje moralność panów i moralność niewolników. Silni cenią dostojność,
godność osobistą, stanowczość, sprawność, bezwzględność w dążeniu do celów, słabi zaś
cenią:  litość,  miłość,  altruizm,  względność.  W  obecnej  epoce  występuje  bunt
niewolników, moralność niewolników dominuje.

5. Postawa apollińska i dionizyjska. Postawa apollińska ceni to, co jasne, przejrzyste,
opanowane, zrównoważone, zamknięte, doskonałe, harmonijne. Postawa dionizyjska ceni
przede wszystkim pełnię i płodność życia, jego pęd, który znosi wszystkie granice, obala
wszystkie prawa. Nietzsche stał po stronie postawy dionizyjskiej, jako źródła wszystkiego
co wielkie, potężne i twórcze.