WPROWADZENIE
Tykocin - dawne tradycyjne Ŝydowskie
miasteczko w Polsce
(makieta znajduje się w miejskim muzeum)
- śydzi w Polsce
- Dzieje śydów w Polsce
- Obiekty kultury Ŝydowskiej w
Polsce
- Martyrologia
- Turystyka w Polsce
- Kilka słów na zakończenie
tematu
- Katalog zabytków w Polsce
- Literatura
Przez długi czas w swej historii Polska była krajem wielonarodowościowym. Jeszcze
do wybuchu II wojny światowej około 34% mieszkańców Polski nie było Polakami
(Tomaszewski, 1985 r.). Sytuacja ta zmieniła się po 1945 roku, kiedy okazało się, Ŝe w
granicach Polski mieszka zaledwie około 2,5% ludności o narodowości innej niŜ Polska
(Tomaszewski, 1991 r.). Był to oczywisty rezultat wojny.
W wyniku planowej hitlerowskiej eksterminacji narodu Ŝydowskiego nacja ta
zniknęła niemal całkowicie z terenów Polski (z 3,5-milionowej społeczności pozostało
około 300 tys. osób).
Nowe granice Polski po wojnie zostały "przesunięte" na zachód w stosunku do
połoŜenia przed rokiem 1939. W ten sposób ziemie zamieszkałe częściowo przez
ludność polską znalazły się za wschodnią granicą państwa, zaś na terenach zachodnich i
północnych osiedlonych było duŜo Niemców. Powojenna polityka ówczesnych władz
Polski, poprzez przesiedlenia ludności niemieckiej na zachód i ukraińskiej na wschód,
dąŜyła do utworzenia państwa będącego monolitem narodowościowym. Przez długie
lata uwaŜano, iŜ problem mniejszości narodowych w Polsce juŜ nie istnieje. Tymczasem
zmiany ustrojowe systemu politycznego pod koniec lat 80-tych wraz z demokratyzacją
Ŝycia przywróciły na światło dzienne niegdyś nie istniejący problem państwa
wielonarodowościowego. Stąd w ostatnich latach moŜna zauwaŜyć wyraźny wzrost
zainteresowania tą tematyką.
Społeczność Ŝydowska, jako Ŝe przed II wojną światową stanowiła ponad 10% ogółu
mieszkańców Polski pozostawiła po sobie wiele róŜnorodnych obiektów zaliczanych do
dóbr kultury materialnej. Jednak z dawnej kilkutysięcznej liczby cmentarzy, synagog i
innych budynków słuŜących Ŝydowskiemu kultowi religijnemu, obecnie tylko nieznaczna
część przypomina to, czym była kiedyś. Zachowane obiekty nie mogą być traktowane w
Ŝadnym wypadku jako w pełni reprezentatywne dla bujnie rozwiniętej przedwojennej
kultury materialnej śydów.
Po nazistowskim wykorzenieniu kaŜdego śladu Ŝydowskiej egzystencji nastąpił
prawie 50-letni okres zaniedbania, opuszczenia, a nawet dewastowania większości
miejsc, w których zdołały przetrwać obiekty często o duŜej wartości historycznej i
artystycznej. Dopiero od kilku lat prowadzi się szczegółową inwentaryzację pozostałości
kultury materialnej śydów, powstają liczne komitety i fundusze tak w kraju, jak i za
granicą, które chronią i odrestaurowywują te obiekty.
Z perspektywy kilkudziesięciu lat ślady bytności śydów na ziemiach Polski mają dla
jednych zwiedzających wartość sentymentalną, dla innych zaś, głównie młodych
śydów, są ciekawymi pamiątkami kultury Ŝydowskiej w Polsce. Dla lokalnej
społeczności mają one duŜe znaczenie dydaktyczne, natomiast dla szeregu
zainteresowanych mogą stanowić atrakcją turystyczną.
Obecnie zabytki kultury Ŝydowskiej w Polsce nie mają Ŝadnych w pełni kompletnych
rejestrów czy osobnych katalogów i przewodników. Wydane w 1929 roku dzieło Majera
Bałabana "Zabytki historyczne śydów w Polsce" dawno się zdezaktualizowało.
Natomiast w 1990 roku ukazały się w formie przewodnika "Pamiątki i zabytki kultury
Ŝydowskiej w Polsce" Przemysława Burcharda. Niestety pozycja ta zawiera wiele błędów
rzeczowych, danych niekompletnych, nieprawdziwych i w duŜej części równieŜ
nieaktualnych.
Inwentaryzacją obiektów kultury materialnej śydów w Polsce od kilku lat zajmują się
pracownicy śydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie - Eleonora Bergman i
Jan Jagielski. W 1989 roku przygotowali oni dla Komitetu Ochrony i Restauracji
Zabytków śydowskich listę zachowanych synagog i cmentarzy Ŝydowskich. W 1995
roku lista ta została dopełniona, uaktualniona i przedstawiona w formie raportu
Światowego Funduszu Zabytków dla Rządowej Komisji Stanów Zjednoczonych d.s.
Ochrony Dziedzictwa Zagranicznego (United States Commission for the Preservation of
America's Heritage Abroad). W tym teŜ roku (1996) raport ten został opublikowany w
USA i jest jak dotąd jedynym w miarę kompletnym spisem boŜnic i cmentarzy
Ŝydowskich w Polsce. Obecnie (1996) w języku polskim przygotowywany jest przez śIH
katalog zachowanych synagog i cmentarzy i być moŜe jeszcze w bieŜącym roku
zostanie oddany do druku.
Cele i zadania tego bloku
W ostatnich latach kultura i obiekty materialne mniejszości narodowych, w tym
szczególnie mniejszości Ŝydowskiej, budzą coraz większe zainteresowanie i są
przedmiotem
badań
róŜnych
dziedzin
nauki:
historii,
sztuki,
architektury,
religioznawstwa, socjologii i inne.
Ten blok jest w pewnym zakresie nowatorską pracą - być moŜe pierwszą
Page 1 of 2
Zydzi w Polsce/Wprowadzenie
2008-04-19
http://www.izrael.badacz.org/zydzi_w_polsce/wstep.html
