1 

ZOFIA STEFANOWSKA PRÓBA ZDROWEGO ROZUMU 
 
Próba zdrowego rozumu 
 
- polemiki w Romantyczności: 

* mędrzec a współczujący świadkowie zdarzenia 
* jednostka (wyróŜniona z ogółu 

 bohater romantyczny) a ogół 

- Dziewczyna w Dziadach cz. I powtarza sytuację Karusi 

* młodzieŜ pełni rolę i nierozumiejącego tłumu, i rozsądnego komentatora 

 
- folklor dla romantyków: 

* argumenty w polemice z racjonalizmem, estetyką klasyczną, elitarnym modelem kultury 
* wypadkowa  opinii  zbiorowej  –  przeciętność,  ciasnota  umysłów,  rozsądny  dydaktyzm 

 

zagroŜenie indywidualizmu 

- przykład drugiego rozumienia folkloru: 

* (Dziady cz. II) Guślarz i Widmo nie mają wspólnego języka, ludowy osąd a samowiedza 

jednostki niezwykłej 

* (Dziady cz. I) strefa marzeń i przeŜyć Dziewicy i Gustawa jest zamknięta dla MłodzieŜy, 

nie jest to konflikt pokoleń, ale jednostki z gromadą rówieśników 

 
-  Dziady  cz.  I  miały  być  relacją  o  narodzinach  miłości  i  jej  tragicznym  niespełnieniu,  nie  są 
powtórzone w porządku chronologicznym, by zachować wieloznaczność faktów 
- historię Gustawa, potrzebną dla zrozumienia jego nieszczęścia, dostarczają nam Dziady cz. IV 
 
kwestia statusu ontologicznego bohatera Dziadów cz. IV 
 
-  zjawy  z  Dziadów  cz.  II  są  umotywowane  wiarą  gromady,  umysł  racjonalny  moŜe  je  traktować 
jako poetycką projekcję myśli zebranych włościan, jako upostaciowienie przesądu 
- Gustaw łamie konwenanse właściwe duchom, ale i Ŝywym (nie umiera po przebiciu się sztyletem) 
-  Dziady  cz.  IV  traktuje  się  jako  monolog  liryczny,  ale  jest  utwór  o  pasji  polemicznej,  jest  to 
konfrontacja dwóch postaw Ŝyciowych 

* Ksiądz  –  reprezentant  zacisza  domowego  i  szczęścia,  ale  teŜ  nauczyciel,  który  umiał 

pociągnąć swych uczniów wysokimi ideałami; głęboko przywiązany do dzieci i do ucznia; 
uosobienie miłosierdzia i humanitarnej uczynności 

* Ksiądz  jest  jednak  za  mało  uczuciowy  jak  na  dramat  romantyczny,  to  on  jest  nieczułym 

ś

wiatem, reprezentuje zdrowy rozsądek, a zatem brak serca i wyobraźni 

* zawód  kapłański  i  nauczycielski  gwarantuje  mu  pewność  siebie,  znajomość  ludzi  i 

moŜliwość spoglądania bez zdziwienia na czyny najbardziej szalone 

* Ksiądz klasyfikuje Gustawa jako wariata, co jest jego systemem obrony 

- Gustaw jest szaleńcem polemicznym i hamletycznym 

* wystarczy mu za motywację, Ŝe stanowi odwrotność zdrowego rozsądku i normalności 
* jest szaleńcem z premedytacji, by zburzyć racje zdrowego rozsądku 
* ulubionym przedmiotem gry słów Gustawa jest motyw śmierci 

-  Ksiądz  ma  przewagę,  jaką  daje  mu  czyste  sumienie  i  pewność  racji  normalnego  rozumu,  ale 
Gustaw  poddaje  go  cięŜkiej  próbie,  gdy  przebija  się  sztyletem;  Ksiądz  załamuje  się  dopiero,  gdy 
słyszy głos z kantorka 
- cierpienie Gustawa nie zdołało zachwiać rozsądkiem Księdza, to argument ad hominem! 
-  postawa  Gustawa  jest  dostosowana  do  Księdza  (jest  on  szalony,  bo  Ksiądz  jest  rozsądny,  jest 
skrajny, bo Ksiądz jest umiarkowany, jest upiorem, bo Ksiądz nie wierzy w duchy) 
 
-  Ŝeby  cierpienie  miało  siłę  dramatyczną,  Gustaw  musi  być  Ŝywy;  ale  dopiero  samobójstwo,  po 
którym Gustaw nie umiera, pociąga za sobą konsekwencje w sferze idei (te idee chciał obalić G.!!) 

 

2 

Świat owadzi w czwartej części Dziadów 
 

1.

 

kołatek 

- kornik z rzędu chrząszczy 
- korniki Ŝyją tylko w Ŝywych drzewach, a kołatki teŜ w belkach, starych meblach, kantorkach itp. 
- wydaje dźwięki przypominające cykanie zegara 
 

2.

 

robaczek świętojański 

- świeciuch, samiczka z rodziny świetlików 
- samiczki przyciągają samce światełkiem, które gaśnie, gdy juŜ się odnajdą 
-  robaczek  od  Gustawa  jest  w  stadium  wabienia  partnera,  ale  chce,  by  jego  iskry  zgasły,  choć  to 
niemoŜliwe 

 aŜ do śmierci będzie sygnalizować swą tęsknotę do kochanka 

- Gustaw powtarza: Tak, póki Ŝyję, te iskry nie zgasną! 
 

3.

 

rój ciem 

- pojawiają się na krótko przed północą, w izbie oświetlonej światłem lampy 
- są tam i inne owady, bo czynią gwar, a ćmy latają z reguły cicho, ale Gustawa interesują ćmy 
- samobójczy fototropizm ciem stał się dla Gustawa okazją do demonstracji ukrytego spirytualnego 
sensu przyrody 
 

4.

 

pajączek 

- spotkany w pustej altanie, dawnym miejscu spotkań 
 

 
- jedyni reprezentanci przyrody oŜywionej, poza wiernym psem, karpiem i pstrągiem i kilkoma in. 
- świat roślinny tworzy scenerię wspomnień; wyjątek – gałąź – przyjaciel 

* Gustaw-wariat: myśli, Ŝe gałąź go rozumie 
* Gustaw-człowiek  trzeźwy:  gałąź  jest  nieczułym  kijem,  więc  nie  zdradzi  Księdzu  jego 

zwierzeń 

* Gustaw-ironista: martwe drzewo to jego jedyny przyjaciel, a więc przyjaciół nie ma wcale, 

jeśli  kij  współczuje  najbardziej,  to  nie  ma  współczucia,  jeśli  kij  moŜe  zrozumieć 
człowieka najlepiej, to zrozumienie w ogóle nie istnieje 

- kontrast między obojętnością ludzi a współczuciem świata pozaludzkiego 

* wierny pies 
* kamień,  który  zapłakałby  nad  człowiekiem,  gdyby  był  towarzyszem  jego  Ŝyciowych 

cierpień 

- Ŝal za utraconym szczęściem, to Ŝal za stanem idealnego zrozumienia 

* miłość jest optymalnym wariantem porozumienia między ludźmi 
* idealne porozumienie eliminuje słowa, angaŜuje pozaintelektualne władze psychiczne 
* zrozumienie  przyjaciół,  Księdza,  kochanki,  to  zrozumienie  tego,  co  powszechnie 

dostępne, bo powtarzalne 

 dwie wersje Ŝycia Gustawa: 

1.  banalna  historia  miłosna  (trójkąt,  werteriada,  z  altaną,  lekturą,  listkiem  cyprysu,  puklem 

włosów i czarną wstąŜką) 

2.  wersja  eksponująca  to,  co  wyjątkowe  i  niepowtarzalne  (boi  się  o  tę  tajemnicę  swego 

serca, ale zamiast milczeć, zanudza Księdza zwierzeniami) 

-  Gustaw  jest  indywidualistą  pełnym  rozterki,  niepewnym,  czy  jego  odrębność  jest  zasługą  czy 
grzechem, szuka kontaktu z innym człowiekiem, który przełamałby granicę subiektywności (Dziady 
moŜna odczytać jako dramat braku porozumienia między człowiekiem a człowiekiem) 
- mieszanina liryzmu i sztuczności 

* bezpośredni wylew serca i „scena boleści”, teatr w teatrze 
* bohater  planuje,  Ŝe  przez  godzinę  będzie  rozpamiętywał,  godzinę  cierpiał  i  zabije  się,  a 

potem wyciągnie naukę ze swego losu 

 

3 

- perypetia przy zgaśnięciu pierwszej świecy = rozpoznanie się Księdza i Gustawa 

* motyw odzyskania się dwóch bliskich osób nie pełni tu Ŝadnej funkcji 
* jest to negacja tradycyjnego schematu 
* powinno nastąpić pełne porozumienie, a nic takiego się nie dzieje 
* prawda jest własnością jednostki 

- bohater zyskał poczucie odrębności, świadomość, Ŝe dla innych jego świat wewn. jest zamknięty 
-  uznać  się  tylko  takim,  jakim  się  jest  dla  innych,  to  zrezygnować  z  tego,  co  w  człowieku 
partykularne, zrezygnować z prawdy wewn. przeŜycia 
 
- owady to element teatru w teatrze 

* rozmowa z kołatkiem-dusza lichwiarza 
* poznanie empiryczne (kołatek to mały owad) jest niepełne 
* rehabilitacja środków pozarozumowych i pozaempirycznych poznania ludzkiego 
* głos kołatka to nie zabobon, ale przejaw „duszy świata”, rzeczywistości, którą moŜe pojąć 

człowiek, jeśli go nie zaślepia świadectwo jego własnych oczu 

-  tajemnice  natury,  jakie  Gustaw  odkrywa  w  owadach,  są  projekcją  jego  własnych  uczuć  i 
wyobraŜeń 

 odkrywanie tajemnicy człowieka w przyrodzie (antropomorfizacja owadów) 

- analogia między światem przyrody a światem ludzkim 

* bezsiła rozumu wobec tajemnicy ludzkiej duszy i tajemnicy kołatka 
* trzeba czucia i intuicji, Ŝeby pojąć prawdę drugiego człowieka i prawdę natury 
* Gustaw  jest  jak  (1)  pająk  (słabo  związany  ze  światem),  (2)  nazywa  siebie  komarem, 

(3) uczucia  swe  porównuje  do  iskier  robaczka  świętojańskiego,  tak  jak  (4)  kołatek  i  ćmy 
jest pokutująca duszą 

* nawet  w  małym  robaczku  moŜna  znaleźć  prawdę  Ŝycia  (nie  tak  jak  mówi  Ksiądz: 

Zapomnij o swym proszku, zwaŜ na ogrom świata) 

- ciągłość między światem ludzi a światem przyrody 

* jedność prawdy Ŝywej -- cały świat jest wypełniony niepowtarzalnymi wartościami 

 
Dlaczego właśnie owady pełnią rolę rewelatorów tajemnic przyrody?? 

1.

 

wierzenia ludowe 

- owad-dusza pokutująca pojawia się w zimie 
- dusza ludzką jest osa, ale gł. mucha, bo nie ginie zimą, ale lata po izbie 
- zabicie ćmy jest grzechem 
- lotna dusza-oddech + dusza-zwierzę = dusza-ptactwo i lotne owady 
 

2.

 

historyczne uzasadnienie 

-  w  XVIII  wieku  insekty  znalazły  się  w  centrum  dyskusji  filozoficznej  w  związku  z 
rozpowszechnieniem mikroskopu 
- nauka o owadach wstrząsnęła przekonaniem o uprzywilejowanej sytuacji człowieka jako obiektu 
szczególnej troski Stwórcy 
-  naturaliści  zrezygnowali  z  szukania  porządku  i  regularności  świata  stworzonego,  ukazywali 
natomiast jego bogactwo i róŜnorodność 
 

3.

 

są bardzo małe 

- są na granicy widzialnego świata Ŝywego 
-  są  w  uprzywilejowanej  pozycji  w  rzeczywistości,  kiedy  opozycją  między  widzialnym  a 
niewidzialnym jest naczelną zasadą porządkującą 
- duchowe jest często identyfikowane z tym, co niewidzialne 
-  uŜytek,  jaki  człowiek  robi  ze  zmysłu  wzroku  określa  jego  postawę  wobec  świata  (Ksiądz  – 
kompromitacja wzroku, gdy nie poznaje Gustawa w Pustelniku / romantyczne „oczy duszy”) 
- owady są widzialne (świetlik), niewidzialne (kołatek) lub widzialne i nie (ulatują, znikają) 

** E.Z.**