DR MED. HARRY M. TIEBOUT Greenwich, Connecticut
MECHANIZM TERAPEUTYCZNY WE WSPÓLNOCIE ANONIMOWYCH
ALKOHOLIKÓW 1
(Przedrukowano za zgod
ą
z
American Journal of Psychiatry
, stycze
ń
1944 r. Jest to
pierwszy artykuł dr Harry'ego na temat Anonimowych Alkoholików. Trzy
ś
wie
Ŝ
sze
publikacje wymienione s
ą
na zako
ń
czenie niniejszego.)
Anonimowi Alkoholicy to nazwa stosowana w odniesieniu do grupy eksalkoholików,
którzy, dzięki uczestnictwu w programie terapii zawierającym elementy zdecydowanie
religijne, skutecznie zwalczyli swój alkoholizm. Grupa ta wywodzi się z wysiłków jednego
człowieka, pana „X", który w roku 1934 znalazł rozwiązanie swych kłopotów z
alkoholizmem dzięki osobistemu doświadczeniu religijnemu. Doświadczenie to był on w
stanie przełoŜyć na słowa znaczące dla innych. Od tego czasu wielu alkoholików odzyskało
trzeźwość stosując to podejście.
Praca Anonimowych Alkoholików ma trojaki aspekt. Po pierwsze, grupa odbywa
cotygodniowe spotkania, na których relacjonuje się doświadczenia i dyskutuje o
trudnościach. Po drugie, wszystkich łania się do przeczytania ksiąŜki, Anonimowi Alkoholicy,
zawierającej ich podstawowe zasady, która musi być przeczytana, o ile nowy uczestnik ma
uzyskać jakiekolwiek zrozumienie dla ich programu. Po trzecie, członkowie pracują z
nowicjuszami świeŜo przytaczającymi się do grupy. Pomaganie innym jest sytuacją
obustronnie korzystną, gdyŜ nie tylko pomaga nowicjuszowi w jego pierwszych próbach,
lecz takŜe wspiera pomagającego, który ze swej pracy uzyskuje dla siebie coś, co jest
zasadnicze dla dalszego zachowania trzeźwości.
Statystyki w nowojorskim biurze wspólnoty mówią, co następuje:
5 osób powróciło do zdrowia do końca pierwszego roku.
15 osób powróciło do zdrowia do końca drugiego roku.
40 osób powróciło do zdrowia do końca trzeciego roku.
100 osób powróciło do zdrowia do końca czwartego roku.
400 osób powróciło do zdrowia do końca piątego roku.
2000 osób powróciło do zdrowia do końca szóstego roku.
8000 osób powróciło do zdrowia do końca siódmego roku.
Anonimowi Alkoholicy szacują efektywność zdrowienia na 75% tych, którzy
rzeczywiście stosują ich metody. Ta liczba w połączeniu z Ŝywiołowym wzrostem budzi
uznanie i domaga się wyjaśnień. W pełni doceniając korzyści wynikające z faktu istnienia
wspólnoty, z pomocy, jaką kaŜdy uczestnik uzyskuje ze swej pracy na rzecz nowo
przybyłych oraz z ogólnej atmosfery nadziei i zachęty, która promieniuje z kaŜdej osoby
przechodzącej udaną terapię, uwaŜam je wszystkie za dodatkowe wobec głównej siły: religii,
co stanowi prawdę, która - mam nadzieję - stanie się oczywista w końcu tego artykułu i z
której zdałem sobie sprawę podczas wielu długich rozmów z panem „X".
Mój pierwszy kontakt z grupą nastąpił za pośrednictwem mojej 34-letniej pacjentki, od
wielu miesięcy pozostającej wówczas pod moją opieką w Blythewood. Przez wiele lat była
ona chroniczną alkoholiczką i mimo wybitnej inteligencji, pozycji. rodzinnej i
wcześniejszych sukcesów, praktycznie stoczyła się do rynsztoka po okresie nieustających
niepowodzeń, wskutek których została prawie bez grosza. ChociaŜ Ŝaden inny znany mi
pacjent nie usiłował wydobrzeć z większą desperacją ani teŜ z większym przekonaniem
przyswoić sobie program zdrowienia niŜ ona, rezultaty były niezadowalające. Wreszcie stało
się oczywiste, Ŝe ma ona taką strukturę osobowości, iŜ mimo największych moich - i jej
samej - wysiłków struktura ta nie dawała się odmienić i nie pozwalało to odejść mojej
pacjentce od kieliszka. Pewnego dnia wpadł mi w ręce egzemplarz Anonimowych
Alkoholików, wciąŜ jeszcze w wersji powielaczowej. Przeczytałem tę ksiąŜkę i znalazłem w
niej w kaŜdym szczególe dokładny opis problemu charakterologicznego, z którym
spotykałem się u mojej pacjentki. Próbując nią wstrząsnąć, dałem jej tę ksiąŜkę do
przeczytania. Ku memu zdziwieniu lektura zrobiła na niej tak wielkie wraŜenie, Ŝe postarała
się, dostać się na mityng Anonimowych Alkoholików i w krótkim czasie stała się aktywnym i
osiągającym sukcesy uczestnikiem grupy. Jeszcze dziwniejsze było dla mnie odkrycie, Ŝe w
miarę przyswajania sobie programu struktura osobowości tej pacjentki, która dotychczas
uniemoŜliwiała jakąkolwiek pomoc, rozmyła się i została zastąpiona przez inną, pozwalającą
jej zachowywać abstynencję.
Coś wydarzyło się pod samym moim nosem - co do tego nie mogło być Ŝadnych
wątpliwości - i nie dawało się zbyć wykrętem, Ŝe to czysty przypadek. Stanąłem przed
domagającym się odpowiedzi pytaniem: co właściwie się stało? Odpowiedziałem na nie, Ŝe
pacjentka przeŜyła religijne, czy teŜ duchowe doświadczenie. Ta odpowiedź nie była jednak
dla mnie szczególnie przejrzysta i dopiero o wiele później zrozumiałem jej prawdziwy sens.
Zanim spróbuję wyjaśnić, jak rozwinęło sic, dalej moje zrozumienie znaczenia czynnika
religijnego, muszę wpierw omówić strukturę osobowości, która uległa rozmyciu. Pomimo
wielu doniesień stwierdzających coś dokładnie przeciwnego, rośnie przekonanie, Ŝe
alkoholicy - poza tymi, którzy dodatkowo cierpią na wyraźną chorobę psychiczną - mają
pewne cechy dla wszystkich wspólne. Dla tak zwanego typowego alkoholika cechą
charakterystyczną jest narcystyczna, egocentryczna struktura osobowości zdominowana
przez poczucie wszechmocy oraz chęć utrzymania swej wewnętrznej integralności za kaŜdą
cenę. ChociaŜ te cechy odnajduje się takŜe i w innych nieprzystosowaniach, pojawiają się
one w postaci stosunkowo czystej w kaŜdym alkoholiku. Po rozwaŜnym, starannym
zbadaniu wielu przypadków Sillman doniósł niedawno, Ŝe uwaŜa, iŜ jest w stanie nakreślić
profil wspólnej struktury charakteru u osób mających kłopoty z piciem, a najlepszymi
określeniami, jakie mógł on znaleźć dla owej grupy cech były „oporny indywidualizm" oraz
„wygórowane mniemanie o sobie". W moim przekonaniu określenia te zostały wybrane
właściwie. Alkoholik nie moŜe wewnętrznie ścierpieć podporządkowania innemu
człowiekowi lub Bogu. On sam, on alkoholik, jest i musi pozostać panem swego
przeznaczenia. Będzie zaciekle, do upadłego, walczyć, aby ten stan zachować.
ZauwaŜając stałą mniej więcej obecność owych cech osobowości łatwo jest spostrzec,
czemu osoba je posiadająca odczuwa trudności próbując zaakceptować Boga i religię.
Religia, przez swoje wymaganie, aby człowiek przyjął do wiadomości istnienie Boga,
stanowi wyzwanie dla samej natury alkoholika. Z drugiej jednak strony - i to jest rzecz w
moim artykule kluczowa - jeŜeli alkoholik jest w stanie zdobyć się na prawdziwą akceptację
Siły Większej niŜ on, to przez sam ten krok odmienia - przynajmniej czasowo, a być moŜe,
trwale - swoją najgłębszą strukturę wewnętrzną i, jeśli dokonuje tego bez urazy i walki,
wówczas nie jest juŜ typowym alkoholikiem. Jest rzeczą przedziwną, Ŝe jeśli tylko alkoholik
jest w stanie utrzymać to wewnętrzne poczucie akceptacji, to moŜe on pozostać - i pozostanie
- trzeźwy aŜ do końca swojego Ŝycia. W opinii swych przyjaciół i rodziny odkrył on religię!
Według psychiatrów, odkrył środek samohipnozy, czy coś w tym rodzaju. NiezaleŜnie od
tego, co faktycznie wydarzyło się wewnątrz alkoholika, moŜe on teraz zachować trzeźwość.
Tak uwaŜa Wspólnota Anonimowych Alkoholików i wierzę, Ŝe pogląd ten opiera się na
faktach.
Wróćmy teraz do mojej pacjentki, którą muszę opisać po jej doświadczeniu ze Wspólnotą
Anonimowych Alkoholików. W swoim stanie pierwotnym odpowiadała ona idealnie
podanemu wyŜej opisowi alkoholowej struktury osobowości. Kiedy program Anonimowych
Alkoholików zaczął na nią oddziaływać, zmiany w jej osobowości stały się uderzające?
Agresja wydatnie zmniejszyła się, poczucie bycia ze światem na noŜe zanikło, a wraz z nim
zanikła skłonność do podawania w wątpliwość motywów i nastawień innych ludzi. Poczucie
pozostawania w pokoju oraz spokój wewnętrzny pojawiły się wraz ze zmniejszaniem się
wewnętrznego napięcia; wreszcie - rysy jej twarzy nabrały miękkości, stając się bardziej
łagodne i przyjazne. To twarde wnętrze uległo zmianie, zmianie dostatecznej, aby pacjentka
była zdolna zachowywać trzeźwość juŜ od pięciu lat.
JakaŜ była natura doświadczenia, które poruszyło mą pacjentką, kiedy dołączyła do
Anonimowych Alkoholików? Odpowiedź brzmi, Ŝe przebudził się w niej jakiś rodzaj siły
religijnej lub duchowej. Pan „X" mówi, Ŝe uzyskanie przez grupę powodzenia w kontakcie z
jakimkolwiek alkoholikiem zaleŜy od stopnia, w jakim ów delikwent dozna nawrócenia czy
teŜ przebudzenia duchowego. Jego własne doświadczenie w tym zakresie było z gatunku
przemoŜnych i wstrząsających, przenosząc go z głębi depresji aŜ na wyŜyny ekstatycznej
radości i szczęścia, na których przebywał przez kilka godzin. Ten stan przeszedł następnie w
poczucie głębokiego wewnętrznego spokoju, pogody ducha i pełnego przekonania, Ŝe oto
został on uwolniony z jarzma alkoholicznego nałogu. UwaŜa on, Ŝe około 10% nowicjuszy
wstępuje do Wspólnoty Anonimowych Alkoholików będąc stymulowanymi przez siłę
tkwiącą w takim przeŜyciu. Pozostałe 90% tych, którzy zachowują abstynencję, uzyskuje ten
sam rezultat rozwijając duchową stronę swej osobowości wolniej, znacznie bardziej
stopniowo, przez przedsiębranie róŜnych kroków, które są w programie AA opisane. Z
doświadczeń Anonimowych Alkoholików widać, Ŝe szybkość osiągania stanu przebudzenia
duchowego nie jest Ŝadnym kryterium ani głębi ani teŜ trwałości procesu powrotu do
zdrowia. Jednak ta przemiana religijna, jakkolwiek mała byłaby początkowo, jest tym, co
faktycznie rozpoczyna proces; program zaś dopomaga doprowadzić ten proces do
szczęśliwego końca.
Czym jest, więc przebudzenie duchowe? Raz jeszcze osobiste doświadczenie pana „X" dostarcza potrzebnej
informacji. Będąc trzydziestoparoletnim człowiekiem wielkiej energii, przedsiębiorczości i talentu, znalazł się
jednak w sytuacji kompletnie pokonanego przez pijaństwo. Przez ponad pięć lat bez powodzenia opierał się
procesowi rozkładu, który toczył się w jego osobowości. Na dwa tygodnie przed swoim ostatnim pobytem w
szpitalu odwiedził go dawny kompan alkoholik, który odzyskał trzeźwość przez buchmanizm
1
Pan „X" usiłował
daremnie skorzystać z nauk swego przyjaciela i wreszcie zdecydował się, odzyskać trzeźwość w znanym
ośrodku odwykowym, gdzie byłby w stanie oczyścić swój mózg z alkoholu i uzyskać w ten sposób szansę
wypróbowania pomysłów swego przyjaciela wtedy, gdy jego własny organizm będzie juŜ uwolniony z obciąŜeń
alkoholu. Był wówczas zdesperowany, pogrąŜony w depresji i całkowicie przegrany. Gotów był spróbować
kaŜdego sposobu, gdyŜ dobrze wiedział, Ŝe alternatywą było dla niego tylko zamknięcie na zawsze w szpitalu
stanowym i Ŝycie w stanie trwałego obłędu. Wieczorem, pierwszego dnia po przyjęciu do szpitala, odwiedził go
znów jego przyjaciel, który jeszcze raz powtórzył mu zasady, które jemu samemu przywróciły zdrowie. Po jego
wyjściu pan „X" popadł w jeszcze głębszą depresję, którą opisał jako „poczucie głębokiej melancholii i
całkowitej beznadziejności". Nagle, w tej męce duchowej, zawołał na głos: Jeśli Bóg istnieje, to niech się teraz
pokaŜe!" Właśnie od tego wezwania rozpoczęło się jego przeŜycie duchowe. Zwraca on uwagę - i uwaŜam, Ŝe
słusznie - na to, Ŝe dopiero gdy stał się on absolutnie pokorny, dopiero wówczas otwarła się przed nim
moŜliwość zwrócenia się do Boga o pomoc, co teŜ nastąpiło.
Innymi słowy, w świetle własnego doświadczenia, pana „X", przebudzenie religijne, czy teŜ duchowe, jest
aktem rezygnacji z własnej wszechmocy. Ta oporna, buntownicza natura nie buntuje się juŜ dłuŜej, lecz
przyjmuje pomoc, kierunek i sterowanie z zewnątrz. I właśnie wtedy, gdy człowiek ów wyrzeka się swych
negatywnych, pełnych agresji uczuć wobec siebie i wobec Ŝycia, wówczas zostaje wręcz przepełniony
uczuciami całkowicie pozytywnymi, takimi jak miłość, przyjaźń, pokój wewnętrzny i wszechogarniające
zadowolenie, a wiec jest stanem będącym dokładnie antytezą poprzedniego wzburzenia i irytacji. Właściwością
zaś o kardynalnym znaczeniu jest to, Ŝe w tym nowym stanie umysłu ów człowiek łownie nie odczuwa juŜ
"pociągu do picia".
Jeszcze bardziej w ten fenomen przemiany duchowej pozwolił mi wniknąć kontakt z innym pacjentem,
1
(przyp. tłumacza)
Dr Frank Buchman był załoŜycielem ruchu grup oksfordzkichh i to za jego śladem
poszedł dr Sam Shoemaker, od którego z kolei Wspólnota AA przejęła idee duchowe dla swojego
programu, za dodatkowym pośrednictwem Ebby'ego T., który jest tu wzmiankowany jako „kompan
alkoholik" pana „X", czyli Billa. Por. Pass It 0n. The Story of Bill Wilson and How the A.A. Message
Reached the World, Alcoholics Anonymous World Services, New York, N.Y., 1984, s.127.
którego przypadek chciałbym teraz przytoczyć. Jest to męŜczyzna niewiele po czterdziestce. Pochodząc z
zamoŜnej rodziny i będąc najmłodszym
Z
wielu dzieci, był on rozpieszczonym dzieckiem neurotycznej i
hipochondrycznej matki. Zaczął się w okresie późnego dojrzewania. Prawie natychmiast nauczył się polegać
na wódce po to, aby móc sprostać róŜnym sytuacjom interakcji społecznej i w miarę upływu lat się to
pogłębiało stając się zarazem coraz bardziej widoczne. Wreszcie, po pewnej dłuŜszej popijawie, został
przywieziony do Blythewood.
Okazał się pacjentem nadzwyczaj dobrze reagującym, bez trudności przyznającym się do
swej skłonności do alkoholu i szybko zainteresowanym Anonimowymi Alkoholikami. Po
spędzeniu w szpitalu około miesiąca opuścił Blythewood przekonany, Ŝe jego trudności
zostały przezwycięŜone. JednakŜe w bardzo krótkim czasie znów zaczął pociągać, cztery
miesiące zaś później powrócił do szpitala po kilku tygodniach nieprzerwanego pijaństwa. I
znowu okazał tę samą responsywność w wywiadach, jednak teraz juŜ stało się całkowicie
jasne, Ŝe prawdziwa batalia pozostawała jeszcze do stoczenia, a była to ta sama bitwa, którą
musiała stoczyć wspomniana poprzednio pacjentka. Cechy, które były juŜ opisane, rozwinęły
się w przeszkodę nie do pokonania za pomocą terapii.
Podczas tygodni, w których dyskutowaliśmy te przeszkody, pacjent zaczął znów pociągać na
boku i wreszcie ruszył w jawny ciąg pijacki. Został więc znowu przywieziony do
Blythewood, aby to przerwać. Jak się to zazwyczaj z alkoholikami zdarza, w miarę jak
trzeźwiał, ogarniało go poczucie winy, zawstydzenia i głębokiej pokory. Buntownicza,
oporna osobowość została pokonana przez ekscesy kreowane przez nią samą i w tym stanie
umysłu mój pacjent był pewien, Ŝe nigdy więcej nie wypije ani kropli. JednakŜe juŜ w
trzecim dniu swej kuracji powiadomił mnie podczas wywiadu, ze trzeba abym „coś z tym
zrobił". Kiedy go zapytałem, czym jest owo „to", o którym myśli, odpowiedział: „Moje stare
uczucie znów powraca; dosłownie czuję, jak się przed panem zamykam i to wszystko zaczęło
się dziać właśnie przed chwilą". Obojętność wobec swej przypadłości, agresywna pewność
siebie, kompletny brak jakiejkolwiek prawdziwej pokory i poczucia winy, wszystkie te cechy
charakteru, które zaczął identyfikować ze stanem umysłu prowadzącym do butelki,
powracały przepełniając jego uczucia i jego myśli. Było to prawie dokładnie tym samym, co
czuł kończąc pijacki ciąg. Zdawał sobie sprawę z tego, Ŝe jeśli te powracające uczucia wezmą
znów nad nim górę, to prędzej czy później trafi znów w alkoholowy ciąg. Zrozumiał, Ŝe w
jakiś sposób musi utrzymać postawę, którą miał, gdy juŜ z poprzedniego ciągu wyszedł.
Następnego dnia zaczął wywiad stwierdzeniem: „doktorze, teraz juŜ wiem, co to jest".
Zrelacjonował mi swoje przeŜycia z ostatniej nocy. Z braku lepszego terminu nazwę to
przeŜycie „przebudzeniem psychologicznym". To, co mu się wydarzyło, było nagłym
zrozumieniem siebie jako osoby. Zdarzyło się to około jedenastej w nocy i leŜał on w łóŜku
nie zmruŜywszy oka aŜ do czwartej nad ranem, przymierzając nowo uzyskaną wnikliwość i
zrozumienie do swojej wiedzy o sobie samym.
Niełatwo j est odtworzyć zdarzenia z owych pięciu godzin, niemniej złoŜyły się one na
przemoŜne doświadczenie w Ŝyciu tego pacjenta, które pozwoliło mu na prawdziwe
zrozumienie siebie jako alkoholika. Co więcej, po raz pierwszy w Ŝyciu zdołał siebie samego
zobaczyć takim, jakim zawsze był, a w dodatku poczuć, jakiego rodzaju osobą musi się stać
po to, aby mógł zachować trzeźwość. Bez zdania sobie z tego sprawy, kiedy się to wszystko
działo, jego kompletnie egocentryczny, subiektywny punkt widzenia zmienił sic, na
obiektywne, dojrzałe zrozumienie siebie samego i swojego stosunku do Ŝycia.
Patrząc wstecz jest rzeczą oczywistą, Ŝe pacjent zdał sobie sprawę ze swego zasadniczego
egocentryzmu. Po raz pierwszy zdolny był przeniknąć poza fasadę swoich racjonalizacji i
mechanizmów obronnych i zobaczyć, Ŝe dotychczas zawsze stawili siebie samego na
pierwszym miejscu. Był praktycznie nieświadomy istnienia innych osób z wyjątkiem tego w
nich, co miało wpływ na niego samego. Myś1, ze te osoby mogą mieć równieŜ nie związane
z nim Ŝycie, podobne a jednak oddzielne od jego egzystencji, nigdy na serio nie zagościła w
jego umyśle. Teraz zaś nie czul się juŜ duŜej tą wszechmogącą istotą, która patrzyła na świat
tylko w relacji do siebie. Zamiast tego był w stanie zobaczyć siebie w relacji do świata i mógł
zdać sobie sprawę z tego, Ŝe jest tylko mata cząstką świata zaludnionego bardzo wieloma
takimi jednostkami. Mógł wreszcie zacząć dzielić Ŝycie z innymi. Nie miał juŜ tej potrzeby
dominacji ani tez potrzeby walki, aby tę dominację utrzymać. Mógł się odpręŜyć i zacząć
brać sprawy takimi, jakimi są.
Jego nowe nastawienie daje się najlepiej opisać własnymi słowami tego pacjenta. Oto jak
sam je wyraził: „No cóŜ, doktorze, czy pan wie, ze przez cale moje Ŝycie byłem oszustem i
nawet o tym nie wiedziałem? Zwykłem był myśleć, ze interesuję się innymi ludźmi, ale
wcale tak nie było. Na przykład, nie łem się moją matką jako osobą chorą. Nie zdawałem
sobie sprawy z tego, ze moŜe ona cierpieć jako indywidualna osoba; myślałem tylko o tym,
co się stanie ze mną, gdy jej zabraknie. Ludzie zazwyczaj uwaŜali mnie za obowiązkowego
syna i nawet za przykład, a ja w to chętnie wierzyłem. Ale to zupełna nieprawda. Po prostu
chciałem ją mieć przy sobie, bo przy niej ja sam czułem się lepiej. Ona mnie nigdy nie
krytykowała i zawsze sprawiała, Ŝe sądziłem, Ŝe jestem w porządku niezaleŜnie od tego, co
naprawdę zrobiłem."
Nowe myślenie zmieniło jego dawny stosunek do ludzi. W tej sprawie zauwaŜył: „Czy pan
wie, ze zaczynam czuć się bliŜej innych ludzi? Czasem bywam w stanie o nich myśleć. I jest
mi z tym myśleniem lepiej niŜ mi było kiedykolwiek. MoŜe to dlatego, Ŝe nie uwaŜam juŜ, Ŝe
oni ze mną walczą, gdyŜ ja sam straciłem chęć do walki z nimi. Teraz uwaŜam, ze moŜe
nawet oni mnie mogą polubić."
Inne rewelacje o nim samym i jego stosunku do świata moŜna łoby przytaczać dalej,
wszakŜe byłyby one tylko dodatkowym dowodem na to, Ŝe myślenie tego pacjenta stało się
po raz pierwszy w jego Ŝyciu prawdziwie obiektywne. Ten zwrot ku obiektywizmowi
stanowi jednak tylko połowę tej historii. Związana z tym była równie uderzająca zmiana w
dominującym tonie uczuć. Słowami przypominającymi te, które wypowiedział pan „X"
relacjonując swoje przeŜycie duchowe, mój pacjent przedstawił mi swoje nowe nastawienie:
„Czuję się wspaniale, lecz wcale nie tak, jak wtedy kiedy piłem. To jest coś całkiem
odmiennego, jestem uspokojony, nie jestem podniecony i nie pragnę nigdzie uciekać. Jestem
znacznie bardziej zadowolony z tego, Ŝe znajduję się tu, gdzie jestem i nie mam zamiaru tym
się zamartwiać. Jestem odpręŜony, i czuję ze jestem w stanie radzić sobie z Ŝyciem lepiej niŜ
kiedykolwiek." I dalej ciągnął: „Mam całkiem odmienny stosunek do Boga. Nie mam juŜ nic
przeciw idei Kogoś, tam w górze, kierującego wszystkimi sprawami teraz, kiedy juŜ sam nie
czuję w sobie chęci, by nimi kierować. Prawdę mówiąc, jestem nawet zadowolony, Ŝe mogę
odczuwać istnienie Osoby NajwyŜszej, która moŜe kierować wszystkim w sposób właściwy.
Domyślam się, ze moŜe to jest właśnie czymś w rodzaju tego przeŜycia duchowego, o którym
oni wszyscy mówią. Cokolwiek to jest, mam nadzieję, ze mnie nigdy nie opuści, gdyŜ nie
odczuwałem takiego spokoju przez całe moje Ŝycie.
Przytoczoną wypowiedzią pacjent objawia inne podejście do Boga i pokazuje takŜe, iŜ
jest świadom faktu, ze, kiedy juŜ zaprzestał wysiłków, aby zachować swą indywidualność w
stanie nietkniętym, to moŜe się wreszcie odpręŜyć i cieszyć się Ŝyciem w sposób spokojny i
w pełni zadowalający. Odczucia te, tak jak zostały przez niego wyraŜone, są zdecydowanie
duchowe w swej naturze i musiał mieć rację w ocenie samego siebie, skoro był on w stanie
zachowywać abstynencję juŜ od blisko roku. Zwrot ku obiektywizmowi i odmienny ton
uczuć okazało się być tym, co było dla niego konieczne do zachowania trzeźwości. Pomimo
tego stosunkowo krótkiego jeszcze czasu pacjent czuje, Ŝe jest na o wiele pewniejszym
gruncie. Uprzednio w okresach abstynencji wciąŜ zwalczał w sobie pociąg do alkoholu.
Obecnie zachowuje prawdziwy spokój, bowiem juŜ rozumie, czego mu trzeba, by mógł za-
chować trzeźwe myślenie.
Powołałem się tutaj na ten przypadek, gdyŜ dotyczy on człowieka, który przeszedł przez
raptowną reorientację psychiczną, czego wynikiem był zupełnie nowy i róŜny od
poprzedniego styl Ŝycia oraz światopogląd. ChociaŜ ktoś moŜe powątpiewać w trwałość
owego nowego stylu, nie moŜe być jednak kwestii co do tego, Ŝe doświadczenie owo miało
miejsce.
O większym nawet znaczeniu dla niniejszego artykułu jest fakt, Ŝe mój pacjent w wyniku
swego doświadczenia uŜył tych samych słów, aby opisać swoje uczucia, co pan „X" w
wyniku swego przeŜycia religijnego oraz moja wcześniejsza pacjentka potem, gdy
oddziaływanie na nią Wspólnoty Anonimowych Alkoholików zaczęło się najpierw pojawiać,
a potem pogłębiać. Pan „X" informuje mnie, ze z dziesięciu procent tych, którzy przezywają
nagłe przebudzenie, niektórzy osiągają je w wyniku prawdziwego doświadczenia religijnego,
inni zaś w rezultacie gruntownej przemiany psychologicznej, takiej jak przydarzyła się
mojemu pacjentowi. Pozostałe 90% osiąga ten sam wynik drogą stopniową, tak jak to się
stało w przypadku opisywanej przeze mnie pacjentki. NiezaleŜnie od drogi, która
doprowadza do tego wyniku, wydaje się bezsporne, Ŝe wszystko kończy się osiągnięciem
pokoju wewnętrznego i poczucia bezpieczeństwa, które osoby te wiąŜą z duchową stroną
Ŝ
ycia. Składowa narcystyczna osobowości zostaje pokonana - przynajmniej czasowo - i w
miejsce dotychczasowej pojawia się osoba znacznie dojrzalsza i bardziej obiektywna, która
moŜe podchodzić do sytuacji zdarzających się w Ŝyciu w sposób po, i z akceptacją, bez
potrzeby ucieczki w alkohol. Według pana „X", wszyscy uczestnicy Wspólnoty
Anonimowych Alkoholików, którzy zdołali zachować abstynencję, prędzej czy później
przechodzą taką samą przemianę osobowości. Muszą permanentnie utracić element
narcystyczny; w przeciwnym przypadku program Anonimowych Alkoholików będzie działać
tylko do czasu.
Pozwolę sobie odnotować dwa dodatkowe spostrzeŜenia. Po pierwsze, zachodzi zasadnicza
róŜnica między prawdziwymi, głębokimi uczuciami religijnymi a niewyraźną, niepewną,
sceptyczną i przeintelektualizowaną niby-wiarą, która uchodzi za uczucia religijne w
przekonaniu wielu ludzi. NiezaleŜnie od tego, jaka będzie jego ostateczna koncepcja tej Siły,
o ile alkoholik nie osiągnie z czasem poczucia realności i bliskości Siły WyŜszej, to jego
egocentryczna natura powróci w niezmniejszonym natęŜeniu i popijanie znów pojawi się na
horyzoncie. Po drugie, większość osób, które wreszcie osiągają konieczny stan ducha,
dochodzi do niego po prostu realizując program Wspólnoty Anonimowych Alkoholików i
ś
wiadomie nie doświadczając jakiegokolwiek nagłego przypływu uczuć duchowych. Zamiast
tego, dochodzą stopniowo, lecz takŜe niezawodnie, do stanu umysłu, który - po trwaniu juŜ
przez czas jakiś - moŜe zostać przez nich nagle rozpoznany jako diametralnie róŜny od tego,
który pamiętają z przeszłości. Ku swemu zdziwieniu odkrywają oni, Ŝe ich postawa i poglądy
nabrały rzeczywistego kolorytu duchowego.
Dlatego teŜ głównym wynikiem oddziaływania Wspólnoty Anonimowych Alkoholików
jest rozwiniecie w swoim podopiecznym stanu duchowego, który będzie działał jako siła
neutralizująca egocentryczne elementy osobowości tego alkoholika. Jeśli tylko i, kiedy tylko
ten stan zostanie całkowicie zespolony z nowymi wzorcami zachowań, wówczas pacjent
utrzyma abstynencję. Pan „X" twierdzi, Ŝe ów proces zespalania zabiera kilka lat i, Ŝe o ile
tylko nie widać wyraźnej zmiany w strukturze osobowości po upływie sześciu miesięcy,
wówczas strona duchowa najprawdopodobniej ulegnie znów wynurzającej się z głębi
osobowości alkoholicznej. Inaczej mówiąc, o ile impuls religijny Wspólnoty Anonimowych
Alkoholików nie spowoduje zmiany w głębiej ukrytych składowych osobowości, to ływ
programu okaŜe sic, tylko przejściowy. Jest rzeczą charakterystyczną, Ŝe ta zmiana, która jest
zmianą typową, zachodzi bez udziału pomocy psychiatrycznej; niemniej, jak zwraca uwagę
pan „X", ma ona cechy, które my psychiatrzy mamy zawsze nadzieję zobaczyć w naszych
zdrowiejących pacjentach. Sumuje on tę swoją obserwację w krótkim zdaniu: „Alkoholik
musi osiągnąć obiektywizm. i dojrzałość, w przeciwnym razie nie uda mu się zachować
trzeźwości".
Konkludując, jestem przekonany, Ŝe wartość podejścia stosowanego przez Anonimowych
Alkoholików bierze się z ich zastosowania siły religijnej czy duchowej do zaatakowania
fundamentalnego narcyzmu alkoholika. Wykorzeniając ten element, osobnik ów doświadcza
zupełnie nowych myśli oraz uczuć, które są z natury pozytywne i, które stymulują go do
rozwoju i osiągnięcia dojrzałości. Innymi słowy, grupa ta posługuje się, siłą emocjonalną -
religią - aby uzyskać wynik emocjonalny, mianowicie pokonanie uczuć negatywnych i
wrogich i zastąpienie ich uczuciami pozytywnymi, pozwalającymi alkoholikowi nie
podtrzymywać juŜ dłuŜej swej buntowniczej, opierającej się, indywidualności, a w zamian
pozwalającymi mu Ŝyć w pokoju i harmonii ze swoim światem i w swoim świecie, biorąc
czynny ιιdział w Ŝyciu i dzieląc się wszystkim bez skrępowania.
Wr eszcie - parę słów komentarza finalnego. Dzisiejsza psychiatria zachowuje stosowną
wstrzemięźliwość wobec powrotów do zdrowia mających charakter czysto emocjonalny.
Dopóki jakakolwiek zmiana nie zostanie w sposób zdecydowany powiązana z umysłem i
intelektem, powroty do zdrowia uwaŜa sic, za podejrzane. Nacisk jest dziś kładziony na
analizę polegającą na intelektualnym wytropieniu przyczyn niepowodzeń w uzyskiwaniu
stanu syntezy, który jest de facto stanem emocjonalnym pozostawania w wolności od
konfliktów oraz napięć. Zakłada się, Ŝe w miarę jak blokujące emocje odkrywane są i
uwalniane przy pomocy analizy, emocje pozytywne i syntetyzujące pojawią się zamiast tych
uprzednich. Jest wszakŜe postępowaniem równie logicznym zmieniać emocje przez
zastosowanie emocji, a następnie - gdy zmiana juŜ nastąpi - wprowadzić do działania umysł i
intelekt po to, aby trwale związać ten nowy zbiór emocji ze strukturą osobowości. W
pewnym sensie, to właśnie dzieje się we Wspólnocie Anonimowych Alkoholików; religia
oddziałuje na narcyzm i neutralizuje go, aby wywołać uczucie syntezy. W odniesieniu do
swego własnego przeŜycia duchowego, pan „X" uŜywa określenia: „wielkie doświadczenie
syntetyzujące, podczas którego po raz pierwszy w Ŝyciu wszystko stało sic, dla mnie zupełnie
jasne. Było to, jak gdyby usunięta została wielka chmura i wszystko doznało iluminacji nie
do opisania." Mój ostatni pacjent wyraził się w tej sprawie następująco: „Czuję, Ŝe jestem
teraz w całości. Czuję swoją kompletność i nie odczuwam potrzeby pędzenia we wszystkich
kierunkach jednocześnie. I właśnie doświadczając tych nowych emocji pacjent był w stanie
odpowiadać - i faktycznie odpowiadał - w sposób bardziej zadowalający na próbę omówienia
z nim jego poprzednich trudności oraz przedyskutowania, w jaki sposób mógłby on uniknąć
dalszych kłopotów. Po swoim doświadczeniu syntetyzującym był on w stanie po raz
pierwszy w Ŝyciu podjąć rzetelną i uczciwą próbę samopoznania.
W moim przekonaniu daje się stąd wyprowadzić wyraźna lekcja dla psychiatrów. ChociaŜ
przyznajemy, Ŝe zajmujemy się problemami emocjonalnymi, my sami - jako grupa mająca
tendencję do intelektualizowania - w zbyt wielkim stopniu pozostajemy wobec emocji
nieufni. Pozostajemy skrępowani i nieco zawstydzeni, kiedykolwiek jesteśmy zmuszeni do
ich uŜycia i zawsze mamy skłonność przepraszania naszych kolegów, gdy podejrzewamy, Ŝe
mają oni powód uwaŜać nasze metody za zbyt emocjonalne. Tymczasem zaś inni mniej przez
tę tradycję ograniczeni, robią postępy i uzyskują wyniki, których my zostaliśmy pozbawieni.
Jest rzeczą wręcz konieczną dla nas jako naukowców z rzekomo szerokimi horyzontami
rozpatrzyć w sposób mądry i niespieszny Wyniki uzyskiwane przez innych na naszym polu
pracy. MoŜe się bowiem okazać, Ŝe klapki, które nosimy na oczach, są większe niŜ się nam
samym wydaje.
Ostatnie publikacje dr Tiebouta:
„Rola psychiatrii na polu alkoholizmu", 1951 r.
„
Poddanie się a współuczestnictwo w procesie terapii", 1953 r. „Czynniki ego w poddaniu
się w alkoholizmie", 1954 r.