Małgorzata Cybulska

J. Habermas (1929-?)

Kojarzony ze „szkołą frankfurcką”, kontynuator niemieckiej tradycji filozoficznej (tj. Kant,
Hegel) wielkich systemów, niebywały erudyta, badacz teorii społecznych i filozoficznych.
Wśród rozlicznych zainteresowań, wydaje się, że szczególne miejsce zajął Marks. Habermas
zrewidował teorię Marksa i uwspółcześnił ją.

Zacznijmy od krytyki:
Habermas   był   przeciwnikiem   odcięcia   filozofii   od   innych   nauk-   zwłaszcza   socjologii   i
pozytywistycznego kultu nauk przyrodniczych. Uważał, że każda nauka jest jednostronna i
nie   jest   możliwe   aby   tylko   jedną   nauką   poznać   złożone   zagadnienie   (np.   rzeczywistość
społeczną).   Nauki   nie   mogą   być   zhierarchizowane,   są   równoprawne   i   dopiero   przy
współpracy wielu nauk możliwe jest poznanie.
Wyróżnił trzy typy nauk, a każdy z nich opisywał inne nastawienie poznawcze (niefortunne
określenie,   jak   przyznał   sam   Szacki,   jednak   trudności   w   przekładach   dzieł   niemieckiej
filozofii są powszechne).

1. nauki empiryczno- analityczne np. przyrodoznawstwo, opisują pracę
2. nauki historyczno-hermeneutyczne np. socjologia, opisują interakcje
3. nauki   krytyczne   np.   krytyka   ideologii,   psychoanaliza,   teoria   Habermasa,   opisują

rozum emancypacyjny

Nastawienia poznawcze:
  PRACA   (tj.   baza   u   Marksa)-   to   działania   instrumentalne,   wg   reguł   technicznych,   aby
osiągnąć cel-zaspokojenie potrzeb (podmiot środowisko materialne)
INTERAKCJE   (tj.   nadbudowa   u   Marksa)-   to   działania   komunikacyjne,   nastawione   na
porozumienie wg społecznych norm przez język ( podmiot  podmiot)
ROZUM EMANCYPACYJNY – związany jest z naukami krytycznymi, studium krytyczne
odnosi się do rzeczywistości, które jest punktem wyjścia do ZMIANY, dążenie mające na celu
osiągnięcie ideału (zaspokojenie potrzeb, niezakłócone interakcje)

Szczegółowo o interakcji:
W rozważaniach   o   interakcji   Habermas   dokonał   zasadniczych   zmian   w   dotychczasowym
pojmowaniu   tego   zagadnienia.   Najważniejsze   punkty   tej   teorii   to   JĘZYK,
RACJONALIZACJA i  INTERSUBIEKTYWNOŚĆ.
JĘZYK to fenomenalne narzędzie do przekazywania swych subiektywnych myśli, Habermas
dodaje także: język wyraża, tworzy, utrwala związek pomiędzy uczestnikami interakcji (nota
bene zagadnienia lingwistyczne w filozofii współczesnej są dość znane, zajmował się nimi
m.in. Nietsche i Wittgenstein). 
RACJONALIZACJA KOMUNIKACYJNA (wg Arystotelesa, M.Webera to określenie celu i
wybranie optymalnej, skutecznej metody do jego osiągnięcia, a co za tym idzie racjonalność
instrumentalna polegałaby na uprzedmiotowieniu) Habermas określa ją jako intersubiektywny
stosunek dwóch podmiotów w czasie komunikacji. 
Podsumowując: 
wcześniejsze   teorie:   subiektywna   jednostka   przeciwstawiona   społeczeństwu,   wszelkie   jej
działania to działania instrumentalne prowadzące do zaspokojenia jej potrzeb.

Habermas: subiektywna jednostka dzięki językowi komunikuje się z drugą jednostką, są to
dwa podmioty, wzajemnie się uznające i nastawione na porozumienie, dzięki aktowi mowy
powstaje między nimi związek, intersubiektywny (czyli na czas trwania komunikacji wszyscy
jej uczestnicy tworzą jakby „wspólnotę subiektywną”)

Świat przeżywany i system społeczny
Społeczeństwo = społeczno-kulturowy świat przeżywany + system społeczny

Świat przeżywany  jest intersubiektywny, w nim zachodzą działania komunikacyjne, posiada
trzy wymiary zapewniające ciągłość i możliwość włączania nowych treści:

1. reprodukcja kulturowa – spójność wiedzy i ciągłość przekazu (jest to dorobek ludzkości

o charakterze uniwersalnym, ponadczasowym)

2. integracja społeczna – potwierdzanie tożsamości grup 
3. socjalizacja – każde nowe pokolenie jest uczone pewnych zasad, norm działania, ale jest

to zbiór otwarty, dzięki czemu każde kolejne pokolenie może go wzbogacić.

System  jest niezależny od jednostki, odpowiada mu działanie strategiczne (instrumentalne),
ulega ciągłej obiektywizacji przez co jest światem zewnętrznym.

Początkowo- we wspólnotach pierwotnych, bezrefleksyjnych,  był tylko świat przeżywany, w
procesie   ewolucji   wytworzył   się   system   społeczny.   Z   czasem   rozrastał   się   on,   tworząc
podsystemy,   aż   w   końcu   stał   się   rozległy,  obcy   i   wrogi,   zdominował   świat   przeżywany.
Jednak są to cały czas dwa elementy i nie można zredukować społeczeństwa do jednego z
nich.   Konflikt   pomiędzy   tymi   elementami   rodzi   się   z   rozdźwięku   jedności   tradycji   i
pluralizmu opinii i postaw.