ARYSTOTELES POETYKA

DZIEJE RELIGII, FILOZOFII I NAUKI

do ko

ca staro

ytno

│

redniowiecze i odrodzenie

│

barok i o

wiecenie

│

1815-1914

│

1914-1989

jak i z czego studiowa

filozofi

│

moje wykłady

│

Wittgenstein

│

filozofowie i socjologowie nauki

ARYSTOTELES

POETYKA

przeło

ył Henryk Podbielski

6. Definicja tragedii i jej konstytutywnych składników

O twórczo

ci epickiej i komedii b

dziemy mówi

pó

niej. Teraz przejd

my do tragedii,

wydobywaj

c na podstawie tego, co ju

powiedzieli

my, okre

lenie jej istoty. Tragedia

jest to na

ladowcze przedstawienie akcji powa

nej, sko

czonej i posiadaj

cej

[odpowiedni

] wielko

ść

, wyra

one w j

zyku ozdobnym, odmiennym w ró

nych cz

ęś

ciach

dzieła, przedstawienie w formie dramatycznej, a nie narracyjnej, które przez wzbudzenie
lito

ci i trwogi doprowadza do "oczyszczenia" (katharsis) tych uczu

zykiem ozdobnym nazywam j

zyk posiadaj

cy rytm, harmoni

piew. Przez

"odmienny w ró

nych cz

ęś

ciach dzieła" rozumiem za

e niektóre cz

ęś

ci tragedii s

wyra

one wył

cznie w samych wierszach, inne natomiast za pomoc

piewu.

Skoro na

ladowanie dokonuje si

w tragedii za po

rednictwem postaci działaj

cych,

jednym z jej składników musi by

widowisko, a nast

pnie

piew i wysłowienie, poniewa

za pomoc

tych wła

nie

rodków odbywa si

to na

ladowanie. Przez "wysłowienie"

rozumiem tutaj wył

cznie kompozycj

słown

w formie wiersza (tj. dialogów); znaczenie

poj

cia "

piew" jest za

zupełnie jasne.

Skoro wi

c tragedia jest na

ladowczym przedstawieniem akcji prowadzonej przez

postacie działaj

ce, postacie te musz

odznacza

jakimi

wła

ciwo

ciami my

lenia i

charakteru. Dzi

ki tym wła

ciwo

ciom oceniamy przecie

ich post

powanie. Charakter i

"wła

ciwo

ść

lenia" s

c dwoma naturalnymi

ródłami działania postaci, od którego

zale

y ich powodzenie lub nieszcz

ęś

cie. A zatem - na

ladowczym przedstawieniem akcji

jest fabuła, przez któr

rozumiem tu [artystycznie] uporz

dkowany układ zdarze

. Przez

charakter rozumiem te wła

ciwo

ci postaci, które objawiaj

w działaniu, "wła

ciwo

lenia" objawiaj

natomiast w słowach, którymi one czego

dowodz

lub wyra

ogólne prawdy. Wynika st

e ka

da tragedia zawiera sze

ść

składników, które

stanowi

o jej istocie, a mianowicie: fabuł

, charakter, wysłowienie, sposób my

lenia,

widowisko i

piew. Dwa spo

ród tych składników nale

Ŝą

rodków na

ladowania,

jeden do sposobu, w jaki si

laduje, a trzy do przedmiotów na

ladowczego

przedstawienia.

adnego innego składnika nie posiada.

Wielu poetów posługuje si

tymi składnikami, mo

na powiedzie

, jakby oddzielnymi

rodzajami, a przecie

dy dramat składa si

zarówno z widowiska, charakterów,

fabuły, wysłowienia,

piewu, jak te

lenia (postaci). Najwa

niejszym z tych

składników jest układ zdarze

. Tragedia jest bowiem na

ladowaniem nie ludzi, lecz

działania (akcji) i

ycia (od działania zale

y przecie

i powodzenie i niepowodzenie.

Celem na

ladowania jest przedstawienie jakiej

akcji, a nie wła

ciwo

ci postaci. Z

charakterem wi

ąŜą

ich pewne cechy, natomiast czyny decyduj

o ich powodzeniu lub

nieszcz

ęś

ciu). Postacie działaj

c nie po to, aby umo

liwi

przedstawienie

charakterów, lecz wła

nie ze wzgl

du na działania przyjmuj

odpowiednie wła

ciwo

charakterów. Tote

celem tragedii jest bieg zdarze

, czyli fabuła, a cel jest we wszystkim

rzecz

najwa

niejsz

. Tragedia nie mo

e przecie

istnie

bez akcji, mo

e natomiast

istnie

bez charakterów. Wszak tragedie przewa

cej cz

ęś

ci współczesnych twórców

pozbawione charakterów, i w ogóle w

ród poetów jest wielu takich; w

ród malarzy taki

Strona 1 z 4

Bez tytułu 1

2009-10-20

jest Zeuksis w porównaniu z Polignotem. Polignot był bowiem doskonałym malarzem
charakterów, malarstwo Zeuksisa jest tego natomiast zupełnie pozbawione.

Poza tym, gdyby nawet poeta uło

ył po kolei przemówienia, wyra

ce wła

ciwo

charakteru postaci i doskonałe pod wzgl

dem formy j

zykowej i my

lenia, nie osi

gnie

tego, co uznali

my jako zadanie tragedii; osi

gnie je natomiast o wiele łatwiej tragedia, w

której te wła

nie elementy s

mniej doskonałe, która posiada jednak fabuł

, czyli

odpowiednio uporz

dkowany układ zdarze

. Bo przecie

obydwa najwa

niejsze

elementy, którymi tragedia działa na nasze uczucia, a mianowicie perypetia i
rozpoznanie, s

składnikami fabuły. Nast

pnym tego dowodem jest fakt,

e pocz

tkuj

poeci wcze

niej s

w stanie uzyska

doskonało

ść

formy j

zykowej i tworzenia

charakterów ni

[doskonało

ść

] struktury zdarze

, podobnie zreszt

jak niemal wszyscy

dawni poeci. Fabuła jest wi

c fundamentem i jakby dusz

tragedii, a drugie dopiero

miejsce zajmuj

charaktery. Rzecz ta przedstawia si

bardzo podobnie w malarstwie. Bo

gdyby kto

namalował bezładnie obraz najpi

kniejszymi kolorami, nie sprawi nam takiej

przyjemno

ci, jak biało-czarnym rysunkiem portretu.

W rzeczywisto

ci jest wi

c tragedia na

ladowczym przedstawieniem akcji i za jej

rednictwem wła

nie przedstawieniem postaci działaj

cych.

Trzecim z kolei elementem tragedii jest "my

lenie". A jest to zdolno

ść

wyra

ania w mowie

tego, co w danej sytuacji jest istotne i w pełni z ni

zharmonizowane. W mowach jest ono

wyrazem sztuki politycznej lub retorycznej, i dlatego wła

nie dawni poeci kazali swym

postaciom przemawia

zgodnie z zasadami sztuki politycznej, współcze

ni natomiast

Ŝą

im przemawia

zgodnie z zasadami retoryki. O ile wła

ciwo

ci charakteru s

uzasadnieniem dokonanego przez postaci wyboru post

powania w sytuacjach, gdzie taki

wybór nie jest rzecz

oczywist

- dlatego nie wyra

charakteru te wypowiedzi, z

których w ogóle nie wynika, czy mówi

cy dokonuje jakiego

wyboru, czy go unika - o tyle

"my

lenie" zawarte jest w takich wypowiedziach, w których wykazuje si

e jaka

rzecz

przedstawia si

tak lub

e si

ma inaczej oraz w tych, gdzie wypowiada si

jakie

ogólne

prawdy.

Czwartym składnikiem [tragedii] jest forma j

zykowa dialogów. Mówi

o niej w tym

samym znaczeniu, jak przedtem je wyja

niłem, a wi

e jest to wyra

enie my

li w

słowach, przy czym to okre

lenie zachowuje t

sam

warto

ść

niezale

nie od tego, czy

mówi

o "wierszach", czy o "dialogach".

Z pozostałych składników

piew jest najwa

niejsz

ozdob

tragedii, natomiast

widowisko, chocia

ma niew

tpliw

moc budzenia afektów, jest elementem najmniej

artystycznym i najlu

niej zwi

zanym z sam

sztuk

poetyck

. Tragedia posiada przecie

moc oddziaływania nawet bez wystawienia na scenie i bez udziału aktorów. Poza

tym w przygotowaniu widowiska wi

ksz

rol

odgrywa sztuka scenografa ni

poety.

9. Typowo

ść

w poezji. Ró

nica mi

dzy poezj

a histori

Z dotychczasowych rozwa

jasno wynika,

e zadanie poety polega nie na

przedstawieniu wydarze

rzeczywistych, lecz takich, które mogłyby si

zdarzy

, przy

czym ta mo

liwo

ść

opiera si

na prawdopodobie

stwie i konieczno

ci. Historyk i poeta

ró

przecie

nie tym,

e jeden posługuje si

proz

, a drugi wierszem, bo dzieło

Herodota mo

na by uło

wierszem i mimo to pozostałoby ono histori

, jak jest ni

prozie. Ró

oni natomiast tym,

e jeden mówi o wydarzeniach, które miały miejsce

w rzeczywisto

ci, a drugi o takich, które mog

wydarzy

. Dlatego te

poezja jest

bardziej filozoficzna i powa

na ni

historia; poezja wyra

a przecie

to, co ogólne, historia

natomiast to, co jednostkowe. Przez "ogólne" rozumiem to,

e jaka

posta

dzie co

takiego mówi

i czyni

, co jest zgodne z prawdopodobie

stwem lub konieczno

, do

Strona 2 z 4

Bez tytułu 1

2009-10-20

czego wła

nie d

ąŜ

y poezja, która dopiero pó

niej nadaje imiona bohaterom.

Jednostkowym jest natomiast to, czego na przykład dokonał lub doznał Alkibiades.
Obecnie najlepiej to wida

w komedii. Komediopisarze najpierw układaj

fabuł

i dopiero

wtedy nadaj

postaciom pierwsze lepsze imiona, gdy

przedmiotem ich twórczo

ci nie

jest jaka

konkretna jednostka, jak to ma miejsce u poetów jambicznych.

Poeci tragiczni trzymaj

nadal imion przekazanych przez tradycj

. Kieruj

racj

e to, co jest mo

liwe, jest te

wiarygodne. Nie dowierzamy bowiem na ogół,

e to

jest mo

liwe, co si

jeszcze nie zdarzyło, a wierzymy natomiast jako w rzecz oczywist

e mo

liwe jest to, co si

zdarzyło, poniewa

nie zdarzyłoby si

, gdyby nie było

liwe. Niemniej jednak w niektórych tragediach tylko jedno lub dwa imiona s

znane z

tradycji, pozostałe za

zmy

lone. W niektórych nie ma natomiast ani jednego

tradycyjnego imienia, jak np. w Anteusie Agatona, a jednak utwór sprawia wcale nie
mniejsz

przyjemno

ść

Nie nale

y zatem za wszelk

cen

trzyma

tradycyjnie przekazanych poda

, na

których zazwyczaj oparte s

nasze tragedie. Ubieganie si

o to jest w zasadzie

absurdem, skoro nawet owe znane podania s

znane tylko nielicznym, a mimo to

wszystkim sprawiaj

przyjemno

ść

. Jasny st

d wniosek,

e poeta powinien by

raczej

twórc

fabuły ni

wiersza, skoro wła

nie jest poet

ze wzgl

du na sztuk

ladowania i

laduje działania [bohaterów]. A gdyby nawet przypadkiem przedstawił wydarzenia

rzeczywiste, nie przestanie z tej racji by

poet

, bo przecie

nic nie stoi na przeszkodzie,

aby niektóre z tego rodzaju zdarze

przebiegały zgodnie z prawdopodobie

stwem (to

znaczy były takie,

e mog

zdarzy

) i dlatego wła

nie ten, kto je wybrał, jest ich

twórc

Spo

ród fabuł i akcji prostych najgorsze s

epizodyczne. Przez "epizodyczn

" rozumiem

tak

fabuł

, w której epizody nie ł

wzajemnie na zasadzie prawdopodobie

stwa

lub konieczno

ci. Mierni poeci tworz

tego rodzaju fabuły przez własn

nieumiej

tno

ść

dobrzy natomiast ze wzgl

du na aktorów. Tworz

c bowiem dla nich partie popisowe i,

rozwlekaj

c fabuł

ponad wła

ciw

miar

, zmuszeni s

zakłóci

jej naturalny porz

dek.

A przecie

przedmiotem na

ladowczego przedstawienia w tragedii jest nie tylko akcja

sko

czona, lecz tak

e jej zdarzenia zdolne wzbudzi

lito

ść

i trwog

, a t

wła

ciwo

ść

uzyskuj

one zwłaszcza wtedy, gdy przebiegaj

wbrew oczekiwaniu, wynikaj

c jedne z

drugich. Dzi

ki temu bowiem wywołuj

ksze zaskoczenie, ni

gdyby wydarzyły si

spontanicznie lub przez przypadek, skoro bowiem nawet po

ród zdarze

przypadkowych

te wydaj

najbardziej zaskakuj

ce, które sprawiaj

wra

enie zamierzonych, jak np.

to,

e pos

g Mitysa w Argos spada na sprawc

mierci bohatera w czasie uroczysto

religijnych i zabija morderc

. Ludziom wydaje si

przecie

e takie rzeczy nie dziej

przypadkowo. Nie ulega wi

c w

tpliwo

ci,

e tak skomponowane fabuły s

kniejsze.

13. Zasady tragiczno

ci. Wybór bohatera i charakter akcji tragicznej»

Uzupełniaj

c nasze dotychczasowe rozwa

ania, wypada z kolei powiedzie

, o co

powinni troszczy

poeci przy układaniu fabuły dramatycznej, a czego unika

, i dzi

czemu tragedia osi

gnie swój cel.

Skoro wi

c struktura najpi

kniejszej tragedii nie mo

e by

prosta, lecz zawikłana, i skoro

musi by

ona na

ladowczym przedstawieniem zdarze

budz

cych lito

ść

i trwog

- co jest

szczególn

wła

ciwo

tego rodzaju sztuki na

ladowczej - jasny st

d wniosek,

e nie

nale

y pokazywa

ani ludzi nieposzlakowanych, popadaj

cych ze szcz

ęś

cia w

nieszcz

ęś

cie, gdy

to nie wzbudza lito

ci ani trwogi, a tylko oburzenie, ani te

zmiany

losu ludzi niegodziwych z nieszcz

ęś

cia w szcz

ęś

cie, bo nic nie jest bardziej obce

duchowi tragedii ni

taka wła

nie struktura; nie spełnia ona warunków tragiczno

ci, skoro

nie sprawia ani przyjemno

ci, ani nie wzbudza lito

ci i trwogi. Podobnie te

człowiek zbyt

Strona 3 z 4

Bez tytułu 1

2009-10-20

niegodziwy nie powinien popada

ze szcz

ęś

cia w nieszcz

ęś

cie. Takie przedstawienie

e wprawdzie dostarczy

przyjemno

ci, nie wzbudza jednak lito

ci ni trwogi, gdy

lito

ść

wzbudza w nas nieszcz

ęś

cie człowieka niewinnego, trwog

natomiast nieszcz

ęś

cie

człowieka, który jest do nas podobny. Los człowieka niegodziwego nie mo

e wi

c budzi

ani lito

ci, ani trwogi. Pozostaje zatem wybór kogo

redniego mi

dzy nimi. Takim

bohaterem jest wi

c człowiek, który nie wyró

nia si

osobliwie ani dzielno

sprawiedliwo

, ani te

nie popada w nieszcz

ęś

cie przez sw

podło

ść

i nikczemno

ść

lecz ze wzgl

du na jakie

zbł

dzenie. Nale

y on przy tym do ludzi ciesz

cych si

wielkim

szacunkiem i powodzeniem, jak np. Edyp, Tyestes czy inni m

ęŜ

owie z takich rodów.

knie uło

ona fabuła dramatyczna musi raczej posiada

jedno rozwi

zanie, a nie dwa,

jak niektórzy s

. Zmiana losu nie powinna w niej przebiega

z nieszcz

ęś

cia w

szcz

ęś

cie, lecz przeciwnie, ze szcz

ęś

cia w nieszcz

ęś

cie, i to nie z powodu nikczemno

ci,

ale ze wzgl

du na jakie

wielkie zbł

dzenie takiego bohatera, o jakim była mowa, i raczej

lepszego ni

gorszego. Potwierdza to zreszt

obecna praktyka sceniczna. Pocz

tkowo

bowiem poeci si

gali do pierwszych lepszych poda

mitycznych, teraz natomiast

najpi

kniejsze tragedie układaj

o nielicznych tylko rodach: o Alkmeonie, Edypie,

Orestesie, Meleagrze, Tyestesie, Telefosie i o innych, którym było dane dokona

lub

dozna

czego

strasznego. Najlepiej według reguł sztuki zbudowana tragedia posiada

tak

wła

nie struktur

[fabuły].

Dlatego s

w bł

dzie ci, którzy zarzucaj

Eurypidesowi,

e w swych tragediach post

puje

wła

nie w ten sposób i

e wiele jego tragedii ko

czy si

nieszcz

ęś

ciem. A jest to

przecie

, zgodnie z naszym ustaleniem, zako

czenie prawidłowe. Najlepszy na to

dowód,

e w naszych teatrach i konkursach dramatycznych tego rodzaju utwory okazuj

najbardziej tragiczne, które s

zbudowane według tej wła

nie zasady, a Eurypides,

mimo

e pod innymi wzgl

dami popełnia pewne bł

dy, w oczach publiczno

ci uchodzi za

najbardziej tragicznego z poetów.

Drugie dopiero wi

c miejsce zajmuje struktura fabularna, uwa

ana przez niektórych za

najlepsz

, która posiada podwójne rozwi

zanie - tak jak Odyseja - i ko

czy si

inaczej

dla charakterów lepszych, inaczej dla gorszych. Przyznaje si

jej pierwsze miejsce

wył

cznie, jak si

zdaje, ze wzgl

du na takie upodobania widzów, bo poeci w swej

twórczo

ci stosuj

do ich

ycze

. Tymczasem nie jest to rodzaj przyjemno

wła

ciwy dla tragedii, lecz raczej dla komedii, gdy najwi

ksi wrogowie w tradycji

mitycznej, tacy jak np. Orestes i Ajgistos, rozstaj

w ko

cu jako przyjaciele i

aden

nie ginie z r

ki drugiego.

Strona 4 z 4

Bez tytułu 1

2009-10-20