Archeologia Powszechna 
Neolit - c wiczenia 

Monika Stelmasiak + magiczna płyta 

 

Problemy związane z periodyzacją w neolicie: 

Protoneolit

 

9 000-7 000 BC: tereny miedzy Morzem Kaspijskim a 
wybrzeżem Morza Śródziemnego. Początek ingerencji w 
przyrodę, człowiek zaczął uprawiać zboże i hodowlę 
zwierząt. Część ugrupowań rybacko-łowieckich została 
zasymilowana przez rolników. Nowe ugrupowania powstały 
w nawiązaniu do modelu Blisko Wschodniego. 
(Kozlowski) 

Neolit preceramiczny 

Tereny na których kształtowały się wczesne ugrupowania rolnicze, nie znające jeszcze 
ceramiki. Bliski Wschód, Jordania, Lewant, Strefa Zagros. 9-7 tysiąclecie BC. 

Mezolit ceramiczny 

Ludy terenów Europy płn-wsch, które pod wpływem neolityzacji, wcześnie zetknęły się 
z ceramiką i rozwiniętymi technikami obróbki kamienia. Jednak wciąż to rybołówstwo, 
myślistwo i zbieractwo były podstawą ich utrzymania, rolnictwo i hodowla przyjęły się 
znacznie później. 

Inne nazwa: Neolit leśny

 

(Grygiel) 

Kultury sub(Wiślański)/paraneolityczne(Kempisty) 

Nurt cywilizacyjny rozwijający się w okresie neolitu europejskiego, oparty jednak w 
znacznej mierze na tradycjach rybacko-myśłiwskich. 

W Polsce: k. narva, k. niemeńska, k, ceramiki grzebykowej 

Eneolit(epoka miedzi/chalkolit) 

Młodsza faza neolitu, kiedy pojawiają się ozdoby i narzędzia z miedzi. W tym okresie 
dochodzi do szeregu zmian w strukturze społeczno-gospodarczej. Stosowanie tej nazwy 
można jednak ograniczyć wyłącznie do terenów Europy południowej i środkowej. 
 

Neolit 

Termin wprowadzony przez J. Lubbock’aw 1865 roku w oparciu o wyróżnienie: 
- epoki kamienia łupanego  
- epoki kamienia gładzonego 
Z greki: neos lithos 
Cechy typowe: znajomość ceramiki, rolnictwa i hodowli 
W periodyzacji ogromną rolę odgrywa kryterium surowcowo-technologiczne 
 
Za kryterium uznawania ludów za neolityczne należy przyjąć pojawienie się wśród 
stałych źródeł ich utrzymania rolnictwa i hodowli. 
W miejscach gdzie neolityzacja dociera później, poza nowymi sposobami 
gospodarowania, neolit wiąże się również z nowinkami technologicznymi. 
Neolit w Europie Środkowej wyznacza się również na podstawie wytwórstwa naczyń 
glinianych oraz gładzenia narzędzi kamiennych. 

Periodyzacja 

a) 

Konwencjonalna

 

- obserwacja/analiza zmian zdobnictwa stylistyki ceramiki 
(podział na fazy i podfazy ceramiki) 
- występowanie w czasie zmian cech w inwentarzu 
(narracja historyczna) 
- na początku np. stratygrafia 

b) 

Realna

 

- autorzy starają się oddać realne daty, cechy epoki 
(realna próba odwzorowania epoki) 
- uszeregowanie w czasie  i wyznaczenie realnych cezur 
(np. kulturowych: obrządek pogrzebowy) 

Kryteria 

a) 

Kulturowe

 

podział ze względu na kultury 

b) 

Funkcjonalne

 

zmiany sposobów gospodarowania 
rolnicze wzorce gospodarcze 

 

Zmiany w eneolicie

: 

- zmiana gospodarki rolniczej (sprzężaj) 
- wydobywanie surowca w kopalniach (np. pozostałości chodników) 
- pojawienie się koła, wozu 
- pojawiają się telle (w neolicie tyż były) 
- pierwsze protomiasta (Cucuteni-Trypolie) 
- gospodarka EKSTENSYWNA na Niżu 
- osady obronne, rondele 
- stratyfikacja, rozwój społeczeństwa 

PERIODYZACJA 

a) 

Wczesny neolit bałkańsko-dunajski: VII/VI tysiąclecie BC

 

- z Grecji wschodniej na północne Bałkany, przez doliny Strumy, Wardaru i 
Morawy, południowe Węgry i Rumunia 
- kompleks z ceramiką malowaną, budownictwo z gliny, kamienia i drewna

 

 

b) 

Neolit kardialny/impresso:

 VII/VI tysiąclecie BC 

- równolegle z bałkańskim 
- przez płn. kraje śródziemnomorskie oraz zach. części M. Śródziemnego 
- różnił się typ eksploatacji środowiska (głównie rybołówstwo) oraz typ 
budownictwa (kamienny) 
- ok. VI tys. BC przeniknięcie do atlantyckich wybrzeży Europy 

 

c) 

Neolit niżowy:

 od VI tys. BC 

- zmiany obejmują Kotlinę Karpacką (płn) poprzez tereny wyżynne Europy 
Środkowej do Niżu Środkowoeuropejskiego 
- powstanie kompleksu KCWR 
- nowe technologie w ceramice i krzemieniarstwie 
- budownictwo palisadowe, długie domy 
- rolnictwo na niskich terasach rzek 
- ekumena na zachód i północ 
- genezy wpływów należy szukać w Anatolii, docierają one na płn. Europy przez 
Bosfor: 
            * obserwowalny 
nowy nurt wypalania 
naczyń gładkich o 
ciemnej powierzchni (n. 
Vinca) 
 

d) 

Eneolit:

 Bałkany ok. 

4 400-4 300 BC, w 
Polsce ok. 4 100/3 800 

 

REWOLUCJA NEOLITYCZNA:

 

Teoria stworzona w 1928 roku przez V. G. Childe’a związana ze zmiana plejstocenu i 
holocenu 
- wysuszenie klimatu  koncentracja ludności w dolinach rzek i w oazach, nowa fauna 
i flora 
- dzisiaj wskazuje się raczej na charakter EWOLUCYJNY tych zmian 
- w bliskowschodniej kolebce gospodarki wytwórczej od ok. 10 tys. BC do ok 8 tys. BC 

Monolinearyzm 

- założenie, że stara kultura zanika i dopiero pojawia się nowa kultura 
- błędne założenie, obecnie mocno negowane 

Polilinearyzm 

- kultury żyją obok siebie, rozwijają się i egzystują w tych samych czasach 

 

Kultura natufijska 

- pojawiła się ok. 11 tys. BC na 
obszarze Syro-Palestyny 
- wywodzi się z tradycji lokalnego 
epipaleolitu 
- wydzielona na podstawie analizy 
charakterystycznych zabytków 
kamiennych 
- rozwój kultury ok. 2 000 lat 
- schyłek kultury ok 8 300 BC 
- zgeometryzowane mikrolity (zbrojniki, wiórki tylcowe, drapacze, przekłuwacze) 
OSADNICTWO 
- obozowiska w jaskiniach – teren przed jaskinią wykorzystywany na obszarze 100m² 
- rośnie liczba obozowisk otwartych w niezamieszkanych terenach 
- obozowiska blisko wody – rzek, jezior; na masywach wyżynnych/ pasy sawanny, lasy 
pistacjowe i dębowe 
- gospodarka łowiecko-zbieracka (wyspecjalizowane zbieractwo i myślistwo) 
- uprawiano jęczmień, proso, płaskurkę 
- używano żaren, tłuczków, rozcieraczy i moździerzy 
- jamy zasobowe wylepiane gliną (dowód na nadwyżki) 
- zmarli w obrębie obozowisk (brak wykształconej jednej formy pochówku) 
- budowali ziemianki, KAMIENNE WIATROŁAPY 
- pierwsze figurki kościane i kamienne, zdobione oprawki sierpów 

 
 

Pierwsze kultury epipaleolityczne:

 k. kebaryjska i falicka (etap inicjalny) 

- udomowiono rośliny = wysiewanie ich poza terenem macierzystym 
- jęczmień, płaskurka 
- kozy, owce 
- przemysł krzemienny = obfitość mikrolitów, przeważają tylczaki, liczne zbrojniki i 
mikrograwety, typowe ostrza typu Kebara (tylczaki) 
- 3 fazy: wczesna, geometryczny Kebarien A, geometryczny Kebarien B 
- podstawa: myślistwo – gazele, kozice, ptaki, małe ssaki 
- kamienne narzędzia – tłuczki, 
rozcieracz, moździerze 

OBSYDIAN

 

surowiec będący przedmiotem 
wymiany 

- 

złoża – środkowa i górna 
Anatolia 

 

Neolit preceramiczny A: 8 500/8 300-7 500 BC 

- Kultura sułtańska – stanowisko np. Jerycho 
- Kultura chiamska – faza przejściowa kultury natufijskiej 
- pierwsze próby wysiewania dzikich zbóż (przechowywanie na zimę i wysiewanie za 
rok) 
- świadoma selekcja ziaren 
- wzrost powierzchni osad – domostwa na planie koła lub kwadratu 
- 

 było zamieszkane wiele razy na przestrzeni tysięcy lat, ale na pewno 

najciekawsze jest pierwsze osiedle tam powstałe, datowane na X i IX tysiąclecie. To z 
tym miejscem łączą się początki udomowienia zbóż. To archeologia Jerycha wyznacza 
daty dla neolitu preceramicznego A i B. Osada jak na dzisiejsze warunki nie była duża, 
ale wtedy była prawdziwą metropolią. Zamieszkiwało ją 2-3 tys. ludzi. Powstała ok. 
9800 r. i była zasiedlona przez 3000 lat.  
Już przed 9800 r. miejsce to było odwiedzane przez przedstawicieli kultury natufijskiej. 
To zapewne oni zbudowali Jerycho. Miejsce to było zamieszkane w tak wczesnym 
okresie na pewno ze względu na sprzyjające warunki bytowania.  Znajdowała się tam 
oaza, a wokół rosło wiele dzikich zbóż i pasły się stada przeróżnych zwierząt. Dzięki 
temu miejscowa ludność opanowała podstawy rolnictwa. Osada wkrótce uzyskała 
nadwyżki, które mogła wykorzystać w handlu, sprowadzając z dalekich stron obsydian i 
kamienie ozdobne. Zapewne to z powodu swego bogactwa Jerycho musiało być 
otoczone wielkimi murami, bo już wtedy istniały darmozjady przychodzące na 
gotowe... Z hodowlą nie poszło tak dobrze, gdyż wokół żyły głównie gazele, a ich 

udomowienie się nie powiodło. Udomowione kozy, owce, świnie i krowy pojawiły się 
w Jerychu później, zapewne na drodze wymiany z syryjskimi osiedlami. 
Po ponad tysiącu lat bytowania, ludność z nieznanych powodów opuściła Jerycho, 
kończąc w ten sposób epokę neolitu preceramicznego A. Dopiero ok. 8200, po jakiś 200 
latach, znów zasiedlono to miejsce. Tym razem osada nie była otoczona murem, a domy 
były kwadratowe. W końcu i ta osada została opuszczona po ok. 1200 latach.  

W kolejnych tysiącleciach w tym miejscu istniały małe wioski. Dopiero w końcu III 
tysiąclecia powstało tu miasto. W II tysiącleciu rozbudowano je i otoczono wysokimi 
murami. Stało się wtedy jednym z ważniejszych miast Kanaanu. Jednak ok. 1550 roku 
zostało zniszczone (najazd egipski?) i opuszczone na setki lat. W czasach Jozuego 
mogła istnieć tam najwyżej mała wieś, a mury Jerycha dawno leżały już w gruzach.  
Od tamtej pory w Jerychu wciąż mieszkają ludzie, chociaż dzisiejsza osada istnieje 
kilka kilometrów obok wzgórza kryjącego pozostałości miasta sprzed 12.000 lat.   
- pielęgnacja pól przed chatami 
- nadal brak śladów hodowli 

Neolit preceramiczny B: 7 600-6 000 BC 

- wzrost osadnictwa 
- odrębność kulturowa w wielu aspektach 
- korzenie tej fazy w północnej Syrii 
- zerwanie z tradycją poprzedniej kultury nie było kompletne 
- nowe technologie krzemieniarskie:  
 * dobijanie wiórków z łódkowatych rdzeni 
 * rozgrzewanie narzędzi krzemiennych w czasie retuszowania 
- wzrost stałego osadnictwa względem NPA 
- nowe osady (na nowych terenach) powstały w 
wyniku zmian klimatycznych, gospodarczych 
- rozpowszechnienie uprawy zbóż 
 

2 nurty neolityzacji 

- bałkańsko-naddunajski (od Argolidy po obszar 
Kotliny Karpackiej) 
- neolit kardialny (Wybrzeże Magrebu, 
Adriatyku itd.) 
 * neolityzacja przez Anatolię (aż po Basen 
Paryski) 
 
Wczesny neolit bałkański: 6 500 BC  
ceramiczny 
Związany z Grecją: 6 800 BC  preceramiczny 

Koncepcje neolityzacji

 

- kolonizacja rolników z Anatolii (allochtonizm) 
- przyjmowanie cech od późnomezolitycznych rolników (autochtonizm) 

Koncepcja odbitej fali – „żabie skoki”

 

- twórca: włoski genetyk Luigi Luca Cavalli-Sforza  
- pokolenie neolityzowało w głąb o 18km 

Cypr

 

- 8 200 BC – NPB 
- bezpośrednia kolonizacja wybrzeża 
obszarów wyspy 
- tradycje bliskowschodnie (stamtąd 
przybyli koloniści) 
- koloniści przybyli z ziarnami i 
zwierzętami 
- stanowisko Khirokitia 
- 4 fazy: 
8 200-7 900 BC – domostwa z gliny 
7 900-7 500 BC – domostwa z kamienia, 
kamienne naczynia 

Kreta

 

- najstarsza data 8 200 BC – NPB 
- neolit ceramiczny na Krecie 7 000 BC 
- Pałac w Knossos na wzgórzu Kepala 
- lokalne gruy miały tradycje krzemieniarskie związane z Peloponezem, nie Bliskim 
Wschodem! 
 

Peloponez-Argolida

 

- 6 700-6 500 BC – NPA 
- stanowisko – jaskinia Franchti 
- pojawiają się rośliny udomowione, spożywano bydło, świnie 
- osiadły tryb życia 
- epizodyczny połów tuńczyka, który w tamtych czasach wyginął kompletnie 
- ludy neolityczne musiały przejąć wiedzę na temat hodowli i rolnictwa 
3 podejścia: 
- koloniści 
- akulturacja 
- przejmowanie od innych kultur nowinek neolitycznych: lokalne podłoże 

 

 

Tesalia

 

- 6 800 BC? – problem z datowaniem 
- występuje MAGULE – odpowiedniki tellów w Grecji 
np. Argissa-Magula, Sesklo-Magula 

Kultura Sesklo

 

- ok 6 850 BC 
- rozbudowana i urozmaicona plastyka figuralna 
- ceramika monochromatyczna – kolor czerwony 
- ornament płomieni 
- ostra profilacja naczyń 
- pieczęci gliniane – pintodeny 

 

Neolityzacja Kotliny Karpackiej

 

- 6 300/6 200 BC 
- zasiedlenie południowej części płw. Balkańskiego 
- Chorwacja, Bośnia, Serbia, Macedonia, Bułgaria 

Ceramika malowana i barbutinowa:

 

- Karanovo 
- Körös 
- Cris 

Tell Karanovo

 

- 6 300/6 200-5 300 BC 
- wpływy k. Vinca 
- miąższość warstw – kilkanaście metrów 

W kręgach Starczewskich udział ceramiki malowanej, na północ od niej NIE. 
Dominuje grupa z ceramiką malowaną na czerwono. 
 

Rozwój kręgu STARCEVO-KÖRÖS-CRIS:

 

- faza I: 6 200-6 000 BC 
- faza II: 6 000-5 900 BC 
- faza III: 5 900-5 500 BC 
- faza IV: 5 500-5 300 BC 

Im bardziej na północ, tym bardziej spada znaczenie owcy i kozy, wzrasta rola bydła i 
świni . Preferują inne, bardziej stałe warunki. 
Ugrupowania starcewskie związane z KCWR. 

Starcevo (zachodni krąg linearny)

 

ceramika w Serbii 
- wyskoki udział ceramiki malowanej 
- spatule 
- antropomorficzne figurki 
- ceramika barbutinowa, grubościenna 
- pintodeny gliniane

 

 

Körös (wschodni krąg linearny)

 

Węgry 
- ceramika malowana rzadko występuje 
- pintadeny gliniane 
- figurki zwierząt  jeleniowate i antropomorficzne 
- ołtarzyki 
- ceramika z orantami i zwierzętami 
- zanika malowanie, pojawiają się kanelury, rycie, malowanie 

Schyłek wielkiego kompleksu z ceramiką barbutinową i malowaną zw. z prądem 
vincarskim i nową falą neolityzacji 

Kultura Vinca

 

- 5 500-4 000 BC 
- wschodnie i środkowe Bałkany 
- 4 etapy podziału: A, B, C, D 
Vinca Turdan (A,B): 5 500-4 500 BC 
Vinca Plocnik (C,D): 4 500-4 000 BC 
 Tell Tataria: 
- protopismo – ideogramy 
- zanik zwyczaju malowani naczyń 
- ornament zapunktowanej wstęgi! 
- naczynia dwuczłonowe o ostrej profilacji 
- ornament linii rytej ,brak malowania 
- ołtarzyki 
- lepszy wypał naczyń – ceramika cienkościenna, 
czarna barwa 
- tradycja ORANTÓW 
- piktogramy z Turdas 
- tabliczki (amulety) z Tatarrii (3 tabliczki) i 26 figurek 
antropomorficznych

 

 

 KCWK odłam kultury Vinca ( jest paralelna z powstaniem KCWR) 

Kolejny etap: wschodnio i zachodniolinearny krąg kulturowy 
KCWR 

Geznezy: 
1. Kolonizacja przez neolityczne populacje ze strefy bałkańskiej (tradycja klasyczna) 
2. Przyswajanie i zaadaptowanie linearnych atrybutów neolitycznych przez tubylcze 
populacje neolityczne 
3. Hipoteza pośrednia, mówiąca o wspólnym działaniu obu mechanizmów 

Wschodni krąg linearny

 

- schyłek pierwszej połowy VI tysiąclecia BC 
- pólnocna częśćludności z kręgu Starcevo/Körös/Cris wynalazła ceramikę linearną i 
poszła na północ i na wschód: pogranicze wwęgiersko-słowacko-anatolijskie i Zach. 
Ukraina 

Kultura Szatmar

 

- ceramika alfeldzka = wschodniosłowacka ceramika linerana (Nizina Węgierska) 

Kultura bukowo-górska

 

- 4 800/4 700 BC 

Ugrupowania wschodniolinearne nie przekraczały łańcucha Karpat, tworzyły zamkniętą 
enklawę – kolonizacja 1km/rok 

K

ultura 

C

eramiki 

W

stęgowej 

R

ytej 

5 700/5 600-5 500 BC

 

- dorzecze środkowego Dunaju 
- początkowo na lessach, bagnach (łatwy rozwój rolnictwa) 
- wyspowy obraz stanowisk KCWR (tam gdzie mogli uprawiać ziemię) 
- być może wchłonęli ludność kultury janisławickiej (mezzolitto)  
- KCWR na zachodzie styka się z ludnością kardialną na terenie Basenu Paryskiego 
 * ceramika z domieszką muslzi, mineralna, ornament impresso cardium 
    LA HOGUETTE (Francuziki) i LIMBURG 
(Hohoholandia)  

FAZY STYLISTYCZNE

 

A)  Styl gniechowicki 5 500 – 5 400 BC 



  naczynia baniaste z wysokimi szyjkami naczynia 

o płaskich dnach, misy, puchary n pustych nóżkach. 



 

Ornament głęboko ryty o układach spiralnych, potrójne linie, guzy nalepione na 
brzuścu. 
 

B)  Faza zofipolska / ačkova 5 400 – 5 300 BC 



  ornament meandrowy, również w kształcie litery A, 

prostokąciki przecięte poziomą linią. 



 

Ceramika „stołowa” i „kuchenna” 



  Zofipolska najstarsza na terenie Polski 

 

C)  Faza nutowa 5 300 – 5 100 BC 



  Teren wschodni (przykarpacki) 



  Delikatna robota – kuliste czarki, amfory, 

ornament podwójnych esownic potrójnych linii 
pionowych, poziomych lub skośnych 
(szachownica), na zakończeniach linii rytych 
umieszczone nutowe punkty. 



  Gruba robota – kuliste lub półkuliste czary, 

zdobiona wyłącznie rzędem pojedynczych lub podwójnych dołków 
wyciśniętych paznokciem. 
Część zachodnia (sudecka) 



 

obok wątku nutowego także ornament w postaci taśm 
lub figur geometrycznych wypełnionych nakłuciami. 
 

D)  Styl szeracki i żeliezowski 5 100 – 4 800 BC 
Szeracki: 



 

Czechy, Morawy, Śląsk. 



 

Linia ryta i odciski drewnianych stempelków zakończonych trójkątem. 

Żeliezowski (polgarski): 



 

Słowacja, Małopolska, tereny niżowe. 



 

Wiele linii rytych poprzecznie przeciętych. 

DOMY/CHATY

 

- wielkie, długie chaty 
- klasyczne długie domy słupowe 
- prostokątne chaty, również z dołkiem fundamentowym 
- konstrukcja naziemna, słupowa 
- w środku słupy nośne (3 rzędy słupów na środku) 
- starszy typ: MOGILNICKI ma 7 słupów, KLASYCZNY ma 5 słupów 
- Trójpodział chat KCWR: trójczłonowa (płn-śr-płd), dwuczłonowa (śr-płd), 
jednoczłonowa (śr) 
 FUNKCJE CZĘSCI: 
- płn.: miejsce dla bydła, sypialnia, mieszkanie ludzi 
- śr: mieszkalno-robocza 
- płd: dwukondygnacyjna: PODWÓJNE SŁUPY 
- wsie neolityczne: kilka domów słupowych o wym. Sięgających 50m dł. i 7m szer. 
 

KULTURA LENDZIELSKA 

 

- ok. 4 900 BC 
- wywodzi się z późnych ugrupowań wstęgowych (żeliezowska) 
- wczesny lendziel związany z grupą Różianki (płn-zach Słowacja) 
- 5 faz stylistycznych 

I – faza brunatna 
II – żółta, brunatna, czarna 
III – biała 
IV-V – nie malowany 
 
dlatego wyróżniamy lendziel malowany I-III 
oraz lendziel niemalowany IV-V 
 
- malowano głównie amfory, misy na pustych 
nóżkach 
- f. I-II można wiązać z kulturą nadcisańską 
- morawska ceramika malowana 
- ornament meandrowy 
- naczynia antropomorficzne – oranty 
- pasy biodrowe z muszli spondylusa 
- ołtarzyki gliniane 
- osadnictwo na wzniesieniach, otoczone rowami, palisadami – pojawiają się 
RONDELE (Svodin, Bucany, Testice-Kyjowice) 
- domy: gliniane ściany wsparte na konstrukcji drewnianej 
- wielkie cmentarzyska, birytualizm 

Kultura nadcisańska – POLGARSKA – Tiszapolgar 

- wschodnia część Kotliny Panońskiej – początek w dorzeczu Cisy, Transylwania 
KULTURY: Herpaly o Petresti z ceramiką malowaną 
 
 związek genetyczny z wschodnim kręgiem linearnym – k. Szakalhat Lebo 
- osady dają początek wielkim tellom Niziny Węgierskiej 
- domy budowane na planie prostokąta, wielokrotne wylepianie podłogi, gliniane 
ściany, często dwupiętrowe z dwuspadową strzechą 
- wewnątrz domu: piece, paleniska, naczynia zasobowe 
- od niewielkich zgrupowań do regularnej zabudowy rzędowej, otoczone rowami 
- zróżnicowana wielkość domów 
- występowanie budynków kultowych 
z ołtarzykami i glinianymi figurkami 
kobiet 
- cmentarzyska przy osadach, 
niewielkie grupy pochówków 
- zróżnicowanie społeczeństwa – np. 
grupa kapłanów 
 
 związek z ludnością na północ od 
Karpat 
- zdobnictwo ceramiki 
- eksport kamieni i soli (z grupy 
pleszowskiej do dorzecza górnej 
Cisy) 
- import muszli spondylusa z M. 
Egejskiego 
 
 ceramika 
- doskonała jakość 
- ornamentyka ryta 
- malowana (czerwień i biel), czasem 
w postaci grubej angoby 
- w Herpaly i Petresti kolory ciemne 
-misy na nóżce, czarki, misy 
stożkowate 
 
 figurki 
- antropomorficzne 
- „Bóg z sierpem” – faza klasyczna 

 

 

PO KCWR W POLSCE 200-300 LAT HIATUSU OSADNICZEGO 

Grupa samborzecko-opatowska 

- dorzecze g. Wisły 
- skrzyżowanie tradycji lendzielskiej i wczesnowstęgowej, obecność tradycji kłutych 
- występować miała już na południe od Karpat 
- ornament meandrowy oraz kłuty 
- „imigranci zza Karpat” 

Faza pleszowska 

- schyłkowe ugrupowania nadcisiańskie 
- rozwój synchroniczny z III fazą kultury lendzielskiej 
- solanki i brykietaże – pozyskiwanie soli z wody w spiczastych naczyniach wrzucanych 
do paleniska (np. Barycz) 
- penetracja prawobrzeżnych dorzeczy 
- praktycznie brak ornamentu kłutego 
- duża ilośc ceramiki malowanej (biały i czerwony) 

Kultura brzesko-kujawska 

- druga poł. 5 tys. BC 
- długie, trapezowate domy 
- związana z KCWR 
- domy zgrupowane 
- pracownie obróbki krzemienia 
- duży udział łowiectwa, zbieractwa  i myślistwa – dostosowanie do leśnych środowisk 
Niżu Europejskiego 
- domy wielofazowe 
- podstawowa grupa 50-60 osób/40km² 
- dom z podwórkiem  w obrębie podwórza różne stanowiska 
- zarys „chaty” w Niedźwiedziu jest na osi wsch-zach., więc to grobowiec - megaksylon

 

Kultura Ceramiki Wstęgowej Kłutej

 

tygiel kulturowy

 

- wynik rozwoju zach. KCWR: Czechy, dorzecze górnego Dunaju i Renu oraz na Niżu 
Zachodnioeuropejskim 
- niewielkie zmiany w porównaniu z KCWR: 
budownictwo na planie trapezu 
upowszechnienie rowów i palisad 
większe koncentracje domow obok niewielkich zagród 
- ceramika: naczynia półkoliste, gruszkowate, lub esowate, cienkie ścianki 
- ornamenty kłute: wykonywane narzędziami zębatymi, początkowo w formie linii 
zygzakowatych lub meandrów na brzuścach 
- w późnej fazie ornament na całym naczyniu 
- askosy 
- narzędzie kamienne: wiórowe, gładzone motyki (w kształcie kopyta szewskiego)

 

 

 

Grupy pokrewne:

 

Kultura Hinkelstein 

- Nadrenia i Badenia-Witenbergia 
- ceramika: formy typowe dla późnej KCWR 
- pojawienie się ornamentu kłutego oraz techniki tzw. Ściegu bruzdowego 
- pojedyncze pochowki w pozycji wyprostowanej 

Kultura GroSSgratach 

- osady: duże tereny, płaskowyż Aldenhoven 
- ceramika: wyraźna profilacja naczyń na nóżkach. Ornament kłuty i odciskany – 
szerokie strefy poziome na całej powierzchni. 
- zachodni odpowiednik późnej fazy KCWK 

Kultura Rössen 
- 4 400-3 900/3 800 BC 

- w tym czasie pojawiają się ugrupowania Tiszapolgarskie 
- pojawia się grupa brzesko-kujawska 
-tradycje lendzielskie 
- efekt rozwoju grup Hinkelstein i Grossgartach 
- rozwój w dorzeczu górnego Dunaju i Nadrenii 
- wywodzi się z Grossgartach 
- długie domu na planie trapezu 
- rowy i koliste palisady 
- duże cmentarzyska: zmarli w pozycji skurczonej 
 
 ceramika:  
-bogata dekoracja geometryczna 
- cała powierzchnia odciskana, kłuta, technika ściegu bruzdowego 
- w miarę rozwoju: ornament zwarty, pionowe zygzaki 
- późna faza, ścieg bruzdowy – wiszące trójkąty 
- górna parta wklęsła, dolna wypukła 
- pucharki na nóżkach 
 
- pasy biodrowe z muszli 
- bransolety zamknięte 
- naramienniki niezdobione z marmuru 
- inwentarz krzemienny związany  tradycją mezolityczną (zbrojniki) 

 

Faza/ kultrua malicka

 

- od 3 800 BC 
- Kujawy, Ziemia Chełmińska, Ziemia Sandomierska, Małopolska, Lendzielskie tereny 
- karbowanie krawędzi 
- oddziaływanie z północy na południe, na Zakarpacie 
- starsza od GS-O, dłuższy rozwój 
- cechy kłute w ceramice 
- ceramika malowana 
FAZY: 
Ia – wczesna 
Ib – klasyczna 
Ic – późno-klasyczna 

Po kulturach nadcisańskich

: Tisza-Polgar 4 800/4 700 BC, lendziel niemalowany, 

pierwsza miedź 

Kultura Bodrogkeresztur

 

- otwory na nóżkach naczyń 
- MLECZNIKI 
- wyroby miedziane: siekierki i siekieromłoty 
- zawieszki typu Stolhoff i binoklarowate 
- siekieromłot o podwójnym płaskim ostrzu typ jaśladoni? – co by to niebyło to jest 
podwójne, skrzyżowane ostrze 

 

Kultura Jordanowska 

- taśmowe ucha naprzeciwko siebie 
- ornament wilczych zębow 
- bogate pochówki 
- ułożenie zwłok jest zależne od płci 

Kultura lubelsko-wołyńska

 

- 4 300/4 200 BC 
- osiedla społeczeństw naddunajskich: Wolyń, Lubelszczyzna, Sadomierz, Rzeszow 
- umocnienia obronne – osiedla otoczone rowem 
- konstrukcja V-kształtnej fosy w osadzie w Bronocicach 
- eksploatacja krzemienia wołyńskiego i czekoladowego (wióry), potem wiórowce z 
retuszem rynienkowatym 
- zanika razem z kręgiem kultur polgarskich 
- ceramika biało malowana – zw. z Tiszapolgar 
- specyficzne formy ceramiki 
- brak mleczników 
- być może kultura ta jest transofrmacją kultury malickiej 
- Fazy: I, II, IIIa, IIIb 

 

Grupa wyciąsko-złotnicka 

- 3 700/3 600 
- mleczniki 
- topór o podwójnym krzyżowym ostrzu 
- miedziane sztylety 
- zawieszki binokularowate 
- ozdoby typu Stollhoff 
- płaskie, miedziane siekierki 
- inwentarz ceramiczny podobny do Bodrogkeresztur 

 

I TO BY BYŁO NA TYLE. OVER.