Ekspressje

Ludzie nie patrz¹ ju¿ na siebie, istniej¹ instytu-

ty, które zrobi¹ to za nich. Ju¿ siê nie dotykaj¹,

istnieje za to terapia dotykiem. Nie poruszaj¹ siê,

lecz uprawiaj¹ jogging. Wszêdzie odzyskuje siê na

powrót utracone w³adze, utracone cia³o, utracon¹

wiêŸ spo³eczn¹ b¹dŸ utracon¹ chêæ jedzenia

Trudno wyobraziæ sobie coœ bardziej indywidualnego,

osobistego ni¿ w³asne cia³o. O ile mo¿emy  poszukiwaæ cech
wspólnych z drugim cz³owiekiem na p³aszczyŸnie charakteru,
czy w sposobie postrzegania œwiata, o tyle wydaje siê, ¿e
cia³o jest absolutnie i do koñca nasze. Najlepszym dowodem
na to jest fakt, ¿e wraz ze œmierci¹ cia³a koñczy siê na-
sza egzystencja, przynajmniej w takim kszta³cie, w jakim
znamy j¹ tutaj, na ziemi. Tak¿e ból, jaki mo¿e nam zadaæ
w³asne  cia³o  odrywa  od  wspólnoty  z  innymi  ludŸmi;  jest
w  pewnym  sensie  nieprzek³adalny  na  doœwiadczenie  ogólne
i prowadzi do radykalnej samotnoœci. To inny rodzaj bólu
ni¿ ten zadawany  przez drugiego cz³owieka, który mo¿e zo-
staæ wypowiedziany, zrozumiany i ukojony. Jak pisze Hannah
Arendt,  „Doprawdy  najbardziej  intensywne  ze  znanych  nam
odczuæ, zdolne przyt³umiæ wszystkie inne doznania, miano-
wicie doœwiadczenie silnego bólu fizycznego jest zarazem
najbardziej osobiste i najtrudniejsze do zakomunikowania.
Jest nie tylko jedynym chyba doœwiadczeniem, którego nie
potrafimy przekszta³ciæ tak, by nadawa³o siê do pojawienia
w  sferze  publicznej,  ale  faktycznie  odbiera  nam  wra¿li-
woœæ na rzeczywistoœæ do tego stopnia, ¿e mo¿emy zapomnieæ
o niej szybciej i ³atwiej ni¿ o czymkolwiek innym”

Z czego wynika taki status cia³a? Otó¿ wydaje siê, ¿e

zarówno nasz charakter, jak i rozum w du¿ej mierze s¹ kszta³-
towane spo³ecznie. Do ich uformowania dochodzi w interakcji
z innymi ludŸmi, czêsto poprzez mechanizm naœladownictwa,
zanim jeszcze jesteœmy w stanie œwiadomie kszta³towaæ w³a-
sne ¿ycie. Charakter kszta³tuje siê w najwiêkszym stopniu
w rodzinie i w pierwszych grupach spo³ecznych, do których

Cia³o i wiêŸ spo³eczna

Jan Michalewski*

Ekspressje

nale¿ymy. Rozum to z kolei efekt przynale¿noœci do okre-
œlonej kultury i zwi¹zanego z ni¹ dziedzictwa filozofii,
sztuki i religii. Tylko cia³o wydaje siê byæ oderwane od
zwi¹zków spo³ecznych. Czy jednak na pewno?

Otó¿ g³êbsze przemyœlenie tematu pokazuje, ¿e cia³o

– pomimo i¿ tak indywidualne i jednostkowe – ma swój wa¿-
ny kontekst spo³eczny. Pisa³ o tym m.in. Richard Sennett
w niezwykle interesuj¹cej ksi¹¿ce

Cia³o i kamieñ. Cz³owiek

i miasto w cywilizacji Zachodu. Przedstawia³ tam relacje
miêdzy sposobem postrzegania cia³a a organizacj¹ przestrzeni
miejskiej w Europie ró¿nych epok

. W podobny sposób prze-

œledziæ mo¿emy zwi¹zki miêdzy wizerunkiem cia³a a pewnymi
aspektami funkcjonowania spo³eczeñstwa.

Po pierwsze, legitymizacja jak¹ czerpie w³adza mo¿e

opieraæ siê na obrazie cia³a. Jak pisa³ œw. Tomasz z Akwinu,
„wszyscy, którzy nale¿¹ do tej samej spo³ecznoœci, stanowi¹
jakby jedno cia³o”

. I to w³aœnie postrzeganie wspólnoty

politycznej jako cia³a „usprawiedliwia” istnienie w³adzy.
W koñcu cia³o ludzkie równie¿ ma g³owê, która steruje dzia-
³aniami, oraz cz³onki, które s¹ pos³uszne jej wskazaniom.

Po drugie, spo³eczny wizerunek cia³a wp³ywa na budo-

wanie wiêzi. To w³aœnie fizyczny kontakt, tak bardzo nie-
doceniany  element  relacji,  mo¿e  budowaæ  wiêŸ  spo³eczn¹.
Nie kontakt wirtualny, zapoœredniczony za pomoc¹ mediów,
czy  kontakt  ludzi  oddzielonych  od  siebie,  zamkniêtych
w metalu samochodów czy szkle biurowców. Staro¿ytni Gre-
cy dysponowali przestrzeni¹, w której mogli spotykaæ siê,
rozmawiaæ,  ale  tak¿e  odczuwaæ  swoj¹  obecnoœæ  fizycznie.
My te¿ o tyle funkcjonujemy w spo³eczeñstwie, o ile mo¿e-
my cieleœnie odczuwaæ obecnoœæ obcych ludzi, nie baæ siê
ich dotyku w czasie rozmowy, kontaktu z nimi. W momencie,
w  którym  cia³o  zostaje  zredukowane  tylko  i  wy³¹cznie  do
sfery intymnej, prywatnej, kiedy zamkniête zostaje w czte-
rech œcianach domu,  wiêŸ buduj¹ca wspólnotê mo¿e obumrzeæ.
Cia³o  i  jego  wizerunek  nie  pozostaje  wiêc  bez  wp³ywu  na
sposób funkcjonowania spo³ecznoœci.

W dalszej czêœci postaram siê zaprezentowaæ trzy negatyw-

ne tendencje we wspó³czesnej kulturze, jakim podlega cia³o,
a które przyczyniaj¹ siê do zak³ócenia wiêzi spo³ecznej.
S¹ to radykalny indywidualizm, umasowienie wizerunku cia³a
i wynikaj¹ca z tego pogarda dla ró¿norodnoœci oraz zanik
sfery intymnej. Zostawiam na inn¹ okazjê niezwykle intere-
suj¹cy temat relacji miêdzy cia³em a w³adz¹ polityczn¹.

Cia³o zindywidualizowane i potrzeba wyró¿nienia

Charles Taylor w

Etyce autentycznoœci wskazuje indywi-

dualizm jako jedn¹ z bol¹czek wspó³czesnoœci. Nie sposób

Ekspressje

kwestionowaæ pozytywnych stron indywidualizmu, który spra-
wi³, ¿e mo¿emy sami suwerennie decydowaæ o w³asnym losie,
w³asnym stylu ¿ycia, czy relacjach, w które siê anga¿u-
jemy. Nale¿y jednak zwróciæ uwagê równie¿ na wi¹¿¹ce siê
z indywidualizmem zagro¿enia. „Ciemn¹ stron¹ indywidualizmu
jest skupienie siê na sobie. Co zarazem sp³aszcza i zawê¿a
nasze ¿ycie, czyni¹c je mniej znacz¹cym i mniej zwi¹zanym
z innymi ludŸmi, czy spo³eczeñstwem”

. Ta indywidualistyczna

tendencja, niew¹tpliwie wystêpuj¹ca we wspó³czesnych spo-
³eczeñstwach, widoczna jest tak¿e w sposobie traktowania
w³asnego  cia³a.  Wizytówk¹  indywidualisty  –  ekscentryka,
wznosz¹cego  siê  ponad  to,  co  spo³eczne,  jest  nie  tylko
oryginalny  ubiór.  Œwiadczy  o  tym  równie¿  sposób,  w  jaki
kszta³tuje swoje cia³o. Przekszta³canie w³asnego cia³a, aby
nadaæ mu oryginaln¹ formê, obejmuje takie zabiegi jak tatu-
owanie, kolczykowanie, ozdabianie ró¿nymi elementami (np.
metalowymi æwiekami), a¿ po najbardziej radykaln¹ formê „cie-
lesnego indywidualizmu”, jak¹ jest zmiana p³ci. Ten ostatni
przypadek to objaw buntu, nie tyle wobec spo³eczeñstwa, ile
wobec natury. Tak wiêc to, co na p³aszczyŸnie stylu ¿ycia
manifestuje siê poszukiwaniem w³asnej drogi ¿yciowej, sa-
motnym pod¹¿aniem szlakiem nieprzetartym do tej pory przez
nikogo, objawia siê równie¿ w p³aszczyŸnie cielesnej. Czy
w takim geœcie przejawia siê rzeczywiœcie tylko i wy³¹cznie
radykalna chêæ zerwania kontaktu z innymi ludŸmi?

Jak twierdzi³ Pierre Bourdieu, ka¿da forma wyró¿nienia

pozostaje w ostatecznoœci manifestacj¹ przynale¿noœci. Tak
wiêc nawet bardzo radykalne eksperymenty z w³asnym cia³em,
bêd¹c wyrazem buntu wobec szerokiego spo³eczeñstwa, potwier-
dzaj¹ jednoczeœnie przynale¿noœæ do mniejszych grup, które
okreœli³bym mianem „plemiennych”. Byæ mo¿e podobieñstwo
w sposobie manifestacji tego typu buntu równie¿ nie jest
przypadkowe. Tatuowanie w³asnego cia³a, kolczykowanie, czy
nawet wymyœlne transformacje s¹ przecie¿ bardzo charakte-
rystyczne dla rytua³ów i obyczajów plemiennych.

Wspomniany wy¿ej Pierre Bourdieu w latach 60. XX wie-

ku w nastêpuj¹cy sposób pisa³ o funkcjonowaniu cia³a
w przestrzeni spo³ecznej: „(...) relacje, jakie utrzymujemy
ze œwiatem spo³ecznym i z pozycj¹, jak¹ sobie w nim przy-
znajemy, ujawniaj¹ siê zawsze najwyraŸniej za poœrednictwem
przestrzeni i czasu, które przyznajemy sobie w kontaktach
z innymi, a œciœlej za poœrednictwem

pozycji jak¹ zajmu-

jemy swoim cia³em w przestrzeni fizycznej, poprzez postawê
lub gesty pewne siebie lub wstrzemiêŸliwe, szerokie lub
nieœmia³e (...)”

W tym ujêciu cia³o – podobnie jak styl ¿ycia, gust i smak

– staje siê elementem œwiadcz¹cym o przynale¿noœci do danej
klasy spo³ecznej, jednoczeœnie ró¿nicuj¹cym poszczególne

Ekspressje

klasy wewn¹trz spo³eczeñstwa. Jednak trzeba podkreœliæ, ¿e
tego typu wyró¿nienie nadal lokuje nas w obrêbie spo³eczeñ-
stwa, gdy¿ klasy spo³eczne s¹ w³aœnie elementem szerszej
ca³oœci. Tymczasem procesy wyró¿niania w³asnego cia³a,
z którymi mamy do czynienia dzisiaj, mog¹ œwiadczyæ raczej
o „trybalizacji” i buncie wobec wartoœci wyznawanych przez
szerokie spo³eczeñstwo. S¹ one manifestacj¹ przynale¿noœci
do wspólnot kontestuj¹cych wartoœci wspólnoty politycznej,
na rzecz w³asnych zindywidualizowanych stylów ¿ycia.

Cia³o umasowione i model cia³a

Paradoksalnie, ³¹cznie z procesem indywidualizacji cia³a

postêpuje proces jego umasowienia. Narzuca siê wiêc pyta-
nie, jak to siê dzieje, ¿e dwie, jak siê wydaje sprzeczne
tendencje, pozostaj¹ we wzajemnym zwi¹zku. Okazuje siê,
¿e indywidualne strategie ró¿nicowania w³asnego cia³a s¹
bardzo czêsto w ostatecznoœci tylko wariacjami na temat
jednego, dominuj¹cego modelu cia³a idealnego.

Aby wyjaœniæ w jaki sposób tworzony jest ten model

i na czym polega si³a oraz wszechobecnoœæ jego oddzia³y-
wania, warto siêgn¹æ do teorii symulakrów stworzonej przez
francuskiego socjologa Jeana Baudrillarda. Uwa¿a³ on, i¿
w naszej rzeczywistoœci relacjê referencji (odpowiednioœci
miêdzy znakiem a tym, co przedstawiane) zastêpuje symula-
cja, w której jakikolwiek zwi¹zek znaku z rzeczywistoœci¹
zostaje zagubiony

. W ten sposób powstaj¹ symulakry: kopie,

modele rzeczywistoœci, doskonalsze od orygina³u, ale ¿yj¹ce
w³asnym ¿yciem w œwiecie wirtualnym, medialnym, oderwane
od rzeczywistoœci, ale realnie na ni¹ oddzia³ywuj¹cy. Jak
pisze Baudrillard „Terytorium nie poprzedza ju¿ mapy, ani
nie trwa d³u¿ej ni¿ ona. Od tej pory to mapa poprzedza
terytorium (...)”

Na czym konkretnie polega wiêc oddzia³ywanie modelu

cia³a idealnego? Nasze cia³a nie mog¹ byæ takie, jakie s¹.

Musz¹ staæ siê takie, jakie byæ powinny. Obraz cia³a jaki
funkcjonuje w rzeczywistoœci spo³ecznej nie jest wypadkow¹
naszych cia³ indywidualnych, lecz jest to z góry narzucony
„przezroczysty” model, który poprzedza rzeczywistoœæ. Mo-
del cia³a idealnego, cia³a na obraz i podobieñstwo, wed³ug
którego powinniœmy ukszta³towaæ nasze cia³a w si³owniach
i fitness klubach, stosuj¹c odpowiednie diety i ponosz¹c
wyrzeczenia, w koñcu w najbardziej radykalnym wymiarze
poddaj¹c siê operacjom plastycznym, jest ju¿ okreœlony.
Tylko on gwarantuje sukces, on jest przepustk¹ do szczê-
œcia. Jednoczeœnie model ten pozostaje bez jakiegokolwiek
zwi¹zku z rzeczywistymi cia³ami, funkcjonuj¹cymi w prze-
strzeni spo³ecznej.

Ekspressje

To, co najbardziej uderza, to nie tyle fakt, ¿e za takim

stosunkiem do cia³a kryje siê pokusa bardzo powierzchownej
oceny drugiego cz³owieka – oceny przez pryzmat wi¹¿¹cego
nasz¹ œwiadomoœæ, odrealnionego modelu. To, co bardziej
niepokoj¹ce, to kryj¹ca siê za tak¹ postaw¹ pogarda dla
ró¿norodnoœci. Oryginalnoœæ jest jak najbardziej w cenie,
ale oryginalnoœæ, która pozostaje w zgodzie z modelem.

Aby zrozumieæ drogê, jak¹ przebyliœmy w naszej kultu-

rze w percepcji w³asnego cia³a, przenieœmy siê na chwilê
do  czasów  œredniowiecza.  Jak  pisze  C.S.  Lewis,  zgodnie
ze  œredniowieczn¹  koncepcj¹  odpowiednioœci  miêdzy  œwia-
tem  (makrokosmosem)  a  cia³em  cz³owieka  (mikrokosmosem),
cztery ¿ywio³y (ogieñ, powietrze, ziemia i woda) ³¹cz¹ siê
w naszym ciele, aby tworzyæ tzw. „humory”

. To ich natê¿e-

nie decyduje o tym, jakie posiadamy cia³o i temperament.
I tak „choleryk jest wysoki i szczup³y, melancholik chudy
ze sk³onnoœci¹ do niespokojnych snów i zadumy, flegmatyk
czêsto oty³y, koloru bia³ego, powolny”

W tak¹ koncepcjê cia³a wpisana jest zgoda na ró¿norod-

noœæ zarówno ludzkiego wygl¹du, jak i ludzkich charakterów.
I mimo i¿ jak ka¿de uogólnienie, upraszcza ono rzeczywi-
stoœæ, to pozostaje z ni¹ w „zdroworozs¹dkowym” zwi¹zku,
przyzwalaj¹c na egzystencjê ró¿nego rodzaju ludzi, którzy
maj¹ swoje miejsce w porz¹dku œwiata, podobnie jak maj¹
w nim swoje miejsce ¿ywio³y.

Oczywiœcie z punktu widzenia wspó³czesnej nauki, taki

opis uderza swoj¹ naiwnoœci¹. Jednak nawet z punktu widzenia
zdrowego rozs¹dku model cia³a lansowany we wszechobecnej
kulturze obrazkowej, mo¿e byæ postrzegany jako „szalony”.
Niepokoiæ musi zamkniêcie i zredukowanie wizerunku cia³a
do jednego idealnego, „medialnego” wzorca, który napiera
z ca³ych si³ na nasz¹ œwiadomoœæ.

Pogarda dla ró¿norodnoœci, która jest konsekwencj¹ od-

dzia³ywania modelu, niesie olbrzymie konsekwencje dla ¿ycia
wspólnoty politycznej. „Miasto sk³ada siê z ludzi ró¿nego
rodzaju: ludzie podobni nie mog¹ stworzyæ miasta” – pisa³
w

Polityce Arystoteles. Podobnie jest ze wspólnot¹ poli-

tyczn¹. Wizja ludzi zestandaryzowanych, podobnych w swojej
cielesnoœci, nawet jeœli jest tylko medialn¹ konstrukcj¹,
ma realne konsekwencje. Ludzie kszta³towani na wzór modelu
nie tworz¹ wspólnoty, za to maj¹ tendencjê do transformacji
w spo³eczeñstwo masowe z wyspami plemion.

Modele cia³a idealnego zosta³y bowiem „wyprane” z tego,

co jest fundamentem rozwoju wiêzi miêdzyludzkiej: zgody na
ró¿norodnoœæ i akceptacji innoœci drugiego cz³owieka. Jeœli
spogl¹damy na drugiego cz³owieka z punktu widzenia modelu,
zamiast daæ mu prawo do istnienia w jego indywidualnoœci
i niepowtarzalnoœci, nasz horyzont zawê¿a siê i pojawia siê
kryzys w budowie relacji miêdzyludzkich.

Ekspressje

Cia³o „na zewn¹trz”.

Poza tym, ¿e wizerunek cia³a ukszta³towany przez model

nie prowadzi do rozwoju wiêzi spo³ecznej, sprawia tak¿e,
¿e  staje  siê  ono  obce  nie  tylko  innym  ludziom,  ale  rów-
nie¿  nam  samym.  Staje  siê  nie  naszym  cia³em,  ale  cia³em
„na zewn¹trz” nas. Nie jest integraln¹ czêœci¹ osoby; jest
raczej narzêdziem, którym mo¿emy manipulowaæ. Pisa³em ju¿
o re¿imach, jakim poddajemy w³asne cia³o, aby uczyniæ je
doskonalszymi.  Mo¿na  dodaæ  jeszcze  inny  przyk³ad,  jakim
jest manipulacja mow¹ cia³a. Odkryliœmy znaczenie mowy cia³a
dla kontaktu z drugim cz³owiekiem, wiemy, jak wielk¹ rolê
odgrywa ona w relacjach miêdzyludzkich. Dlatego pracujemy
nad tym, aby nasze cia³o wyra¿a³o nie tyle to, co czuje-
my, ile to, co powinniœmy czuæ: pewnoœæ siebie, optymizm,
poczucie  panowania  nad  sob¹  i  innym.  W  ten  sposób  nawet
taka umiejêtnoœæ, która powinna przecie¿ u³atwiaæ porozu-
mienie miêdzyludzkie, prowadzi w konsekwencji do izolacji.
Zamiast  szczerego  uœmiechu  i  przyjacielskiego  kontaktu
mamy wystudiowane gesty, które „skrywaj¹” prawdziwy œwiat
i  prawdziwe  intencje,  ale  przynajmniej  przynosz¹  z³udne
poczucie sukcesu. Realne konsekwencje oddzia³ywania „wir-
tualnego” modelu to tak¿e bulimia czy anoreksja – choroby
wspó³czesnej  cywilizacji,  które  pokazuj¹  radykalny  bunt
i alienacjê wobec w³asnego cia³a.

Cia³o „prywatne” vs. cia³o „publiczne”

Podsumujmy krótko to, co zosta³o powiedziane do tej pory:

cia³o, mimo i¿ tak mocno zwi¹zane z jednostkowym, intymnym
¿yciem, ma równie¿ znaczenie spo³eczne. Jak siê okazuje,
spo³eczny wizerunek cia³a mo¿e decydowaæ o tworzonych wiê-
ziach spo³ecznych. Oparty na oderwanym od rzeczywistoœci
modelu sprawia, ¿e sk³onni jesteœmy poddawaæ nasze cia³o
rozmaitym re¿imom i surowej dyscyplinie. W ten sposób staje
siê ono nam obce, staje siê czymœ zewnêtrznym. Podobnie
jest z cia³em drugiego cz³owieka, które nie jest przyjmo-
wane i akceptowane po prostu, w swojej oczywistoœci, ale
zawsze mierzy siê z wypranym z wszelkiej materialnoœci,
wirtualnym modelem.

Na zakoñczenie powróæmy jeszcze raz do przesz³oœci, tym

razem do czasów staro¿ytnych Greków. Hannah Arendt pisze,
i¿  „od pocz¹tku dziejów, a¿ do naszych czasów  tym, co
zawsze  potrzebowa³o  ukrycia  w  prywatnoœci,  by³a  w³aœnie
cielesna  czêœæ  naszej  egzystencji,  to,  co  wi¹za³o  siê
z  koniecznoœciami  samego  procesu  ¿yciowego,  który  przed
epok¹ nowo¿ytn¹ obejmowa³ wszelkie czynnoœci s³u¿¹ce utrzy-
maniu siê jednostki przy ¿yciu i przetrwaniu gatunku”

Ekspressje

A wiêc cia³o w odniesieniu do funkcji biologicznych,

jakie s¹ niezbêdne do tego, aby gatunek i jednostka mog³y
przetrwaæ, jest bardzo silnie zwi¹zane ze sfer¹ intym-
n¹, sfer¹ gospodarstwa domowego, ukrytego przed wzrokiem
innych. Z drugiej strony, jak powiedzieliœmy, istnieje
równie¿ spo³eczna funkcja cia³a: to w³aœnie we wzajemnym
kontakcie „cielesnym” tworzy siê sfera polityczna. Przecie¿
polis, wed³ug Arystotelesa, nie powinna byæ za du¿a, aby
jej cz³onkowie byli w stanie identyfikowaæ i kontaktowaæ
siê wzajemnie.

Tak¿e i w tej materii dosz³o w naszej kulturze do ko-

losalnych zmian. Sfera intymna zostaje upubliczniona na
niespotykan¹ skalê. Internet czy wspó³czesne media prze-
kreœlaj¹ jak¹kolwiek prywatnoœæ sfery cielesnej. Popularne
reality show „œledz¹” cia³o cz³owieka w³aœnie w sytuacjach
intymnych. Takie wystawienie cia³a na widok publiczny nie
s³u¿y jednak budowaniu ¿adnych wiêzi – nie mo¿e im bowiem
s³u¿yæ wirtualne podgl¹dactwo. Mo¿e ono jedynie podkreœliæ
dystans, jaki dzieli ludzi. W ten sposób spogl¹da siê na
cz³owieka z bezpiecznej dla siebie odleg³oœci, bez kontak-
tu fizycznego, pozostaj¹c anonimowym i oddzielonym szk³em
telewizora czy monitora.

Wydawaæ by siê mog³o, ¿e otwarcie sfery intymnej spra-

wia, i¿ nie ma ¿adnych oporów w cielesnym kontakcie z dru-
gim cz³owiekiem. Jednak w³aœnie tam, gdzie cia³o spe³nia
funkcjê  spo³eczn¹,  tj.  pozwala  poprzez  fizyczny  kontakt
budowaæ  relacje  i  wiêzi  miêdzyludzkie,  jest  „blokowane”
poprzez liczne zahamowania wynikaj¹ce z presji jak¹ wywiera
na nas model. Richard Sennett zauwa¿a z przera¿eniem, ¿e
w dzisiejszych miastach nie ma miejsca na dotyk. „Lêk przed
dotykiem, który zrodzi³ weneckie getto jeszcze siê wzmóg³
w  dzisiejszym  spo³eczeñstwie.  Dziœ  tworzy  siê  getta  we
w³asnych doznaniach w zderzeniu z ró¿norodnoœci¹”

„Wydaje siê istnieæ w naturze relacji miêdzy dziedzin¹

publiczn¹ i prywatn¹, ¿e ostatniemu etapowi zaniku dziedzi-
ny publicznej towarzyszyæ bêdzie groŸba likwidacji równie¿
dziedziny prywatnej”

– pisze Hannah Arendt. Jeœli odwró-

ciæ kierunek przyczynowo-skutkowy, s³owa te mog¹ ods³oniæ
zwi¹zek miêdzy „zabiciem” sfery intymnej cia³a cz³owieka
a kryzysem, z jakim mamy do czynienia we wzajemnym kontak-
cie w sferze publicznej.

Kilka s³ów pocieszenia zamiast zakoñczenia

Przedstawiona powy¿ej diagnoza funkcjonowania wizerunku

cia³a w przestrzeni publicznej wydaje siê bardzo pesymi-
styczna. Przypominam jednak, ¿e moim pocz¹tkowym zamiarem
nie by³o zaprezentowanie ca³ego zagadnienia, a jedynie

Ekspressje

pewnych negatywnych tendencji, które mo¿na dostrzec wspó³-
czeœnie. Mam nadziejê, i¿ uda³o mi siê pokazaæ w nieco
szerszym kontekœcie, ¿e symptomy kryzysu wiêzi spo³ecznych
mo¿na wyjaœniaæ pos³uguj¹c siê przy tym metod¹ nieco zbli-
¿on¹ do psychoanalizy. Pozwala to zrozumieæ uwarunkowania,
tak¿e te nieœwiadome, jakim podlega wizerunek cia³a obec-
nie. Niew¹tpliwie takie zrozumienie to pierwszy krok do
zahamowania negatywnych tendencji.

---------------------------------

Przypisy:

1 J. Baudrillard,

Symulakry i symulacja

, Warszawa 2005, s.20-

21.

2 H.Arendt,

Kondycja ludzka

, Warszawa 2000, s. 57.

3 R. Sennett,

Cia³o i kamieñ. Cz³owiek i miasto w cywilizacji

Zachodu

, Gdañsk 1996.

4 Tomasz z Akwinu,

Summa teologiczna

, t. 12, zagadnienie 81,

art.1.

5 C. Taylor.

Etyka autentycznoœci

, Kraków 2002, s. 11-12.

6 P.Bourdieu,

Dystynkcja. Spo³eczna krytyka w³adzy s¹dzenia

Warszawa 2005, s. 582.

7 J, Baudrillard,

Selected Writing

, Stanford: Stanford UP 2001,

s.173.

8 J. Baudrillard,

Symulakry i symulacja

, Warszawa 2005, s 6.

9 C.S. Lewis,

Odrzucony obraz

, Kraków 1995, s.167.

10 Ibidem, s. 169.
11 H. Arendt,

op. cit.

, s. 80.

12 R. Sennet,

op. cit.

, s. 288.

13 H. Arendt,

op. cit.

, s. 67.

* J a n

M i c h a l e w s k i

(ur.  1980)  –  absolwent
socjologii  Uniwersytetu
Jagielloñskiego.  Obec-
nie  przygotowuje  pracê
doktorsk¹  poœwiêcon¹
problematyce  kapita³u
spo³ecznego.  Ostatnio
o p u b l i k o w a ³ :   „ U k r y -
ty  czynnik:  jak  kapi-
ta³  spo³eczny  wp³ywa
na  zmiany  spo³eczne?”
w zbiorze

Teorie zmiany

spo³ecznej: mo¿liwoœci
i ograniczenia

(Kraków

2005).