Pozytywizm – opracowanie (by Klocek) 

1. Pozytywizm poznański 

a.  Prepozytywizm - czas poprzedzający pozytywizm właściwy; w latach 

40 XIX wieku w zaborze pruskim pojawiły się nowe idee 
wyprzedzające epokę. W tym czasie na ziemiach wielkopolskich rusza 
działalność organicznikowska, czyli przekonanie o konieczności 
gospodarczego i kulturalnego podniesienia potencjału polskiego. 
Osiągnąć ten cel miały wszystkie warstwy społeczne jako jeden organ.

 

b.  Wielkopolscy społecznicy 

Karol Marcinkowski (lekarz, inicjator powstania hotelu „Bazar”); 
Hipolit Cegielski; Karol Libelt; Maciej Mielżyński; August Cieszkowski; 
Tytus Działyński (mecenas kultury); Edward Raczyński; gen. Dezydery 
Chłapowski (wprowadził nowinki rolnicze).

 

c.  Hotel Bazar 

Nie był to zwykły hotel. Otóż był to hotel dla Polaków, który miał 
przebić się przez niemiecką konkurencję. Posiadał salę balową, która 
pełniła funkcję patriotyczne i kulturalne (różne odczyty, goście itp.).

 

d.  Organicyzm 

Organicyzm to pogląd filozoficzny, w myśl którego społeczeństwo 
postrzegane jest jako żywy organizm. Jego funkcjonowanie i rozwój 
zależne są od działania pomniejszych części – ściśle powiązanych ze 
sobą organów.

 

2. Podstawowe pojęcia i filozofie 

a.  Utylitaryzm - pogląd sformułowany przez J.S. Milla, według którego 

wszelkie dokonania człowieka mają być użyteczne społecznie. Ten 
człowiek jest więc moralny, który postępuje z myślą o społeczeństwie 
i dla jego dobra. Każdy ma do spełnienia jakąś społeczną rolę, dzięki 
której staje się użyteczny społecznie.

 

b.  Ewolucjonizm -

 

teoria przyrodnicza stworzona przez K. Darwina, 

według której zwierzęce gatunki w procesie rozwoju ulegają 
przekształceniu. Uczeń Darwina, H. Spencer, w dobie pozytywizmu 
zastosował teorię ewolucjonizmu do stworzenia koncepcji rozwoju 
społecznego. Według Spencera rozwój cywilizacji i społeczeństw jest 
zdeterminowany przez prawa ewolucji i postępu, cały więc 
wszechświat podlega ciągłej przemianie i doskonali się.

 

Pozytywizm – opracowanie (by Klocek) 

c.  Scjentyzm - (łac. scientia – wiedza) – jedno z naczelnych założeń 

filozofii pozytywizmu – przyznanie nauce nieograniczonych 
możliwości poznawczych. Zwolennicy scjentyzmu zakładali, że w 
miarę rozwoju nauki rzeczywistość zostanie poznana w sposób 
absolutny. Ze scjentyzmem związane były empiryzm i racjonalizm, 
zaufanie do nauki oraz niechęć do metafizyki i irracjonalizmu. Teoria 
ta stała u podłoża haseł pracy organicznej i pracy u podstaw. 

 

3. Hasła polskich pozytywistów 

a.  praca u podstaw - podniesienie poziomu umysłowego i kulturalnego 

najniższych podstawowych warstw społeczeństwa; 

b.  praca organiczna - praca nad podniesieniem poziomu gospodarczego 

kraju, traktowanie społeczeństwa, jako jednego organizmu; 

c.  solidaryzm społeczny - współpraca wszystkich warstw społecznych ze 

sobą; 

d.  emancypacja kobiet – uwolnienie kobiety z pod „władzy” męża. 

Zwiększenie ich udziału w życiu publicznym, dostęp do pracy, szkół 
średnich i wyższych; 

e.  asymilacja mniejszości narodowych - zaborcy dążyli do 

przeciwstawienia sobie różnych grup etnicznych. Pozytywiści 
sprzeciwiali się temu w imię zasad demokracji. 
 

4. Przemiany w literaturze 

a.  Realizm 



 

jeden z podstawowych prądów literackich epoki pozytywizmu 
ukształtowana w połowie XIX w.  



 

literatura realistyczna miała odzwierciedlać rzeczywistość, 
budować fikcję literacką zgodnie z ówczesną wiedzą o 
człowieku i świecie 



 

teoria realistyczna odwoływała się do starożytnej idei mimezis 
(naśladowanie rzeczywistości) 



 

nurt ten wywarł wpływ przede wszystkim na rozwój powieści 
współczesnej, dopiero później historycznej 

Pozytywizm – opracowanie (by Klocek) 



 

autorzy utworów realistycznych dbali o doskonałość stylu i 
kompozycji 



 

twórcą realizmu był H. Balzak 



 

realizm uprzywilejował powieść jako najdoskonalszy gatunek 
literacki 



 

cechy utworu realistycznego: 

o  pełne sprawozdanie z ludzkich działań i doświadczeń 
o  zawiera opis zachowania, stosunków i relacji międzyludzkich 

(uwaga: w pewnych granicach, które przekroczą twórcy 
naturalizmu) 

o  zawiera rejestr szczegółów życia, dokładną prezentację tła 

społecznego, obyczajowego, miejsc akcji 

o  jest przedstawieniem typowych charakterów i postaw 

b.  Naturalizm 



 

kierunek w literaturze ukształtowany w II połowie XIX wieku we 
Francji 



 

nurt ten nawiązywał do filozofii pozytywistycznej, przede 
wszystkim zaś do teorii H. Taine’a, którą próbowano przenieść 
na grunt literatury 



 

w założeniu naturalizmu twórca miał się posługiwać metodami 
naukowymi i przedstawiać świat w sposób jak najbardziej 
obiektywny 



 

naturalizm był pod dużym wpływem teorii Darwina, traktującej 
człowieka jako egoistyczną istotę, dążącą do zaspokojenia 
przede wszystkim swych potrzeb fizjologicznych 



 

głównymi cechami kierunku były: mimetyzm, wierność 
prawdzie, determinizm, fatalizm (ukazywanie przemożnego 
wpływu czynników biologicznych i społecznych na człowieka i 
dokonywane przez niego wybory) 



 

najwybitniejszy przedstawiciel to E. Zola 



 

cechy utworu naturalistycznego: 

o  specyficzna kreacja bohatera: podporządkowany biologii, kieruje 

się przede wszystkim instynktami i popędami (zwłaszcza popędem 
płciowym); najważniejszą rolę w jego życiu odgrywają dwa 
pierwotne prawa przyrody: dobór naturalny i walka o byt; jest 
zdeterminowany przez dziedziczne cechy, których nie może 
wyeliminować 

Pozytywizm – opracowanie (by Klocek) 

o  fotograficzna dokładność szczegółów, brak tematów tabu 

(drastyczne opisy scen erotycznych, stanów patologicznych, 
chorobowych, procesów fizjologicznych) 

o  swoista „estetyka brzydoty” – emanowanie brzydotą, tym, co 

odrażające, wstrząsające 

o  dominacja opisu nad opowiadaniem i dialogiem, brak odautorskich 

ocen i komentarzy 

c.  Tendencja

 

Wykorzystywała różne gatunki prozatorskie. Artysta ma mieć cel 
społeczny, bez niego literatura jest pusta.

 



 

cel społeczny 



 

odtwarzanie rzeczywistości z przynoszeniem wiedzy 



 

autor ma zaobserwować fakty, ocenić je i wyprowadzić wnioski 
zaradcze do nagannej sytuacji 



 

Bohater: 

o oddaje swe życie idei 
o heroizmem, żarliwością, energią przypomina romantycznego 
o człowiek przeciętny, głównie inteligent (lekarz, nauczyciel) 

nieskomplikowany psychologicznie 

o człowiek dobry, altruista 



 

Fabuła: 

o zazwyczaj jeden wątek 
o wydarzenia ukazywane chronologicznie, zgodnie z ciągiem 

przyczynowo-skutkowym 

c.  Narrator: 

o ocenia sytuację i na jej kanwie wypowiada hasła ideowe 
o nakazuje pewne jednoznaczne postawy 
o poucza poprzez komentarz do sytuacji 
o zwraca się do czytelnika w formie nakazowej 

 

5. Nowelistyka pozytywistyczna 

a.  „Gloria victis” 

Treść: 
Poleski las opowiada swojemu przyjacielowi historię zbiorowej 
mogiły powstańczej sprzed prawie półwiecza. Z opowieści drzew 
dowiadujemy się o losach poszczególnych ludzi, o ich wyglądzie, 

Pozytywizm – opracowanie (by Klocek) 

przyjaźni i wzajemnym poświęceniu. Snują opowieść o przyjaźni 
między Tarłowskim i jego siostrą Anielą a arystokratą Jagniczem. 
Tarłowski, wątły i niewyćwiczony w walce, uratował życie 
Jagniczowi. Ten przyrzekł jego siostrze, że zawsze będzie go 
chronić w boju. W ostatniej bitwie Tarłowski został postrzelony. 
Gdy Kozacy zaatakowali szpital, Jagnicz ze swoją jazdą rzucił się 
bronić mordowanych rannych. Obydwaj przyjaciele zginęli. Po 
latach na miejsce bitwy przyszła Aniela. Zostawiła na mogile mały 
krzyżyk. Wzruszony tą opowieścią wiatr zawołał „Gloria victis !” - 
chwała zwyciężonym! 
 
Problematyka: 
Orzeszkowa gloryfikuje powstańców, ale samo powstanie nie jest 
akceptowane. Ma do nie niego sceptyczny stosunek, ponieważ 
bohaterowie poświęcili wszystko dla niego. Zasługują na cześć i 
szacunek. Utwór ten jest hołdem złożonym mieszkańcom przez 
naturę.