387

Rola matki w twórczości pedagogicznej J.A. Komeńskiego i J.H. Pestalozziego

"(...) Co mam jeszcze powiedzieć ? Tymi słowami prowadzą mnie wieczne prawa natury
znowu do ciebie matko. Matko! W momencie, gdy świat działa nowymi wraŜeniami, w tym
momencie moja niewinność, moje posłuszeństwo i zalety szlachetniejszej części mej natury,
wszystko to mogę zachować tylko przy twoim Boku Matko! JeŜeli masz jeszcze dla mnie
rękę opiekuńczą i jeŜeli serce twoje bije jeszcze dla mnie to nie odchodź ode mnie. Matko!
Nie rozłączajmy się w chwili, gdy ze strony nowego świata grozi mi niebezpieczeństwo(...)"

Działalność Jana Amosa Komeńskiego przypada na czas rozpadania się feudalnej

formacji społecznej i wzrosty wkładu kapitalistycznego

. W stuleciu tym nastąpił rozwój

elementów  produkcji  kapitalistycznej.  Całokształt  poglądów  Komeńskiego,  cała  jego
działalność,  a  więc  takŜe  myśl  pedagogiczna  i  czyn-  tkwią  głęboko  w  dąŜeniach
rozwijającego  się  mieszczaństwa  tworzącego  świat  kapitalistyczny,  jak  równieŜ  w  Ŝywych
tradycjach chłopsko-plebejskiej opozycji.

Jan Amos Komeński urodził się 28 marca 1592r. na Morawach. Wychowywał się

w skromnej rodzinie mieszczańskiej, naleŜącej do braci czeskich. PrzynaleŜność ta określała
nie tylko wyznanie religijne w sensie dogmatycznym, wyraŜała ona równieŜ łączność
z wielkim nurtem tradycji sięgającej czasów Husa

Wielkie  znaczenie  przywiązywano  w  gminach  braci  czeskich  do  naleŜytego  wykształcenia.
Bracia  czescy  zakładali  szkoły  i  troszczyli  się  o  to,  aby  kaŜdy  naleŜący  do  gminy  mógł
zdobyć podstawy wykształcenia, a zarazem moŜliwość zapracowania na Ŝycie.

Wcześnie straciwszy rodziców i dwie siostry Komeński wychowywał się pod opieką

ciotki i uczęszczał do szkoły braci czeskich w małym miasteczku Straźnice. W roku 1612

J.H. Pestalozzi, "Jak Gertruda uczy swoje dzieci", Zakład im. Ossolińskich, Wrocław 1955, s.164

wojna chłopska toczyła się w Niemczech w latach 1524-1525, odbiła się niekorzystnie na połoŜeniu chłopów.

Obok krwawych represji i kontrybucji nakładanych na wsie ogarnięte powstaniem, przyniosła ona w skutkach
zaostrzenie poddaństwa i zwiększenie cięŜarów feudalnych.

Hus był duchownym, wykształconym filozofem i teologiem, profesorem uniwersytetu w Pradze. W kazaniach

występował przeciw przywilejom duchownych, domagał się likwidacji majątków kościelnych, występował w
obronie narodu czeskiego przed zniewoleniem niemieckim.

udał  się  na  studia  wyŜsze  do  uniwersytetów  w  Herborn  i  Heidelburgu.  W  roku  1614
zachorował,  porzucił  dalsze  studia  i  powrócił  do  Przerowa,  gdzie  objął  obowiązki  dyrektora
szkoły, do której przed laty uczęszczał. Podjął pracę nad sposobami ułatwiania łaciny i wydał-
dziś zaginioną  gramatykę tego języka, przystosowaną do pojętności dzieci. W 1616 r. został
kapłanem  w  gminie  braci  czeskich  i  w  tym  charakterze  powołano  go  w  1618  do  małego
morawskiego miasteczka Funlek, gdzie objął kierownictwo szkoły, pełniąc tam jednocześnie
obowiązki  kapłańskie.  Od  roku  1628  przebywał  w  Polsce,  gdzie  pracował  w  gimnazjum
w  Lesznie

. Pobyt w Lesznie był okresem wydatnej twórczości pedagoga. Tutaj ukończył

swoje wielkie dzieło pt. "Wielka dydaktyka". W roku 1641 został zaproszony do Anglii,
w 1648 r. został wybrany biskupem gminy brackiej i wraca do Leszna. Umarł 15 listopada
1670r

Komeński umieszcza u podstawy swego systemu cel wychowania, Ŝywiąc głębokie

przeświadczenie,  Ŝe  określa  on  wszystkie  inne  poczynania.  Ostatecznym  celem  wychowania
jest jego zdaniem wieczna szczęśliwość. Formułując trzy zadania wychowania a mianowicie
kształcenie, cnotę i poboŜność Komeński daje wyraz dąŜeniu, aby wykształcenie ludzkie było
w  ogóle  wszechstronne.  W  tych  celach  wychowawczych  dochodzą  do  głosu  poglądy  epoki
humanizmu.  Zadaniem  wychowania  jest  rozbudzenie  i  rozwinięcie  wszystkich  moŜliwości
tkwiących w istocie człowieka

W swoich licznych dziełach Komeński dość duŜo uwagi poświęca idei szkoły macierzyńskiej,
a co za tym idzie bardzo duŜo miejsca poświęca roli matki w kształtowaniu postaw
i osobowości nowego człowieka. Niemal we wszystkich dostępnych dziełach, które
wykorzystano w pracy przewija się postać matki, dbającej o "wygląd"

swojego dziecka.

Matka  powinna  dbać  o  swoje  dziecko  juŜ  w  momencie,  kiedy  poczuje,  Ŝe  jest  w  stanie
błogosławionym.  Winna  z  racji  tego  stanu,  swoistego  rodzaju  przywileju  danego  jej  z  rąk
Boga  przestrzegać  zasad  higieny,  bo  w2szystko  co  dla  nie  samej  jest  szkodliwe,  okazuje  się
tym  bardziej  szkodliwe  dla  jej  przyszłego  potomka.  Wszystko,  co  wpływa  podczas  ciąŜy
niekorzystnie  na  nią,  odbije  się  negatywnie  na  dziecku,  a  szczególnie  na  jego  psychice.
Dziecko jest malutką częścią, małym kołem

, które nierozerwalnie zawarte jest w łonie matki,

w ogromnym kole, bez którego ono nie mogłoby Ŝyć

. Przyszła matka powinna korzystać

z Ŝycia w sposób umiarkowany, a co najwaŜniejsze winna zanosić modlitwy do Stwórcy, aby
odwrócił złe losy od jej dziecka i aby sprawił szczęśliwość i dobre ukształtowanie dla niego.
Dobra  i  szlachetna  matka  to  ta,  która  karmi  dziecko  własnym  mlekiem  "po  pierwsze,  ze
względu  na  boskie  zarządzenie,  które  taką  kuchnię  zalecało  noworodkom,  po  drugie
najbezpieczniejsze  dla  zdrowia  dziecka  jest  korzystanie  z  tego  samego  pokarmu,  do  którego
przywykło,  po  trzecie  korzystne  to  i  dla  noworodka,  jeŜeli  się  Ŝywi  krwią  obyczajów
i  duchem  ojca  i  matki,  bez  Ŝadnych  domieszek"

. Dziecko jest nowiutkim człowiekiem,

wieŜym, niczym nie zarysowanym i nieświadomym i dopiero w dalszym Ŝyciu potrzebuje

gruntownego wykształcenia

. Cala nadzieja, jeŜeli chodzi o przyszłego człowieka, o jego

postawę  Ŝyciową,  o  wychowanie  zaleŜy  przede  wszystkim  od  wskazówek  i  pouczeń,  jakie
otrzyma w pierwszym okresie swego Ŝycia, w domu rodzinnym. wszyscy bowiem są takimi,
jakimi  uczyniło  ich  wychowanie  rodzinne.  Cały  cięŜar  pozytywnego  nastawienia  do
kolejnych etapów  egzystencji zaleŜy od wkładu  matki, najwaŜniejszej chyba osoby  w Ŝyciu,
tej która znajduje się blisko w kaŜdej sytuacji

. Młody człowiek jest niczym plastyczna masa,

B. Suchodolski, "Komeński", Wiedza Powszechna, Warszawa 1979, (Wstęp).

R. Alt, "Postępowy charakter pedagogiki Komńskiego", PZWS, Warszawa 1957, s. 14-16.

TamŜe, s. 46-47.

"wygląd", tutaj: dbanie o stworzenie naleŜytej postawy człowieka.

Koło było dla Komeńskiego symbolem doskonałości, harmonii, spokoju. Bóg lub Słońce- znajdował się w

rodku koła, z tego środka rozchodziły się promienie Ŝyciodajne.

J. A. Komeński ,"Pampedia", Zakład im. Ossolińskich, Wrocław 1973, s. 144.

TamŜe, s. 145.

TamŜe, s. 147.

TamŜe, s. 148-149.

z której moŜna ulepić prawie wszystko. Dzieciom bowiem naleŜy pokazać pewne rzeczy, aby
nauczyło się o nich mówić. JeŜeli matka zauwaŜy, Ŝe dziecko rozpoczyna wodzić oczyma po
znajdujących  się  w  pobliskim  otoczeniu  przedmiotach,  winna  pokazywać  mu  to,  co
najwaŜniejsze,  co  potrafiłoby  pobudzić  w  nim  wyobraźnię,  tę  wielką  dziecięcą  siłę,  której
czasem zaczyna brakować dorosłemu człowiekowi. Nie tylko wskazywanie owych rzeczy jest
zadaniem  matki,  lecz  takŜe  operowanie  ich  nazwami,  co  budzi  w  wraŜliwej  duszy  dziecka
moŜliwość  kojarzenia  i  odpowiedniego  doboru  nazw  słownych  w  odniesieniu  do  danego
przedmiotu. Naukę słownictwa naleŜy rozpoczynać od słów najłatwiejszych, takich które nie
sprawiają  większego  kłopotu  w  wymowie.  Wprowadzenie  natomiast  nawału  słów  bardziej
skomplikowanych powoduje "zabrudzenie"

wielce wraŜliwego umysłu młodego człowieka.

Ma  to  duŜe  znaczenie  dla  późniejszej  edukacji  dziecka,  potwierdza  się  jednocześnie
przypuszczenie, Ŝe w tych początkowych  fazach  Ŝycia rozpoczyna się właśnie kształtowanie
umysłu.  W  tym  samym  czasie  rodzicielka  musi  przyzwyczajać  swego  potomka  do
ruchliwości,  do  osiągnięcia  dobrego  stanu  fizycznego,  gdyŜ  wraz  z  rozwojem  kondycji
fizycznej,  rozwija  się  kondycja  duchowa  jednostki

. Rola matki w "budowaniu" swego

dziecięcia  dotyczy  właśnie  rzecz  biorąc  kaŜdej  sfery  jego  Ŝycia,  jest  ona  ogromna,  waŜna,
a  nade  wszystko  nieodzowna  w  doprowadzeniu  dziecięcia  do  ostatecznego,  pozytywnego
celu, jaki jest stawiany przed wychowaniem. Rodzicielce jest więc stawiane kolejne, niemniej
waŜne  zadanie,  a  mianowicie  dbałość  o  zmysły  dziecka,  bowiem  w  nich  rodzi  się  wszelka
wiedza  o  rzeczach,  które  go  otaczają,  a  zmysły  powinny  być  zawsze  związane  z  owymi
przedmiotami, które dziecko zauwaŜa dookoła siebie, przyzwyczaja się tym samym do tego,
aby swoje zmysły, myśli wiązać tylko z prawdą znaną z bezpośredniego doświadczenia, gdyŜ
ono  jest  niewątpliwie  jedynym,  dobrym  doradcą  człowieka

. Zadanie, jakie spoczywa na

matce w tym burzliwym momencie Ŝycia jest niesłychanie waŜne, bowiem w szkole
dziecięctwa naleŜy uczyć wyrzeczenia się samego siebie, własnego ja, przywyknąć do
posłuszeństwa, przyzwyczajać do faktu, Ŝe zawsze w dorosłym Ŝyciu lepiej kierować się rada
bliźniego, niŜ ślepo wierzyć własnym popędom

. Nie naleŜy takŜe dziecka zbytnio chwalić,

bowiem moŜe doprowadzić to do negatywnych skutków, a mianowicie straci matka w oczach
dziecka powaŜanie, tak bardzo waŜne we wzajemnych kontaktach. Chwalenie jest negatywne,
bowiem dziecko zdaje sobie sprawę z tego, Ŝe to, co wykonuje jest robione tylko i wyłącznie
na pokaz

Podobnie  wypowiada  swoje  poglądy  Komeński  w  innym  utworze  pt.  "Wielka  dydaktyka".
Tutaj  takŜe  została  przekazana,  wyłoŜona  w  precyzyjny  sposób  idea  szkoły  macierzyńskiej,
gdyŜ  wszystko,  w  co  pragnie  rodziciela  wyposaŜyć  swoje  dziecko,  wszczepia  mu  w  jego
pierwszej szkole, która w sposób niemalŜe  najwaŜniejszy przygotowuje do kolejnych etapów
nowego  Ŝycia

. Matka winna wpoić dzieciom swym podstawowe wiadomości odnośnie

otaczającej  rzeczywistości,  która  niekiedy  bywa  okrutna  i  brutalna  w  stosunku  do  jednostki,
rozpoczynającej  nowe,  być  moŜe,  Ŝe  duŜo  lepsze  Ŝycie.  Sposób  przedstawiania  owych
elementarnych  wiadomości  zaleŜy  nade  wszystko  od  wyobraźni  i  chęci  matki.  Ona  właśnie
powinna zdawać sobie sprawę z faktu, Ŝe małe dziecko nie wszystko potrafi zrozumieć, więc
tym  samym  naleŜy  zadbać  o  to,  aby  wszystko  co  jest  przekazywane,  było  przejrzyste
i  przedstawione  w  zdecydowanie  przystępny  sposób,  dopasowane  do  psychiki  i  moŜliwości
dziecka. Owe elementarne wiadomości są podstawą do tworzenia nowych pojęć, przydatnych
w  przyszłości.  Ułamki  wiedzy  zdobyte  w  gnieździe  rodzinnym  mają  istotne  znaczenie
w  rozbudowującym  się  intensywnie  intelekcie  dziecka,  a  co  za  tym  idzie  są  podstawa  do
późniejszego  ułatwiania  często  brutalnej  i  sprzecznej  z  oczekiwaniami  realności

. JednakŜe

"zabrudzenie", tutaj: zamęt niepotrzebny, skomplikowanych słów.

J.A. Komeński, "Pompedia", dz. cyt., s. 162.

TamŜe, s.165.

TamŜe, s.168.

TamŜe, s.169.

J.A. Komeński, "Wielka dydaktyka", Zakład im Ossolińskich, Wrocław 1956, s. 281.

TamŜe, s. 282.

czołowym  zadaniem  stojącym  przed  matką  jest  niewątpliwie  wychowanie  moralne,  tak
bardzo  potrzebne  w  późniejszych  kontaktach  z  ludźmi.  WdraŜać  się  powinno  dziecku  nade
wszystko  miłość  do  bliźniego,  aby  kaŜdego  dnia  umiało  i  chciało  pomagać  ludziom
w  potrzebie,  zawsze  bezinteresownie  i  chętnie.  Pomoc  dla  drugiej  jednostki  jest  najbardziej
poŜądaną  cechą,  jaką  niewątpliwie  powinien  posiadać  prawdziwy  chrześcijanin.  Moralne
cechy świadczą o postawie matki, a takŜe o człowieczeństwie młodej jednostki. Praca jest tym
zajęciem  ,  do  którego  jest  przyzwyczajane  od  lat  najmłodszych,  gdy  z  próŜnowanie  jest
najgorszą  oznaką  i  do  niczego  dobrego  nie  prowadzi

. Sprowadza się więc całe zadanie

matki, do jakŜe waŜnego a mianowicie do starannego, rzetelnego przygotowania, do przyszłej
egzystencji, aby wyrosło na dobrego i oddanego bliźniemu, a co za tym idzie Bogu
człowieka

. Ale nie tylko ono staranne moralne przygotowanie do Ŝycia jest waŜne, nie

moŜna pominąć wychowania, które daje ogładę towarzyską, tak niezbędną w kontaktach.
Widać  z  obu  przedstawionych  wybiórczo  faktów,  Ŝe  wychowanie  człowieka  rozpoczyna  się
od  kolebki,  poniewaŜ  lepiej  jest  zapobiegać  zepsuciu,  aniŜeli  naprawiać  to  wszystko,  co
zostało  zaniedbane  w  ciągu  kilku  lat.  Naprawa  takiej  jednostki  jest  praktycznie  mało
prawdopodobna

. Nie wychowuje matka dobrze swej pociechy ta, która uczy je dbać tylko

i wyłącznie o potrzeby cielesne, natomiast dobrą wychowawczynią jest ta, która stara się
nauczyć dobrej poprawy moralnej, dba o jasność duszy, tak bardzo wraŜliwej na wszelkiego
rodzaju złe podniety

. Zawierzenie dziecka tylko i wyłącznie nauce szkolnej jest negatywne,

przed tym naleŜy rozpocząć edukację w domu rodzinnym, tę formę nauki, która najdosadniej
przemawia  do  dziecka,  która  pobudza  go  do  intensywnego  myślenia  i  pozytywnego
nastawienia  do  edukacji,  aby  w  przyszłości  zbierało  obfite  plony  z  tego,  czego  nauczyła  go
najbardziej  kochana  osoba,  za  jaką  niewątpliwie  naleŜy  uznać  matkę

. W dalszych

rozwaŜaniach Komeńskiego przedstawionych w powyŜszej pozycji wypowiada on
twierdzenie identyczne do tych, które znaleziono i wyszczególniono powyŜej dotyczące
problemu karmienia, nauki dobrych cnót i ochrony od złych wpływów dziecka

Mimo bogatej i niewątpliwie interesującej twórczości Jana Amosa Komeńskiego nie

udało  się  dotrzeć  do  innych  dziel,  co  spowodowane  jest  między  innymi  nieumiejętnością
operowania  językiem  łacińskim.  Mimo  wszystko  jednak  moŜna  wysunąć  pewne  wnioski
dotyczące roli matki w kształtowaniu postaw dziecka. Komeński domaga się niestrudzenie, by
kształcenie  młodzieŜy  rozpoczynało  się  wcześniej.  Pierwsze  wraŜenia  młodzieŜy  są
najsilniejsze  i  najbardziej  trwałe.  Komeński  był  równieŜ  znakomitym  psychologiem,  gdyŜ
przedstawił  jak  owo  wychowanie  ma  się  odbywać.  We  wszystkich  dziedzinach  powinno
dziecko  tworzyć  sobie  i  rozszerzać  zarówno  wyobraźnię  oraz  doskonalić  swą  sprawność
językową

. Nad postawa dziecka w omawianym okresie czuwa wyłącznie sama matka. Jej

obecność sprawia, Ŝe dziecko nie czuje się samotny wobec świata. Czuwa nad początkowym,
ale wszechstronnym przystosowaniem, a moŜe lepiej byłoby powiedzieć nad przygotowaniem
do  przyszłego,  jakŜe  trudnego  Ŝycia.  Spełnia  ogromną  rolę,  której  momentami  nie  potrafi
docenić.  Jest  więc  rodzicielka  ostoją,  osłodzeniem  etapów  egzystencji,  w  której  praktycznie
rzecz biorąc młody człowiek jest zupełnie nie przysposobiony do  samodzielnego bytu.

Podobną role matce przypisuje Jan Henryk Pestalozzi, pedagog Ŝyjący w zupełnie

odmiennych  warunkach  społeczno-politycznych.  Rozpocząć  naleŜy  tę  krótką  rozprawę  od
przedstawienia  warunków  społecznych  w  Szwajcarii,  ojczyźnie  Pestalozziego,  a  szczególnie
w Zurychu,  w wieku XVIII.

W wieku XVIII Związek Szwajcarski składał się z odrębnych państewek, niby to

zaprzyjaźnionych ze sobą, w istocie rzeczy jednak wzajemnie sobie wrogich, z których kaŜde

TamŜe, s. 285.

TamŜe, s. 285-286.

J. A. Komeński, "Pisma wybrane", Zakład im. Ossolińskich, Wrocław 1964, s. 5.

TamŜe, s. 12.

TamŜe, s. 16.

TamŜe, s. 59-63.

R. Alt, "Postępowy...", dz. cyt., s. 59-61.

dąŜyło  do  supremacji  nad  innymi.  Kantony  wprawdzie  zachowały  swój  patriarchalny
charakter waŜności, ale ludność przewaŜnie pasterska i rolnicza znajdowała się w uciąŜliwej
zaleŜności  od  moŜnych.  Miasta  ludniejsze  i  zasobniejsze  narzucały  swoją  opiekę,  połączoną
zawsze  z  wyzyskiem  mniej  ludnym  i  zasobnym.  W  miastach  samych  prawa  obywateli  były
róŜne. Władzę sprawowały przewaŜnie ludy arystokratyczne, prawie Ŝe dziedziczne. Niegdyś
w  zaraniu  wolności  szwajcarskiej  wzrastające  w  siłę  miasta  otaczały  swą  opieką  okoliczną
ludność  wieśniaczą.  Były  to  pierwotne  umowy  dobrowolne,  zapewniające  korzyści  obu
stronom, z biegiem czasu umowy dobrowolne przestały mieć znaczenie, wytworzył się w nich
stosunek  pana  do  sługi.  Był  to  stosunek  feudalny  z  przymieszką  mieszczańską.  Szczególnie
drogim  miastem  był  Zurych.  Warowny,  ponury  gród  owego  czasu  trzymał  w  Ŝelaznych
kleszczach zaleŜności pokorny lud wiejski. Wraz z wybuchem rewolucji francuskiej wzmógł
się jeszcze ruch wolnościowy w Szwajcarii. Wśród rzeszy bojowników o wolność tego kraju,
o wolność ludu górował nad innymi Jan Henryk Pestalozzi

Jan Henryk Pestalozzi urodził się 12 stycznia 1746 roku jako drugie dziecka Jana

Baptysty i Zuzanny z domu Holz. Dzieciństwo jego nie było łatwe, ojciec zmarł w 34 roku
Ŝ

ycia. Wdowa po Pestalozzim pozostała z trojgiem dzieci oraz z skromnym kapitałem, który

przez wiele lat stanowił podstawę bytu rodziny. Niezaradna matka znalazła po śmierci męŜa
znakomite oparcie w słuŜącej Barbarze Schmid, która z poświęceniem do końca Ŝycia (1788)
wypełniała  swe  obowiązki  w  rodzinie  Pestalozzich.  Jan  Henryk  poświęcił  wiele
wzruszających  dowodów  wdzięczności  dla  swej  umiłowanej  Babeli  (zdrobniałe  imię
Barbary).  Pestalozzi  systematycznie  od  roku  1751  przedzierał  się  przez  wszystkie  szczeble
drabiny  szkolnej.  W  szkole  początkowej  z  trudem  poddał  się  rygorom  surowej  dyscypliny
szkolnej.  PrzemoŜny  wpływ  wywarła  na  Pestalozziego  nie  szkoła  początkowa,  ani
pięcioletnia  szkoła  łacińska,  ale  Collegium  Carolinum,  gdzie  studiował  na  oddziale
filologicznym,  a  następnie  filozoficznym.  Studiów  w  Collegium  Carolinum  nie  ukończył,
przerwał  je  w  roku  1765,  być  moŜe  w  skutek  zarzucenia  myśli  o  stanie  duchowym,
prawdopodobniejsze  jest  jednak  przerwanie  studiów  w  wyniku  zatargów  z  władzami
szkolnymi.  Po  przerwaniu  studiów  dwa  fakty  wywarły  dominujący  wpływ  na  dalszą  drogę
Ŝ

yciową Pestalozziego: zamiar poświęcenia się pracy na roli oraz małŜeństwo z Anną

Schulthess  (oŜenił  się  z  nią  w  1768r.).  Podjął  próbę  zorganizowania  zakładu  dla  dzieci
ubogich  w Neuhof (1774r.).  Zakład ten został zamknięty w 1780r. W grudniu 1798r. ziściło
się marzenie Pestalozziego powrotu do pracy wychowawczej. Został powołany na stanowisko
kierownika  zakładu  dal  sierot  w  Staus.  W  czerwcu  1799r.  opuścił  Staus  (wkroczenie  wojsk
francuskich).  Jesienią  1800r.  utworzył  przy  poparciu  rządu  własny  zakład  w  Burgdorf,
w  którym  kierował  do  połowy  1804r.  Od  1805r.  osiągnął  pełną  dojrzałość  swych  poglądów
pedagogicznych  oraz  szczyt  powodzenia  i  rozgłosu.  Następnie  przeniósł  swój  zakład  do
Yoerdon,  którym  to  kierował  ze  zmiennym  powodzeniem  do  roku  1825.  Zmarł  17  lutego
1828r.

JeŜeli sama natura - rozumował Pestalozzi od pierwszej chwili uczy człowieka, to

trzeba  tylko  w  tej  dąŜności  natury,  zgodnie  z  jej  własnym  rozwojem  podać  rękę,
doprowadzając  wraŜenia,  których  natura  dziecku  udziela  do  równowagi  z  odpowiednim
rozwojem  siły  dziecka.  Ta  właśnie  idea  stanowi  kamień  węgielny  całej  pedagogiki
Pestalozziego,  to  przekonanie,  Ŝe  pojętność  dziecka  jest  olbrzymia,  jeŜeli  daje  mu  się
naukę odpowiadającą jego stosunkowi do natury

W świetle dostępnych, wydanych w języku polskim dzieł Jana Henryka Pestaloziego

zostaną chociaŜby po części przedstawione poglądy tego wielkiego pedagoga, wskazujące na
rolę, jaka zostaje przypisana matce w procesie kreowania i przygotowywania do Ŝycia

W. Ostereoff, "Prorok pedagogiki nowoczesnej - Henryk Pestalozzi", Wyd. im. Staszica, Warszawa, 1910, s.

1-3

Jan Henryk Pestalozzi Pisma pedagogiczne, Zakład im. Ossolińskich, Wrocław, 1972, (wstęp Ryszarda

Wroczyńskiego).

S. Kot, Historia wychowania, t. I, Państwowe Wydawnictwo KsiąŜek Szkolnych, Lwów, 1934, s. 147.

nowego , młodego człowieka. Jego poglądy są bardzo podobne, moŜna by powiedzieć,
Ŝ

e niemal identyczne z poglądami Jana Amosa Komeńskiego.

Dzieci naleŜy wychowywać od najwcześniejszych lat, a osiągnięcie tego moŜliwe jest

przy pomocy matek. Okres dziecięctwa jest bowiem bardzo podatnym na wszelkiego rodzaju
podniety, w którym naleŜy dbać o rozwój, a przede wszystkim o podstawy wychowania
dziecka. Prosić o pomoc, w tym bardzo trudnym zadaniu naleŜy Boga, któremu zaleŜy na
dobrych ludziach - obywatelach

Zadaniem  kaŜdego  człowieka  jest  wychowanie  dziecka,  przy  czym  narzędziem
warunkującym  pozytywne  rezultaty  jest  działalność  matki.  Ona  to  z  woli  Boga  jest
największą  siłą  motoryczną  rozwoju  dziecka,  a  największym  jej  pragnieniem  jest  fakt,  aby
dziecko  doszło  do  stanu  szczęśliwości,  bowiem  powodzenie  dziecka  zasadzone  jest  w  jej
sercu

. NajwaŜniejszą rzeczą przy "przekształceniu"

dziecka jest miłość, ale naleŜy nią

umiarkowanie rozporządzać. Ona jest w Ŝyciu małego dziecka najbardziej potrzebna. Cel
dziecka, a właściwie jego szczęśliwe Ŝycie jest jednocześnie celem dla matki

. KaŜde

dziecka  rodzi  się  obdarzone  przez  naturę  róŜnego  rodzaju  zdolnościami,  które  na  samym
początku  nie  zostają  wyegzekwowane,  ale  matka  powinna  rozpocząć  je  kształtować  na
podstawie rzeczywistej obserwacji dziecka, ono bowiem posiada w zarodku wszystkie zalety,
jakimi  obdarza  natura  jednostkę,  a  zadaniem  matki  jest  je  rozwijać.  JednakŜe  dziecku  nie
powinno być narzucone posługiwać się tylko i wyłącznie prawidłami rozumu, ale winno przy
okazji  posługiwać  się  doświadczeniem.  Obie  te  siły  muszą  ze  sobą  równolegle
współpracować.  Obowiązkiem,  którym  matka  została  obarczona  przez  Boga  jest  czuwanie
nad losem dziecka. Jednak główny warunek dobrego wychowania nie leŜy tylko i wyłącznie
w matce, tej która wychowuje, ale zaleŜy w duŜej mierze od zdolności wychowanka

. Matka

powinna  patrzeć  na  swoje  dziecka,  jako  na  istotę,  którą  Stwórca  stworzył  do  nowego  Ŝycia.
Siłą,  która  kieruje  nią  w  kształtowaniu  charakteru  dziecka  jest  dobroć,  ona  jest  właśnie
najsilniejszym czynnikiem wychowawczym. Rodzicielka powinna mieć świadomość tego, Ŝe
wywiera olbrzymi wpływ na Ŝycie pociechy, Ŝe jej zachowanie odbija piętno na późniejszych
zachowaniach młodego człowieka. Wychowanie jest jednak czynnością długotrwałą, Ŝmudną,
a nie jednostajną. Matka powinna umieć oprzeć się swoim własnym wygodom i zachciankom
na rzecz dziecka, jemu poświęcać się całą duszą. Głównym obowiązkiem jest to, aby nauczyć
tego,  czego  nie  jest  w  stanie  nauczyć  szkoła,  dostarczyć  niezbędnych  wiadomości
o  otaczającym  świecie

. Na uczuciu miłości do matki naleŜy budować podstawy dobrego

wychowania.

W kolejnym dziele znakomitego pedagoga pt. "Jak Gertruda uczy swoje dzieci"

wydanym  w  1801r.  podejmowana  jest  podobna  problematyka.  Wypowiada  Pestalozzi
podobne  poglądy,  jak  w  poprzednim  dziele  omawianym  powyŜej.  Jest  mowa  o  tym,  Ŝe
dziecko  rozpoczyna  edukację  od  momentu  przyjścia  na  świat,  od  momentu,  kiedy  jego
zmysły  staja  się  wraŜliwe  na  światło  zewnętrzne.  Kształcenie  jest  sztuką  dopomagania
naturze  w  jej  dziele.  Matka  parta  nieprzemoŜoną  siłą  instynktu,  musi  pielęgnować  swoje
dziecka,  Ŝywić  je,  ochraniać  i  rozweselać.  Czyniąc  to  zadawala  jego  potrzeby,  oddala  od
niego  to,  co  dlań  nieprzyjemne,  wspomaga,  zapobiega  niezaradności  dziecka  .  Dziecka  jest
otoczone opieką, rozweselone i oto rodzi się w nim i rozwija zarodek miłości.

Kiedy młody człowiek zaczyna obserwować świat zewnętrzny, nagle pojawia się

przed nim przedmiot, którego ono nie widziało jeszcze nigdy, dziwi się, boi, płacze. Matka
tuli go silnie do piersi, huśta i zabawia, dziecko przestaje płakać, choć w oczach ma jeszcze

J. H. Pestalozzi, "Matka i dziecko", Nakład Towarzystwa Pedagogicznego z Zasiłku Funduszu J. Piłsudskiego,

Warszawa, 1938, s. 10.

TamŜe, s. 11.

"przekształcenie", tutaj: wychowanie

TamŜe, s. 12-14.

TamŜe, s. 18-27.

TamŜe, s. 60-76.

łzy.  Przedmiot  pojawia  się  znowu,  matka  przytula  je  i  ponownie,  dziecko  juŜ  nie  płacze,
odpowiada    uśmiechem  na  uśmiech  matki,  spogląda  jasnymi  pogodnymi  oczętami    i  w  tym
momencie zaczyna  rozwijać się w nim zarodek ufności

. Przy lada potrzebie matka spieszy

do  jego  kołyski.  Gdy  dziecka  usłyszy  kroki  matki  ucisza  się,  gdy  ją  widzi,  wyciąga  do  niej
ręce,  jego  oczy  rozjaśniają  się  przy  piersi  matczynej.  Matka  regularnie  wprowadza  dziecko
w  tajniki  wiedzy,  a  to  w  konsekwencji  doprowadza  do  wznoszenia  się  ku  prawdzie.
Wszystkie  późniejsze  zachowania  dziecka,  jego  odczucia,  wraŜenia,  myśli  mają  swoje
podłoŜe w kontaktach z matką,  która rozbudza miłość, posłuszeństwo i przywiązanie. Matka
sprawia  to,  Ŝe  w  człowieku  dochodzą  do  głosu  uczucia  wyŜsze  do  innych  ludzi,  a  co
najwaŜniejsze  do  Boga,  który  jest  dawcą  tak  wielu  łask  i  źródła  szczęścia

. Harmonijny

rozwój  wszystkich  sił  natury  moŜna  osiągnąć  jedynie  drogą  ich  ćwiczenia.  Wynika  stąd
fundamentalny  aksjomat  "Łabędziego  śpiewu"  -  kolejnego  dzieła  Pestalozziego:  Ŝycie
wychowuje. Pierwszym terenem tego doświadczenia jest dom rodzinny, dlatego teŜ naleŜy go
uwaŜać  za  pierwsze  naturalne  środowisko  wychowawcze,  kształtujące  podstawy  dalszego
rozwoju  dziecka

. Natura dała matce wielką troskliwość, aby umiała w ten sposób dbać

o zachowanie spokoju dziecka, gdyŜ jest to potrzebne w kaŜdym okresie Ŝycia, nawet wtedy,
gdy wydaje się, Ŝe matki juŜ nie potrzeba. Dlatego teŜ w kaŜdej matce wykształca się opieka
macierzyńska i głębokie poświęcenie. Idea człowieczeństwa moŜe rozwijać się tylko
w warunkach spokoju, bez niego bowiem miłość traci swoją prawdziwie dobroczynny
charakter

. To wielkie uczucie, jakim jest miłość rozbudza w dziecku takie same odczucia,

a  poza  tym  jest  nadbudową  dla  pozytywnego  wpływu  uczucia  ojca,  braci  i  stopniowego
rozprzestrzeniania się na cały krąg rodzinny. Dziecko wierząc swej matce w kaŜde jej słowo,
stopniowo  krok  po  kroku  wznosi  się  od  miłości  fizycznej  do  miłości  i  wiary  na  miarę
prawdziwego  człowieka

. W początkowym okresie Ŝycia dziecka, kształcenie elementarne

nie  moŜe  odbywać  się  bez  matki,  bowiem  ona  sama  ma  wielkie  skłonności  do  nauki.
Głównym zadaniem w tym okresie jest zapewnienie dziecku spokoju. Chodzi bowiem o to, by
nie zakłócać wewnętrznej harmonii młodego człowieka. Pewne pobudzenie sił w dziecku nie
powinno  być  wywołane  jakimkolwiek  działaniem  sił  zewnętrznych,  ale  indywidualnym
dąŜeniem  dziecka  do  zaspokojenie  swoich  własnych  skłonności  wewnętrznych

. Matka nie

powinna takŜe zbyt mocna karać dziecka: "kto karze niewinnie traci miłość. Nie
wyobraŜajmy sobie, Ŝe dziecko samo jest w stanie wiedzieć, co moŜe być szkodliwe i co dla
nas jest waŜne"

Pestalozzi widzi w Ŝyciu rodzinnym przygotowanie do Ŝycia społecznego, a w czci do

Boga,  wyŜszy  stopień  uczłowieczenia  ,  pojęty  jako  moralność,  która  stała  się  druga  naturą
człowieka.  śycie  rodzinne  uosabia  przede  wszystkim  matka.  Owa  miłość  macierzyńska  ma
stanowić  podstawę  wszelkiego  wychowania.  Zadaniem  wychowania  ma  być  uświadomienie
kaŜdej  jednostce  jego  natury  wewnętrznej.  Pod  wpływem  miłości  macierzyńskiej  i  jej
poświęcenia  popędy  egoistyczne  łagodzą  się  i  przetwarzają  stopniowo  w  popędy  i  uczucia
bardziej szlachetne

. Wychowanie domowe jest skuteczniejsze od wychowania publicznego.

W ognisku rodzinnym dziecko kształci się szybko i dobrze, bo uŜywa swoich własnych
zmysłów, a nie nauczyciela. Rodzina według Jana Henryka Pestalozziego jest ośrodkiem
prostoty i obyczajności.

Pestalozziego moŜemy postawić w jednym rzędzie z geniuszami, o których tak

współcześni jak i potomni wydają sądy pobieŜne lub sprzeczne, niezgodne z tym co było

J.H. Pestalozzi, "Jak Gertruda uczy ...", dz. cyt., s. 157.

TamŜe, s. 159-163.

J. H. Pestalozzi, "Łabędzi śpiew", Zakład im. Ossolińskich, Wrocław, 1973, s. 14.

TamŜe, s. 11.

J. H. Pestalozzi, "Łabędzi śpiew"..., s. 14-16.

TamŜe, s. 209.

J. H. Pestalozzi, "Pisma pedagogiczne", ... s. 19.

W. Osterloff, "Prorok pedagogiki...", s. 93-171.

Józef Kierski Jan Henryk Pestalozzi, t.I, Nasza Księgarnia, Warszawa,1927, s.73-94

właściwie  dąŜeniami  i  dziełem  tych  geniuszy.  Pestalozzi  był  nauczycielem  -  wychowawcą
i  zarazem  psychologiem  badaczem.  Wychowanie  i  nauczanie  nie  stanowią  u  niego  dwóch
róŜnych  działów  lecz  są  organicznie  powiązane.  Cel  ostateczny  wychowania  tkwi
w  człowieku  samym.  Pestalozzi  stał  się  drogowskazem  miłości  macierzyńskiej.

przedstawieniu poglądów częściowych obu pedagogów przystąpić naleŜy do podsumowania
i odpowiedzi na podstawowy problem powyŜszej pracy, a mianowicie jaką faktycznie spełnia
rolę  matka  w  kształceniu  osoby,  a  właściwie  osobowości  dziecka.  Pytanie  postawiono  sobie
dość  trudne,  bowiem  rola  i  zadania,  przed  jakimi  staje  matka  są  bardzo  złoŜone
i  niemoŜliwością  byłaby  pełna  odpowiedź  na  ów  problem  wobec  skromności  dzieł
wykorzystanych w pracy. Zarówno Komeński, jak i Jan Henryk Pestalozzi wyraŜają podobne
poglądy  w  omawianym  problemie,  pomimo  odrębności  czasów  i  stosunków  społeczno
politycznych  w  jakich  obaj  Ŝyli,  chociaŜ  naleŜy  wskazać,  Ŝe  Pestalozzi  wyszedł  poza  ramy
takiego  pojmowania  poglądu,  jak  to  było  u  Komeńskiego.  Zewnętrzna,  czyli  zmysłowa
poglądowość  jest  u  niego  rozszerzona  i  pogłębiona  na  poglądowość  wewnętrzną  czyli
umysłową  a  nie  tylko  na  to  aby  pokazywać  dzieciom  coś  "przed  oczy".  Dla  Pestalozziego
poglądowość  to  nie  tylko  znaczenie  dydaktyczne,  jest  ona  zarazem  zasadą  wychowania.
Człowiek ma tyle poglądów ile posiada sił duchowych.

Rola matki jest ogromna, trudno wyrazić odpowiednimi słowami. Osoba rodzicielki

jest  potrzebna  małemu  człowiekowi  o  kaŜdej  porze  dnia  i  nocy.  Jej  obecność  działa
pozytywnie  na  psychikę  dziecka,  rozbudza  w  nim  najbardziej  elementarne  uczucia,  a  co
więcej  uczucie  miłości  do  bliźnich,  a  co  najwaŜniejsze  do  Boga  -  Stwórcy  wszystkiego  co
otacza  człowieka.  Rodzina,  a  szczególnie  matka  jest  najodpowiedniejszą  szkołą  dla  dziecka,
na  jej  łonie,  winno  ukształtować  swój  charakter,  w  rodzinie  najłatwiej  nabywa  się  cnót
i dobrych przyzwyczajeń.

Bliskość matki wpływa na dziecko bardzo pozytywnie, kształtuje

w nim bowiem właściwości, które kreują z niego prawdziwego człowieka.
Zarówno Jan Amos Komeński, jak i Pestalozzi dostrzegają i wskazują na ogrom zadań, przed
jakimi staje matka i obaj zauwaŜają, Ŝe jest ona pierwszą osobą która wpływa na dziecko, jest
ona  jego  ostoją,  tym  całym  światem,  który  je  otacza.  W  dobrej  matce  tkwi  źródło  szczęścia
i  dobra  społecznego.  Pestalozzi  wierzy  w  naturalne  zdolności  dziecka,  które  wydobyte  na
wierzch  przez  matkę  i  zastosowane  do  prostych  okoliczności  Ŝycia  domowego  potrafią
usposobić  serce  dziecka  do  wszystkiego,  trzeba  tylko  pozyskać  zaufanie,  przywiązanie
i  miłość  dziecka.

Komeński i Pestalozzi podkreślają specyficzne właściwości dziecka,

z którymi naleŜ się liczyć i przestrzegają przed próbami gwałcenia faz naturalnego rozwoju
młodego człowieka.

Rola matki w kształceniu postawy dziecka jak wspomniano powyŜej jest ogromna, zauwaŜają
ją  obaj  pedagodzy.  Obydwaj  dostrzegają  w  matce  fundament  dla  budowy  przyszłego
człowieka.  Maja  stuprocentową  rację,  bowiem  matka,  osoba,  która  kaŜdemu  jest  potrzebna,
dba  o  to,  aby  z  małego  człowieka  wyrósł  "nowy"  osobnik,  pełnowartościowy  potrzebny
społeczeństwu  i  państwu.  Miłość  matki,  tak  wielka  i  bezinteresowna  zostaje  przelana  na
dziecko.  Ona  jest  odpowiedzialna  za  to,  aby  ono  zrozumiało  to  wielkie  uczucie,
a  w  konsekwencji  przelało  je  na  pozostałych  członków  rodziny,  a  następnie  społeczeństwa,
a  nade  wszystko  na  Boga.  Spada  więc  na  matkę  Ŝyciowa  odpowiedzialność  -  jej  celem  jest
"budowa"  nowego  człowieka.  Miłość  macierzyńska  przenika  do  głębi  małe  dziecko
i pozostawia trwały ślad w umyśle. JeŜeli dziecko nie było obdarzone w początkowych fazach
Ŝ

ycia miłością, samo w przyszłości nie będzie umiało kochać, natomiast jeśli doznało siły

Frańciszek Śmiechota Jan Henryk Pestalozzi "W setną rocznicę zgonu wielkiego mistrza pedagogiki 1827

- 1927", Drukarnia Katolicka, Katowice 1927, s. 25 - 35

tamŜe, s. 36

M. Okołowiczówna J.H. Pestalozzi "Wielki bojownik o światło ludu", Księgarnia Polska, Warszawa 1906,

s.39

Pestalozzi w Polsce na początku XIX w. Sprawozdania, rozbiory i sądy współczesne. Zebrał i wstępem

opatrzył Zygmunt Kukulski, Gebethner i Wolf, Lublin, 1930.

Łukasz Kurdybach "Działalność Jana Amosa Komeńskiego w Polsce", PZWS, Warszawa 1950, s. 80.